ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 مافناس ـ ڕێبوار محەمەد محەمەدئەمین

ماستەر لەگرێبەستی نەوتوگاز

  وەزارەتی نەوتی عێراق لەدوای بڕیارەکەی دادگای فیدراڵی عێراقڕێکەوتی ١٥/٢/٢٠٢٢ بۆهەڵوەشاندنەوەییاسای نەوتوگازی ژمارە ٢٢ی ساڵی ٢٠٠٧ هەرێمی کوردستان و کۆنترۆڵکردنەوەی دۆسیەی نەوتی هەرێم لەلایەن بەغدادەوە.

وەزارەتی نەوتی عێراق چەندهەنگاوێکی ناوەو بەردەوامەو لەهەموو هەنگاوەکانیش شکستی خواردوە کەبەم شێوەیە:

یەکەم ـ لە ٧/٣/٢٠٢٢ نوسراوێکی دەکات بۆهەرێموداوای خۆئامادەکردن دەکات بۆڕادەستکردنەوەی دۆسێی نەوت.

دووەم:لە ٢٤/٣/٢٠٢٢ لەبڕیارێکدا بەنوسراو داوالەهەرێم دەکات لەماوەی پانزەڕۆژدا هەموو گرێبەستەکانڕادەستی بەغداد بکات و لەماوەی زیاترلەمانگێک ئامادەبن بۆ دامەزراندنی کۆمپانیایەک بۆبەڕێوەبردنی نەوتی هەرێم وچەند بڕیارێکی تر، بەڵام لەم دووهەنگاوەی شکستی خوارد.

سێیەم: ئێستا کۆمپانیایەکی بیانی بەکرێ گرتووە کەڕاوێژکاری بۆبکاتو داوا لەکۆمپانیا بیانییەکان دەکات کەگرێبەستەکانی هەرێم لەگەڵ بەغداد ئەنجام بدەن.

بەپێی هەواڵی ئاژانسی رۆیتەرز، وەزارەتی نەوتی عێراق كۆمپانیایەكی بواری پارێزەرایەتی نێودەوڵەتی داناوە بەناوی كۆمپانیای (كلیری جوتلیب ستین ئەند هاملتون) بۆ پەیوەندیكردن لەگەڵ ئەو كۆمپانیایانەی بواری نەوت‌وگاز كە لە هەرێمی كوردستان كاردەكەن، ئەمە بۆ ئەوەیە كۆمپانیاكان كارەكانیان بەجۆرێك رێكبخەنەوە كە لەگەڵیاسای كارپێكراوی عێراقدا گونجاو بێت.

رۆیتەرز كە دەڵی خۆی نوسراوەكەی وەزارەتی نەوتی عێراقی بینیوە، باس لەوە دەكات لە نوسراوەكەدا هاتووە"جێبەجێكردنی بڕیاری دادگای فیدراڵی پێویستی بە ئەنجامدانی گۆڕانكاریی هەیە لە گرێبەستی كۆمپانیاكاندا".

ئاژانسەكە لە زاری سەرچاوەیەكەوە ئاماژەی بەوەكردووە"كۆمپانیاكانی تریش نوسراوەكەی وەزیری نەوتیان بەشێوەیەكی راستەوخۆ بەدەست گەیشتووە".

مەسرور بارزانی كە سەرۆكایەتی حكوومەتی هەرێمی كوردستان دەكات، بڕیاریدادگای فیدراڵی بۆ رادەستكردنی نەوت‌وگاز رەت دەكاتەوە.

لەدوای هەڕەشەكەی وەزیری نەوتی عێراق بۆ جێبەجێكردنی بڕیاری دادگای فیدراڵیی، ئەمەیەكەم نووسراوە كە وەزارەتی نەوت ئاڕاستەی كۆمپانیا نەوتییەكانی هەرێمی دەكات، راوێژكارێكییاسایی لە وەزارەتی نەوتی عێراق كە بەمەرجی ئەوە قسەی بۆ (رۆیتەرز) كردووە ناوەكەی بڵاونەكرێتەوە، وتویەتی: لیژنەی هاوبەشی حكوومەت كە نوێنەرانی وەزارەتی نەوت (لەناویاندا وەزیری نەوت‌و كۆمپانیای نیشتمانی نەوتی عێراق)‌و دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵ لەخۆدەگرێت، پێداچوونەوە بە گرێبەستە نەوتییەكانی هەرێم دەكەن‌و ئامانج لەمەش ئەوەیە ئیمزاكردنی كۆتاییگرێبەست لەگەڵ حكوومەتی ناوەندیدا بێت نەك حكوومەتی هەرێم.

رۆیتەرز پەیوەندی بە كۆمپانیا بیانییەكانی بواری نەوتەوە كردووە لە هەرێمی كوردستان لەوانە (گەنەڵئینێرژی)‌و (شیفرۆن)‌و (گلف كیستۆن) هەروەها پەیوەندی بە كۆمپانیای بواری پارێزەرایەتی (كلیری جوتلیب)ەوە كردووە، بەڵام كەسیان ئامادەنەبوون قسە لەبارەی ئەم بابەتەوەبكەن، هەروەك وەزارەتی نەوتی عێراق‌و كۆمپانیای (DNO)ی بواری نەوت‌وگازیش ئامادەنەبوون قسە بكەن.

بەڵام بەرپرسێكلە وەزارەتی نەوتی عێراق وتویەتی، وەزارەت هێشتا هیچ وەڵامێكی لەلایەن كۆمپانیا پەیوەندیدارەكانەوە پێنەگەیشتوەتەوە‌و ئەگەر وەڵام نەدەنەوە رێوشوێنییاسایی زیاتر دەگیرێتەبەر، بەبێ ئەوەی باسی وردەكاری رێوشوێنەیاساییەكانی تر بكات.

نوێنەرییەكێك لە كۆمپانیا نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان بە ئاژانسەكەی راگەیاندووە، بەبێ هەماهەنگیی لەگەڵ حكوومەتی هەرێمی كوردستان، كۆمپانیا بیانییەكانی نەوت بەشێوەی راستەوخۆ لەگەڵ بەغداد گفتوگۆ ناكەن.

کەواتە تا ئێستا لەهەنگاوی سێیەمیش وەزارەتی نەوتی عێراقی شکستی هێناوەو کۆمپانیا بیانییەکان ئامادەنین بەبێ هەرێم بڕۆنە ناودانووستان لەگەڵ وەزارەتی نەوتی عێراق.

داگای فیدراڵی بەپێی مادەی ٩٣ ئەرکی شیکردنەوەی مادە دەستورییەکانی هەیە بەشێویەکی دادپەروەرانەو بەپێی ناوەڕۆکی مادەکانی دەستورمافی ئەوەی نییە لایەنگیری بکات بۆ هیچ لایەک.

لەخوارەوە شیکاریەک بۆ ناوەڕۆکی ئەو مادانە دەکەین کە دادگاکە پشتی پێبەستووە بۆ بەتاڵ کردنەوەییاسای نەوتوگازی هەرێمی کوردستانی ژمارە ٢٢ ی ساڵی ٢٠٠٧ و هۆکاری شکستەکان دەخەینەڕوو کەبەم شێوەیە:

 لەڕوانگەییاساییودەستورییەوە:

یەکەم ـ مادەی١١٠  مەبەستی لەناوهێنانی ئەم مادە بۆئەوەیە بڵێت بازرگانی دەرەکی دەسەڵاتیڕەهای ناوەندە و بۆهەرێم نییە بازرگانی بە نەوتەوە بکات .

بەڵام ئەم مادە بەسەرنەوتدا جێبەجێ نابێت چونکە دۆسیەی نەوت لەهەموو سامانەکانی تر جیاکراوەتەوەو مادەی تایبەتی بۆ دانراوە ئەگەر مادەی ١١١و١١٢ی دەستور نەبووایە ئەوا دادگاکەڕاستی دەکرد، بەڵام بەبوونی ئەم دوومادە بابەتەکە دەگۆڕێتچونکە قاعیدەیەکی قانوونی هەیە دەڵێت( الخاصیقد العام ) واتە کاتێک بابەتێک لەگشتی جیادەکرێتەوەو تایبەت دەکرێت ئەوکاتە تایبەتەکە دەکەوێتە پێش گشتییەکەوە و تایبەتەکە جێبەجێ دەبێت کەواتە مادەی ١١٠ دەبێتەگشتی و بەسەر نەوتدا جێبەجێ نابێت. دادگاکە بەمەبەست ئەم مادەی هێناوە.

دووەمـ  مادەی ١١١ی دەستور

ناوەڕۆکی ئەم مادە دەڵێت نەوتوگاز موڵکی هەموو گەلانی عێراقە لە هەرێمەکان وپارێزگاکانی نەبەستراوە بەهەرێم.

ئەم مادە چەند بۆ ناوەندڕاستە خۆی بەخاوەنی نەوت بزانێت هێندەش بۆ هەرێمی کوردستانیشڕاستە، چونکە ناوەڕۆکی مادەکە هیچ لایەکی نەسەپاندووە بەسەرلاکەی تردا.دادگا ناتوانێت ئەم ماددە دژی هەرێمی کوردستان بەکاربهێنێت.

  سێیەمـ  مادەی ١١٢

ناوەڕۆکی ئەم مادە لەبڕگەییەکەمدا دەڵێتحکوومەتی ناوەندی لەگەڵ هەرێمەکانو پارێزگاکان نەوت وگاز بەڕێوەببەن و پێویستە بە دەرچواندنییاسای نەوت وگازی فیدراڵی ئەم بەڕێوەبردنە بەڕێوەببەن،وهەروەها دابەشکردنی داهاتی نەوت بەشێوەی دادپەروەرانە دابەش بکرێت بەیاسا،دەبووایە حکوومەت وپەرلەمانی عێراقیاسای داهاتە نەوتییەکانیان دەربچواندایە ئەمەشیان نەکرد.

هەرلەم بڕگەدا دەڵێت ئەوناوچانەی بەدەستیڕژێمی پێشوو کاولکراون دەبێت بەبڕێکی دیاریکراو و بۆماوەیەکی دیاریکراو بودجەیەک دابین بکرێت کە ئەمە هەرێم بەگشتی و سلێمانی بەتایبەتی دەگرێتەوە، چونکە ئەنفال و کیمیاباران لەم ناوچە زیاتر کرا ئەمەش نەکرا.

بڕگەی دووەم مادەی ١١٢ دەڵێت ناوەندو هەرێم پێکەوە پرۆسەی وەبەرهێنان ئەنجام دەدەن لەبواری نەوت ئەمەش نەکراوە.

 چوارەم ـ مادەی ١١٥

ناوەڕۆکی ئەم مادە دەڵێت لەکاتی دروست بوونی کێشە لەنێوان هەرێمەکانو ناوەند،یاسای هەرێمەکان جێبەجێ دەکرێت نەک ناوەند بەمەرجێک لەدەسەڵاتەکانی مادەی ١١٠ نەبێت.نەوتوگاز لەچوارچێوەی مادەی ١١٠ نییە و ناوەندیشیاسای نەوت و گازی نوێی نییە و سەرپێچی دەستوری کردووەو کار بەیاسای سەردەمیڕژێمی پێشووی عێراق (بەعس) دەکات کەپێچەوانەی دەستورە. بەڵام هەرێمیاسای نەوتو گازی خۆی هەیە.

 پێنجەم ـ مادەی ١٢١

لەبڕگەییەکەمی ئەم مادەدا هاتووە کە هەرێمەکان مافی پیادەکردنی دەسەڵاتییاسادانان، جێبەجێکردن، دادوەرییان هەیەو هەرێم بەپشت بەستن بەم مادەیاسای نەوت وگازی هەرێمی کوردستانی دەرکردووه مافی خۆیەتی نەوت وگاز بەرهەم بهێنێت.

 شەشەم ـ مادەی ١٣٠

دادگا پشتی بەم ماددە بەستوە کەدەڵێت ئەویاسایانەی پێشڕووخانی بەعس بەرکاربوونودوایڕووخانیش بەرکارن دەستورین، بەڵام دەستور لێرەدا پەرلەمان و حکوومەتی عێراقی پابەندو ناچار کردووە بەپێی مادەی ١١٢بڕگەییەکەمیاسای نەوت و گازی فیدراڵی دەربکات بەڵام حکوومەت و پەرلەمانی عێراقیاسای نەوت وگازی فیدراڵیان دەرنەکردووەو کار بەیاساکەی بەعس دەکەن و دادگاش چاوی لێ پۆشیوەو پشتیوانیان دەکات و لەدژی هەرێمی بەئاشکرا بەکاری دەهێنێت.

 ئایا هەرێم کوردستان لەخۆیەوەیاسای نەوت وگازی دەرکردو نەوتی بەرهەم هێنایان لەپەرچەکردارو ناچاری بوو؟

هەرێمی کوردستان لەگەڵ پەسەندکردنی دەستورەکە کەوتە هەوڵی دەرچواندنییاسای نەوت وگازی فیدراڵی و چەندین پرۆژەیاسا نووسران، بەڵام ناوەند بەوپرۆژەیاساڕازیبوون کە کوردی وەک هاوبەشیڕاستەقینە نەدەناسی و پێچەوانەی دەستور بوو کورد وەکڕاوێژکارو هاوکار هاتبوو لە پرۆژەیاساکە نەک وەک هاوبەشیڕاستەقینە،هەربۆیە کورد دوای هەوڵێکی زۆر لەجێبەجێکردنی مادەکانی دەستور بەگشتی و نەوت و گاز بەتایبەتی نەگەشتە ئەنجام و نائومێد بوو لەبەغداد و بەمافی خۆی زانی کە مافە دەستوریەکەی خۆی پیادە بکات و یاسای نەوت وگاز هەرێمی کوردستان ژمارە ٢٢ی ساڵی ٢٠٠٧ دەربکات.

پرسیارێک دێتە پێشەوە ئەوەیە،ئایا کۆمپانیا بیانیەکان ئەوەندە نەشارەزاو بێئاگابن لەدەستورویاساکانی عێراق وهەرێم و دێن و سەرمایەی زەبەلاحی خۆیان دەخەنە مەترسییەوە؟

بێگومان ئەو کۆمپانیا نەوتییانە خاوەنی ئەزموونی گەورەوڕاوێژکاری بەهێزن و دوای وردبینی ورد هاتوون و لەهەرێم گرێبەستیان ئەنجام داوە و من لێرەدا تەنیا دوو کۆتوبەندی بەهێزی کۆمپانیا بیانیەکان شیدەکەمەوە کە لە گرێبەستەکان جێگریان کردووە کەئەمانەن:

١- مەرجی جێگیرییاسایی واتە ئەومەرجەیان داناوە لەهەر گۆڕانکارییەکییاساییودەستوری نابێت هەمواری گرێبەستەکان بکرێت.ئەمەشڕێگرە لەهەنگاوەکانی بەغداد.

٢- لەکاتی دروستبوونی هەرکێشەیەک دەبێت لەدادگای ناوبژیوانی دەرەکی چارەسەریکێشەکە  بکەن و بەیاسای ناوخۆیی کێشەکە چارەسەر نەکرێت ئەمەشڕێگرییەکی ترە.

 

باردۆخی هەرێمایەتیو نێودەوڵەتی:

ئێستا هەلومەرجەکە بۆ بەغداد لەبارنییە، چونکە عێراق ئەندامیڕێکخراوی ئۆپێکە و گوشاری ئەمریکاو ئەوروپایان لەسەرە بۆ زیادکردنی هەناردەی نەوت، بەڵام ئۆپێک چوەتە بەرەیڕووسی ـ چینییەوە دژی داواکەی ئەمریکاوەستاونەتەوە،  هەربۆیە بەغداد ناتوانێت لەم کاتەداکێشە بۆهەناردەی زیاتر لەشەش سەد هەزار بەرمیل نەوتیڕۆژانەی هەرێم دروست بکات و ئەوەندەی تر بازاڕی نەوتی جیهانی تێک بدات و نرخی نەوت بەرزکاتەوە.

 لەئێستادا نرخی سوتەمەنی لەهەندێ ولایەتی ئەمریکا گەشتۆتە نۆ دۆلار بۆ گاڵۆنێک بەنزین ئەمە هێڵی سوری دووقات تێپەڕاندووە، چونکەنابێتگاڵۆنێک بەنزین لەچوار دۆلار تێپەڕێت وهەڵاوسان دروست دەبێت .

 

ئەنجام

پێویستە حکوومەتو پەرلەمانی عێراقی ناچار بکرێن بەجێبەجێکردنی دەستور بەگشتی و نەوت وگاز بەتایبەتی بۆئەوەی لەگەڵ هەرێمی کوردستان بگەنە چارەسەری کۆتایی، بەپێچەوانەوە بەبێ جێبەجێکردنی دەستور دەبێت وەزارەتی نەوتی عێراق هەربڕیار دەربکات و ئەم بڕیاری شکستخواردوو بداتە دەست بڕیارێکی ترو کێشەکەش بەردەوام دەبێت بەبێ چارەسەر.