ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لێكۆڵینەوە وبەدوا داچوون: زاگرۆس نانەكەلی

 

رۆژنامەی پێشكەوتن بۆچی كرا بە ئامانج وپەیوەندی بە میدیای وەرزشی كوردی چییە؟

دەكرێ ئەمە كلیلی یەكەم بێت بۆ كردنەوەی كۆدی قفڵەكان،چونكە دەبێت سەرەتا ئامانج بپێكی و دەست نیشانی بكەی،ئینجا روو لەناوەڕۆك و یەكلایكردنەوەی بابەتەكە بكەیەوە ولەكۆتایش ئەنجامی راست ودروست پێشكەش بكەی.

بەر لە رۆژنامەی پێشكەوتن چەند رۆژنامە وگۆڤارێك لە كوردستان ودەروەی كوردستان سەری هەڵداوە،لەوانە رۆژنامەی كوردستان كە یەكەمرۆژنامەی كوردییە لە مێژوودا،لە 22/4/1898 لە قاهیرەی پایتەختی میسر بڵاوكراوەتەوە،بەڵام تا رێكەوتی 2/6/1921 هیچ رۆژنامەیەك وگۆڤارێك وبڵاوكراوەیەكی كوردی لە كوردستان ودەرەوەی كوردستان،هیچ بابەت وهەواڵ و راپۆرتێكی وەرزشی بڵاو نەكرۆتەوە،بۆیە رۆژنامەی پێشكەوتن پێشەنگ بووە تا ئێستا بەگوێرەی سەرچاوە و دیكۆمێنتارییەكان،كە تاكەرۆژنامەی كوردییە لە رێكەوتی 29/4/1920 لەشاری سلێمانی بڵاوكرایەوە،لەرێكەوتی 2/6/1921 ولە ژمارەی (58)ی ئەم رۆژنامەیە بابەتێكی وەرزشی بڵاوكراوەتەوە بەناونیشانی (اسپ تاودان)،بۆیە ئامانجمان رۆژنامەی پێشكەوتنە تا وەكو مێژوو ببێـتە سەكۆی بڵاوكردنەوەی یەكەمین هەواڵی وەرزشی لە مێژووی میدیای وەرزشی نووسراوی كوردی.

پێشەكی

رۆژی چوارشەممە رێكەوتی 2/6/2021 شاری سلێمانی یادی (100) ساڵەی بڵاوكردنەوەی یەكەمین هەواڵی وەرزشی دەكاتەوە لە چوارپارچەی كوردستان،یەكێكە لە تێكۆشانی میدیاكارانی وەرزشی كوردستان جێگای شانازی و هەڵوەستەیە،(100) ساڵ لەتێكۆشانی میدیاكارانی وەرزشی كوردستان و (100) ساڵ لەبێ ئاگای هەموومان،بۆیە لەرێكەوتی 2/6/1921 رۆژنامەی پێشكەوتن لە ژمارە (58) ئەم رۆژنامەیە،كەهەموو هەفتەیەك رۆژانی پێنج شەممە بڵاودەكرایەوە،یەكەم هەواڵی وەرزشی بڵاوكردەوە لە ژێرناونیشانی (اسپ تاودان)،رۆژنامەی پێشكەوتن دەبێتە پێشەنگ وسەرقافڵەی میدیای وەرزشی نووسراوی كوردی،هەروەها دەبێتە یەكەم هەواڵی وەرزشی كوردی لە چوارپارچەی كوردستان.

بۆیە ئەمڕۆ رۆژنامەی پێشكەوتن یادی 100ساڵەی یەكەمین هەواڵی وەرزشی كوردی دەكاتەوە و بە پێوویستی دەزانم گەر لێكۆڵینەوەكە و بەدوا داچوونی من راست ودروست بێت،حەق وایە رێكەوتی 2/6ی هەموو ساڵێك بكرێت بە (رۆژی رۆژنامەگەری وەرزشی كوردی)،چونكەتا ئێستا هیچ بەڵگەنامە و دیكۆمێنتاری و ئەرشیفمان لەم بەروارە كۆنترنیە بۆ مێژووی میدیای وەرزشی نووسراوی كوردی،بۆیە بێ ئاگایمان لە مێژوو و زانست،تووشی سەرقاڵی شتی لاوەكیمان دەكات.

ناكرێت مێژووێكی ئاوا كەلە زۆر وڵاتانی عەرەبی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كۆنتر بە نرخترە فەرامۆشی بكەین،وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەراست زۆربەری زۆریان ئەم مێژووە كۆنەیان پێ شك نابەم،هەندێك وڵات مێژووەكەیان لە ئێمە كۆنترە،بەڵام ساڵێكی زۆرنیە و وڵاتی هێندە زۆریش نین،كەواتە گرنگەئێمە بەهۆی سەرقاڵ بوونمان بە شتی لاوەكی، مێژووە گرنگەكەی میدیای وەرزشی نووسراوی كوردی فەرامۆش بكەین،چونكەلە بێ ئاگایمان لە مێژوو و زانست تووشی شتی لاوەكی دەبین،كەببڕای ببڕای ناڵێم لە میدیای وەرزشی كوردی پێوویست نیە،بەڵكو زۆر لە قەبارەی خۆی زەبەلاح و زل كراوە.

سێنتێنیاڵی یاخود سەد ساڵەی رۆژنامەی پێشكەوتن كە دەكاتە دوو یۆبیلی زێڕین و نەزاندراوە!،لێرەوە بە پێوویستی دەزانم لایەنی پەیوەندیدار،پەرلەمان وحكومەتی كوردی لەگەڵ پسپۆڕ وتایبەت مەندەكانی ئەم بوارە كۆببنەوە وچارەسەرێك،یاخود پلان وبەرنامەیەكی تۆكمە دابڕێژن بۆ رێگا چارەیەك بۆ ئەم توێژە گرنگە،كەلەجیهان ئەمڕۆ میدیای وەرزشی لە میدیای گشتی گەر تێپەڕی نەدابێت،ئەوا هاوشانی ئەوە،هەرچەندە میدیای وەرزشی تا ئێستا بە بەشێك لە میدیای گشتی هەژمار دەكرێت،بۆیە ناكرێت ئەم توێژە فەرامۆش بكرێت،چونكە دڵنیام بەشێك لەوانەی ساڵانێكە خزمەت دەكەن وهاوكات لەگەڵ بەشێك لە گەنجە ژیر و بوێرەكان دەبنە تێكهەڵكێشی گرنگ بۆ سوودی وڵات وبوارەكە،ئومێد دەكەم لایەنی پەیوەندیدار بۆ ئەم توێژە كۆمەڵەیەك یاخود دەزگایەك،یان یاسایەكی تایبەت بە میدیاكارانی وەرزشی دەربكات،تا هەمووان لە ژێر ئەم چەترە كۆبینەوە وكار بكەین بەبێ جیاوازی.

پێناسەیەكی كورتی رۆژنامەی پێشكەوتن

سەرچاوەكان هەموو ئەم هەواڵانە پشت راست دەكەنەوە كەئەم رۆژنامەیە حاكمی ئەوكاتی شاری سلێمانی (مێجەرسۆن) ی بەریتانی سەرپەرشتی دەكرد وهەرخۆشی بەشداری بڵاوكردنەوە ویاخود فەرمانی چاپكردن وهەڵبژاردنی هەواڵ وبابەتەكانی دەكرد،بەڵام رۆژنامەكە نە خاوەن ونە سەرنووسەری لەسەر تۆمارنەكرابوو،ئەم رۆژنامەیە ژمارە (1) لەرێكەوتی 29-4-1920 بڵاوكرایەوە تا ژمارە (96) بە (4) لاپەڕەی بڵاو دەكرایەوە وبە قەبارەی (33×21)، لە ژمارە (97) تا ژمارە (118) كۆتا ژمارە بە (6) لاپەڕەی و قەبارە (33×20) لە رۆژی پێنج شەممە رێكەوتی 27-7-1922بڵاوكرایەوە.

ناوەڕۆكی رۆژنامەی پێشكەوتن

ووتاری ئەم رۆژنامەیە بریتی بوو لە هەواڵ وئاگایێكی زۆری كۆمەڵایەتی وخوێندنەوەی ساكار،بەڵام گرنگ بوو بۆ ئەو سەردەمە بەتایبەتی شاری سلێمانی و دەوروبەری،لەهەمان كاتدا مەشقێكی باش بوو بۆ چەسپاندن وپەرەسەندنی پەخشانی كوردی،هەروەها بۆ ئاسۆی بیری كۆمەڵ وخەڵك،نامەكانی خەڵك دەخرایە سەر لاپەڕەی پێشكەوتن بۆ زانیاری،رۆژنامەی پێشكەوتن كورتە هەواڵی جیهانی تێدا بڵادەكرایەوە وبەتایبەتی سیاسی،هەروەها هەواڵی ئەو كاتی شاری سلێمانی كەزۆر گرنگ بوو،ئەمە جگەلە شیعر و هەندێك بابەتی ریكلام و وئاگاداری بۆ خەڵك وحكومەت،ماوەتەوە بڵێین زمانی رۆژنامەی پێشكەوتن پوختی كرمانجی خوارووبوو.

رۆژنامەی پێشكەوتن ساڵی 1921 یەكەم راپۆرتی وەرزشی بڵاوكرۆتەوە

چۆن فەیلەسوفی یۆنانی (هۆمیرۆس) یەكەم بابەتی وەرزشی لەسەر كێبڕكێی گا و راوكردن و زۆرانبازی بەر لە (850) ساڵ پێش زایین بڵاوكردەوە كە بوو بەسەرقافلەی رۆژنامەنووسانی وەرزشی جیهانی، رۆژنامەی پێشكەوتن-یش بووە سەرقافلەی رۆژنامەكانی كوردی كە لە ژمارە (58)ی ئەم رۆژنامەیەدا و رۆژی پێنج شەممەی ڕێكەوتی 2-6-1921 یەكەم راپۆرتی وەرزشی لەسەر (ئەسپ تاودان) بڵاوكردەوە، بابەتەكەش باس لەكێبڕكێی ئەسپ سواری دەكات كە كوردیش پێویستە وەكو نەتەوەیەكی رۆژهەڵاتی خۆی سەرقاڵی كاری خۆش و هونەری بكات، پاشان باس لەیاری ئەسپ سواری دەكات كە كەس و جۆر و ماوەی بڕینی پێشبڕكێیەكە نووسراوەتەوە وەكو هەواڵێكی وەرزشی، بۆیە ناونیشان و هەواڵی (ئەسپ تاودان) وەكو گەڕان و لێكۆڵینەوە، بەكۆنترین و سەرقافلەی هەواڵی وەرزشی ئەژمار دەكرێت، چونكە نەتەوەی كورد هیچ بڵاوكراوەیەكی نووسراوی فەڕمی نەبووە تا ساڵی 1898 بنەماڵەی بەدرخانییەكان یەكەم رۆژنامەی كوردیان بەناوی (كوردستان) لە قاهیرەی پایتەختی میسر بڵاوكردەوە، بۆیە دوای (23) ساڵ لەدەركردنی رۆژنامەی كوردستان، لەڕۆژنامەی پێشكەوتن لەڕێكەوتی 2-6-1921 و لەژمارە (58)یدا یەكەم بابەتی وەرزشی بەناوی (ئەسپ تاودان) بڵاوكرایەوە، بۆیە وەكو مێژوو بە دەست نوسێكی نوێ بابەتی (ئەسپ تاودان) بۆ خوێنەران وەكو خۆی بڵاودەكەینەوە، لەگەڵ بڵاوبوونەوەی بابەتەكەی رۆژنامەی پێشكەوتن.

اسپ تاودان

اگــــر تمــاشای پرە پرە تـــــــاریخ روژهلات بــكین

ایبینین او یاریە و مسـابقاتە كە امــرو لە اوروپادا اكـری

و كراوە بە عــادت یـكی بوە لە رسم عادتــی بنچینە قـوم

ولات روژهلات بـــلام بـــواسگە رابـــوردنی زمانــــە وبە

پیویستی حكم بــــرزی و نـزمی او عادتە كە ایمە استعداد

شر كـردن و ازایمـان پیـوە هبـو كە اویش امـرو لەعـاداتی

واز لـی هینراوە وازمـان لـی هینـاوە و بەەپیچەوانـە بـوتە

جیكە تـماشـای تـواوی بنچینـە اوروپـاییـەكـان هـی وهـا

اوانـەیـان لە درجـە نـاتواوی كیـانـدوە بـە درجـە تـواوی

بـلام دو بـارە اكـر تـوزی خیـال فلسفـە خومـان بخینـە سر

زمانی تازە ابینین كـە تواو عـادت و اخـلاقی ایمـە كە شایان

تـعریـف بی یـعنی بـە عبارتیكیـتر مـدنیتـی رۆژهـلات كـە

بـونـە جیـكـە تـمـاشـای اوروپـاییــەكـان و وردە اوانیـان

كیاندوتە لای ژورو.

هـــی بــە واسگە حــكـم بـرزی ونـزمـی و تـی كیـادنـــی

(كـل شیـی یـرجـع الـی اصلـە) اتوانین بـرە بـرە مدنیـت دوا

كـــــوتـــــوی خـومـان بــكــەبینتــەوە درجـە تـــواوی

عــــرچ لە كـــردنــەوە بـــحپ سرك رســم چونیـــتی اسپ

تــــاودان و یــاری كـــردنی كـوصان و شت شتیترە. نالیم كە

لـم مملــكە دا بە تواوی لە فـكر چــوتــەوە بــلام هــر وكـو

پیـویستە تـاكــری و نــەكـراوە بە عـادت اكر بمانەوی خۆمان

مشغول بـكین بە شتی كیـف خـۆشیـو فنــی پـی پیـدابـــــی

لە روژانـــی مبارك خومـــانا شتیكمان نیـــە . لبراوە بو جزئی

رمـــــچان بــە واسگەی زوری تــوجــە و مـــرحمت جنـــاب

قـــوماندان عســكری كپنـــان فبتس كـــیفن و رتبـە دارەكانی

تـری انكلیس بــو روژی دە و یـــانزە و دوانـــزە مانـگـــی جون

دست كـــرا بە دانـــانی او شتــانە كە پیویستە بو ولاخ تــاودان

و یــاری تـــر.هـر و كوتـی كیشتوین لـە قـچاكان هأل بـژیـراو

بــو داخــل بونی ام یـاریـانە داوا كــراوە و لە خـــلقی سلیمانیش

او كســـانە ایــــانوی داخـل ببن بە كمــــال كیف خوشــی قبـول

اكـــرین وابـــی لە اولـــی مانــــگی جـــون هتاوكو پینچی اسم

خــویـــان بتنیرن بو دائـــرە عسكـــری تـــاكـــو اوانـــە داخل

ابـــن بنـــاسریـــن پــروغـــرام یــــاریـــەكـــان جوی جوی

پـــــــــی نشــــــان ادری.

                 4

پروغرام ولاخ تاودانی لوی و خلقی سلیمانی

لە روژی دوانزدەهەم لە ساعت نوە وە

ژمارە                               دوری كن

1   كوملی اول كە ولاخ تاودان چابگان و مامورك

انكلیسین                               1200

بوتی كیشتن و چاو پیكوتنی اصول و قاعدە

ام یاریە امان كراون بە هول كومل .

2 ولاخ تاودانی كوملی خلقی قچای چم چمالە .  1200

3 ولاخ تاودانی اونباشی و چاوشەكان سواری

لوی یە .

پیویستە همو سواریك سواری او ولاخەیی

كەلوە پیش دراویتی وسواری بوە

بو داخل بونی ام یاری یە لم كوملە هریكی

3 روپیە اسیتریت .

اۆلكس كە لە همو كس پیش اكوی ببستو پینج

روپیە و نیوە او پارەیە كە لە تاودرەكانی

سندراوە ایدریتی .

دومین كس كەلوائیتر پیش اكوی

نیوە كیتری ادریتی .

4 ولاخ تاودانی نفر سواری لوی یە .       800

لە همو گاقمی چوار سوار داخلی ام ولاخ

تاودانە ابن .

ابی همو نفریك او ولاخە بی كە لە

پیشەوە دراویتی .

اول كس كە لە همو كس پیش اكوی چل روپیە

ادریتی .

5 ولاخ تاودانی سوارەكانی خلقی قچای سلیمانی یە  1200

6 ولاخ تاودانی چابگان لوی سلیمانی یە           1200

ابی همو چابگیك سواری اسپی خوی

بیت .

لو چابگانەی كە داخلی ام ولاخ تاودانە ابن

یكی پینج روپیە اسیتریت

بە اول كسیان پنجا و نیوە او پارەیە كە لیان

سندراوە ایدریتی بە دوم كس نیوە كیتری

ادریتی .

8 ایستر تاودانی نقلیە لوی یە .                 400

ابی همو نفریك سواری او ایسترە بی كە

بدسنیەوتی بو ایش .

بە اول كس چل روپیە ادریتی

بە دوم كس پانزە روپیە ادریتی

8 ولاخ تاودانی كورە بو خلقی لوای سلیمانی یە        1200

لە همو قچایك چوار سواری كە لە

سوارە كانیتریان پیشكوتبون داخلی ام تاودانە

ابن.

لە عەسكەری یا یاری و ولاخ تاودان

هەروەها لەڕێكەوتی 16-6-1921 و لەژمارە (60)ی رۆژنامەی پێشكەوتن-دا دوو هەواڵ یاخود دووبابەتی وەرزشی تر بڵاوبۆتەوە لەژێر ناونیشانەكانی (لەعەسكەری یا یاری) و ( ولاخ تاودان)،لەم ژمارەی رۆژنامەی پێشكەوتن-دا كە دوو بابەتە وەرزشییەكە بڵاوبۆتەوە، هەروەكو بابەتی یەكەم بەناوی (ئەسپ تاودان) كە لەژمارە (58)ی ئەم رۆژنامەیەدا بڵاوبۆتەوە، ناوی نووسەر یاخود پەیامنێرە وەرزشییەكە نەنووسراوە، تەنها وەكو بابەتێك بەبێ ناو بڵاوبۆتەوە كە دەكرێت بڵێین كارمەندانی ئەم رۆژنامەیە خۆیان بابەتەكانیان ئامادە و بڵاوكردۆتەوە.

هەردوو بابەتی بڵاوكراوەش كە (لەعسكری یا یاری ) و (وڵاخ تاودان) كاتی سەردەمی ئینگلیز بووە، گەنجانی بانگهێشت كردووە بۆ یاریكردنی (سوارچاكی، نیشان شكان، جۆرەها یاری تر)،ئەنجام بدەن، بێگومان مەبەستی ئینگلیزەكانیش ئەوكات مەرامی خۆیان هەبووە بۆ ئەنجامدانی ئەو چالاكییە وەرزشییانە، بۆیە رۆژنامەی پێشكەوتن وەكو سەرەتا و كۆتایی لێكۆڵینەوە زانستی و مێژوویی بە سەرقافڵەی بڵاوبوونەوەی هەواڵی وەرزشی دادەنرێت لەمێژووی رۆژنامەگەری كوردیدا، كەواتە پێویستە وەكو مێژوو هەردوو هەواڵەكە بەنووسینێكی نوێ لەگەڵ دەستنووسە كۆنەكەی كاتی خۆی لەڕۆژنامەی پێشكەوتن بڵاوكراوەتەوە، بۆ خوێنەران بڵاوبكەینەوە.

لە عسكری یا یاری

وەك لە ژمارە (58) پیشــكوتــن دا نوسرا بـو لـولای

كاریزەكی عپمان پاشاوە جیكا ریك خرا خیوەت هڵدرابو

بەنشان دانی صاحب منصبەكان و چابگە خوولاتیەكان

لـەرۆژی 10 جوندا دەستــــــــكرا بە نشان شكانن و

یاری كردن

لسر دعـــوت جنـــاب حــــاكم سیاسی و قـوماندان

عسكــری رۆژی 11 جـون همـو اشراف و مـامور و اهالی

بو تمـاشا كـردن حـازر بـون پاش نیوەرو لە ساعت 4 و

 نیوی انكلیسیەوە افرادی عسكر لە ژیر تماشار نشان دانی

رتبـەدارەكـان دا دستیانـكرد بە انواعـی یاری و كرە و لە

راكردندا.

ولاخ تاودان

رۆژ 12 جون اشراف و مامور و اهالی دیسان بانك كرابون لە ساعت 4 و نیوی انكلیسیەوە دست كرا بە تاودان . هول تاودان جناب قوماندان و رتبەدارەكانی انكلیس تاویاندا جناب قوماندان كپتان فنیس كیپین بیش همویان كوت، 2 سارجین عسكری ستیفنز، 3 سارجین پولیس براد فورت.

تاودانی دوم

1 علی محمد، 2 رشید ملا، 3 فرج حبیب، چابگان بچوكی عسكری درچون.

تاودانی 3 یم

1 كریم اغا كاكە ژال اسپی رچا یكی لە ژیردا بو، 2 معروف حمە رش،3 نادر حسن سوارە،عسكری درچون

تاودانی 4 م

1 حسن علی، 2 حسین علی،3 حسن عزیز سوارە، عسكری درچون.

تاودانی 5 م

1 حسن سلیم هموند، 2 محمد بكر افندی قولچی رسومات،3 كریم اغا سوارە قچا درچون.

تاودانی 6م

1 قوماندان بلوك سواری پوز باشی جناب عارف افندی،2 نائب دوم پیادە (ئی) كامپانی جناب محمد حكمت افندی، 3 نائب دوم سواری جناب عزیز حكمت افندی درچون.

تاودانی 7 م هی هیستر

1 حسن محمد، 2 محمود خچر،3 رشید احمد لە نقلیە درچون.

پاش تواو بونی یاری و تاودان و كەلە ژمارە (58) پیشكوتن دا نوسرابو هچكس بە پی پیكوتن بخشیشی ورگرت، خوا بە پیشكوتن و خوشی همو لایك همو وختیك وا لە سرو خوشی و یاری دا بین.

یادی 100 ساڵەی یەكەمین هەواڵی وەرزشی پێرۆزبێت لە تێكڕای میدیاكارانی وەرزشی كوردستان،ئومێد دەكەم لە ئایندە بتوانین هەمووان بەیەكەوە هەوڵێك بدەین بۆ گرنگیدان بە مێژووی میدیای وەرزشی كوردی و میدیاكارانی وەرزشی كوردستان.