ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

له‌ ژێر وێنه‌ی که‌مال ئه‌تاتورکی کافر، سوێند به‌ قوڕئان ده‌خوا

ئاسۆ نوری کۆیی

ئێسن ئه‌ڵمانیا

ئه‌تاتورکی گۆڕبه‌گۆڕ ده‌رباره‌ی دینی ئیسلام گوتوویه‌تی:

"ئیسلام زبڵی سه‌رگوفکی مێژووه‌، دینێکه‌ له‌لایه‌ن هه‌تیمێکی بێئه‌خلاقی به‌ده‌وی بیبان دروست کراوه‌. ئه‌م دینه‌ وه‌ک که‌لاکێکی بۆگه‌نه‌، به‌ به‌رده‌وام ژیانمان ژه‌هراوی ده‌کا".

عه‌لی ره‌زا ئه‌فه‌ندی کارمه‌ند بوو، هه‌میشه‌ سه‌رخۆش بوو و ئاگای له‌ زوبه‌یده‌ی هاوسه‌ری نه‌بوو. زوبه‌یده‌ش له‌ باوه‌شی سه‌رباز و ئه‌فسه‌ره‌کان سێبووری به‌ دڵی خۆی ده‌دا. له‌ساڵی ۱۸۸۱ له‌ شاری سالۆنیکی یۆنان- که‌ ئه‌وکاته‌ له‌لایه‌ن تورکه‌وه‌ داگیرکرابوو- کوڕێکییان ده‌بێ ناوی ده‌نێن موسته‌فا.

عه‌لی ڕه‌زا کوڕه‌که‌ به‌ منداڵی خۆی نازانێ و کوڕه‌ش وه‌ک هه‌تیمه‌زۆڵێک سه‌یر ده‌کرێ، تا ڕۆژی مردنیشی له‌ساڵی ۱۹۳۸، به‌م په‌ڵه‌ ئابڕووبه‌ره‌وه‌ ده‌تلایه‌وه‌.

کوڕه‌زۆڵ ده‌چێته‌ نێو سلکی سه‌ربازی عوسمانییه‌کان و‌ ده‌بێ به‌ ئه‌فسه‌ر.

چه‌ند ساڵێ، به‌ر له‌ هه‌ڵگیرسانی یه‌که‌م جه‌نگی جیهانی، ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌ لیبیا له‌ شکستی دابوو، هێزی ئینگلیز پاشه‌کشه‌ی به‌ له‌شکری عوسمانیه‌کان ده‌کرد، موسته‌فای زۆڵ ئامری له‌شکرێکی عوسمانییه‌کان بوو. به‌رپه‌چی هێزی ئینگلیزی دایه‌وه‌ و له‌ شه‌ڕێکدا بردیانه‌وه‌. به‌م سه‌رکه‌ووتنه‌ سه‌ربازیه‌، موسته‌فا وه‌ک قاره‌مانی نه‌ته‌وه‌یی تورک ناوی ده‌کرد. دواییش هه‌ر ئینگلیزه‌کان ئاشکرایان کرد که‌ پیاوی خۆیان بووه‌ و شه‌ڕه‌که‌ی لیبیا شانۆگه‌ریه‌کی سیاسی بووه‌، ئیتفاقیه‌یان له‌گه‌ڵیدا هه‌بووه‌ که‌ به‌درۆ خۆیان به‌ دۆڕاندن بده‌ن تاوه‌کو له‌ناو تورکدا مه‌قامی موسته‌فا به‌رز بکه‌نه‌وه‌.

چه‌ند مه‌رجێکێشییان به‌سه‌ردا سه‌پاند بوو که‌ دوای وه‌رگتنی حوکم ده‌بێ:

ئه‌لفوبێ بگۆڕێ بۆ لاتینی.

دین جیابکاته‌وه‌ له‌ حوکم.

سه‌رپۆش قه‌ده‌خه‌ بکرێ له‌ دائیره‌ ره‌سمییه‌کان.

شه‌ریعه‌تی ئیسلام له‌ دادگاکان، کاری پێنه‌کرێ.

ناوی محه‌مه‌د نه‌هێندرێ، هه‌موو محه‌مه‌دناوێ به‌ مێمه‌ت ناونووس بکرێ و چه‌نده‌ها مه‌رجی تریش.

دوای روخانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی، موسته‌فا که‌مال له‌سه‌ر شانۆی سیاسی،‌ به‌ پاڵپشتی ئینگلیز، وه‌ک سیاسه‌تمه‌دارێکی تورک به‌ده‌رکه‌ووت.

ساڵی ۱۹۲٤ ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ی ئیمڕۆی تورکیا ڕاگه‌یاند و هه‌موو مه‌رجه‌کانی ئینگلیزی جێبه‌جێکرد. دواییش خۆی ناونا ئه‌تاتورک که‌ مانای باوکی تورک ده‌دا.

ئه‌تاتورک مه‌یلی حیزایه‌تیی هه‌بوو و زۆر به‌توندیش به‌ربه‌ره‌کانی دینی ئیسلامی کرد،

هه‌ستیشی به‌که‌می ده‌کرد به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌وروپا و هه‌وڵی ده‌دا خۆی لێیان نزیک بکاته‌وه‌. تورکیای به‌ ده‌وڵه‌تێکی ئه‌وروپایی حسابکرد، که‌ هه‌رچه‌ند له‌ ۳% که‌متر له‌ خاکی تورکیای ئیمڕۆ که‌وتۆته‌ ئه‌وروپا.

حیزێکی زۆڵ بوو به‌ باوکی میلـله‌تی تورک، که‌ ناونانی ئه‌م میله‌ته‌ و ئه‌سڵی تورک خۆی له‌ خۆیدا مایه‌ی سه‌رشۆڕییه‌.

له‌ زه‌مانی هارون ئه‌لڕه‌شید، ئاواره‌ی مه‌نگۆلی ڕوویان له‌ به‌خدا ده‌کرد، ژنه‌کان سه‌ماکار و له‌شفرۆش بوون، پیاوه‌کانیش گه‌وادیان بۆ ده‌کردن. جاریه‌یه‌ک له‌ دیوانی ڕه‌شید سه‌ما ده‌کا، هاڕون حه‌زی لێده‌کا، له‌ قه‌ومیه‌ت و ئه‌سڵی ده‌پرسێ، پێی ده‌ڵێن که‌ ئاواره‌یه‌ و قه‌ومیه‌تی نیه‌ به‌ (الژین -ترك- وا بلادهم) ناویان ده‌هنێن، تورک له‌م (ته‌رک) ی بلاده‌وه‌ هاتووه‌.

له‌ چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌کدا به‌رچاوم که‌ووتوه‌ که‌ گوایا چینییه‌کان ناوییان له‌ تورک ناوه‌، ئه‌م بۆچوونه‌ هیچ راستییه‌کی تێدا نیه‌ چونکه‌ له‌ زمانی مارده‌رینی چین پیتی (ر) بوونی نیه‌ و ئه‌م پیته‌ش به‌شێکی گرینگه‌ له‌ داڕشتنی وشه‌ی تورک.

هاڕون جاریه‌که‌ ده‌خوازێ و کوڕێکی لێی ده‌بێ. کوڕه‌ گه‌وره‌ ده‌بێ و ده‌بێته‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات، به‌لای خاڵوانی ده‌شکێته‌وه‌ و پارێزگاریان لێده‌کا.

مه‌نگۆلیه‌کان له‌تاوی برسیه‌تی په‌یتا په‌یتا خاکی خۆیان به‌جێده‌هێشت وکۆچیان ده‌کرده‌ ده‌وڵه‌تی عه‌باسی، له‌ زۆربوون دابوون و پشتیوانیشیان لێده‌کرا، به‌م جۆره‌ گۆڕیان بۆ خه‌لافه‌تی عه‌باسی هه‌ڵکه‌ند و‌ به‌ هێرشه‌که‌ی هۆلاکۆش، لاشه‌ی خه‌لافه‌ته‌که‌یان ناشت.

چه‌ند قه‌بیله‌یه‌کی مه‌نگۆلی له‌ ئاسیای بچووک، که‌ ئیمڕۆ به‌ تورکیا ده‌ناسرێ، نیشته‌جێ بوون. ئه‌وکاته‌ ڕۆمی بێزه‌نتینی له‌وناوچه‌یه‌ بوون. مه‌نگۆلی به‌ربه‌ر وه‌سه‌نی بوون، خاوه‌نی هیچ شارستانیه‌تێک نه‌بوون، له‌ پاڵ دینی ئیسلامه‌وه‌ ده‌یانویست شه‌رعیه‌ت به‌ وڵاته‌که‌یان بده‌ن و ئیساڵه‌تێکی پێببه‌خشن، دینی ئیسلامی و ئه‌لفوبێی ئارامی کۆنییان له‌ عاره‌ب هه‌ڵگرته‌وه‌. کولتوری نه‌ته‌وه‌ خاوه‌ن شارستانیه‌کانی ناوچه‌که‌یان، وه‌ک نه‌ته‌وه‌کانی کورد، فارس، ڕۆم، ئه‌رمه‌ن و یۆنانیان داخیل به‌ به‌ربه‌ریه‌تیه‌که‌ی خۆیان کرد. خه‌ڵکی موسوڵمانیان به‌دوای خۆیان دا و ده‌وڵه‌تی بێزه‌نتینیه‌کانیان ڕووخاند، ناوی شاری کۆسته‌نتیپۆلیسیان گۆڕی بۆ ئیستانبول و کردیان به‌ پایه‌ته‌ختی ده‌وڵه‌ته‌که‌یان، به‌ناوی ده‌وڵه‌تی عوسمانی. خۆشییان به‌ سوڵتانی موسوڵمانان حساب ده‌کرد.

عوسمانیه‌کان میله‌تانی خاوه‌ن کولتوری ژێرده‌ستیان، به‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌کی گه‌وره‌ ده‌زانی بۆ سه‌ر هه‌بوونی خۆیان، په‌نایان برده‌ به‌ر ڕه‌گه‌زپه‌رستی و شۆفێنیه‌ت تاوه‌کو له‌ گێژاوی فاشیه‌تدا ڕه‌چه‌ڵه‌که‌ ناڕه‌سه‌نه‌کیان گوم بێ. هه‌میشه‌ هه‌وڵیشیان دا کورد، ئه‌رمه‌ن، بلگار و چه‌نده‌ها نه‌ته‌وه‌ی تر له‌ناوببه‌ن.

جینۆسایدی ئه‌م گه‌لانه‌یان کرد به‌ ئه‌رکێکی نه‌ته‌وه‌یی و له‌و ڕۆژه‌وه‌ هه‌ر که‌ به‌چکه‌ تورکێ له‌دایک ده‌بێ، دوای هه‌موو قومێک شیر، یه‌کسه‌ر دوو قوم ڕه‌گه‌زپه‌رستیشی به‌ ده‌میه‌وه‌ ده‌کرێ.

بێڕه‌سه‌نی تووشی کێشه‌ی کردبوون، خۆیان به‌خۆیان نه‌ده‌زانی که‌ ره‌گوڕیشه‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر کێ، به‌به‌رده‌وام هه‌وڵیان ده‌دا ڕه‌سه‌نێ بۆخۆیان درووست بکه‌ن.

له‌ زه‌مانی سوله‌یمانی قانونی ئه‌وجا به‌ خۆیان زانی که‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر (ترکوا البلاد) کان و ی خۆیان ب تورک ناوزه‌د کرد، تێزه‌یه‌کیشیان بۆ ره‌چه‌ڵه‌کی تورک دروست کرد که‌ گوایا گورگێکی بۆر -بۆزکورت- له‌گه‌ڵ ژنێ له‌سه‌ر فه‌روی شێر جووت بووه‌ و‌ ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌ی لێ به‌رهه‌م هاتووه‌.

تاکه‌ میـلـله‌تیشن له‌ جیهان، که‌ به‌ شانازیه‌وه‌ ڕه‌چه‌ڵه‌کی خۆیان ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ سه‌ر گورگ، گورگیش برای سه‌گه‌.

جا له‌پشتی سه‌گن و دایکیشیان جاریه‌یه‌، باوکیان حیزێکی زۆڵی کافر، خۆشیان به‌ دینێکه‌وه‌ با ده‌ده‌ن که‌ دینی عاره‌به‌، خاوه‌نی زمانێکی پاراو و‌ کولتورێ نین، بێئه‌سڵ و فه‌سڵ و به‌ربه‌ر، وه‌حشی و‌ به‌ڕه‌ڵا، نه‌ ئاسیایی و نه‌ ئه‌وروپایی، له‌ خاکێکیش ده‌ژیه‌ن که‌ خاکی ئه‌وان نیه‌.

تێکه‌ڵه‌ی ئه‌م هه‌موو ناکۆکیه‌ (ته‌ناقزه‌) تورکی لێ ئه‌نجام هاتووه‌ که‌ نه‌ک ته‌نها میله‌تێکی سه‌قه‌تی نه‌خۆشه‌ به‌ڵکو ئافاتێکه‌ له‌ ناوچه‌که‌. گه‌ده‌یه‌کی بۆگه‌نه‌ و هه‌ر ناوبه‌ناو که‌سانی وه‌ک ئه‌ردۆگان، ئه‌جوید و که‌مال موسته‌فا ده‌ڕشێنێته‌وه‌.

له‌ تورکیای موسوڵماندا، به‌ ره‌وا ده‌بیندرێ گه‌ر موسوڵمانباوه‌ڕی وه‌ک ئه‌ردۆگان له‌ ژێر وێنه‌ی ئه‌تاتورکی کافر سوێند به‌ قوڕئان بخوا، له‌ قه‌حپه‌خانه‌کان سه‌له‌وات بخوێندرێ و قه‌حپه‌ بۆ چه‌ند ده‌قه‌یه‌ک ماره‌ بکرێ که‌چی له‌ سوچی مزگه‌وته‌کانیشیان نێربازی بکرێ. ئاساییشه‌ لایان که‌ کوردی موسوڵمان بکوژن له‌ پێناوی وڵاته‌ موسوڵمانه‌که‌ی تورک و هه‌ر مه‌لای موسوڵمانیش ته‌لقینیان بدا تاوه‌کو له‌و دونیا، ئه‌م موسوڵمانه‌ کوردانه‌ بچنه‌ به‌هه‌شتی موسوڵمانه‌وه‌.

ئه‌م زبڵی سه‌ر گوفکه‌ ده‌وڵه‌تی تورکیایه‌ که‌ له‌لایه‌ن هه‌تیمێکی بێئه‌خلاقی به‌ده‌وی بیابانی مه‌نگۆلیا درووست کراوه‌، ئه‌م وڵاته‌ که‌لاکێکی بۆگه‌نه‌، به‌به‌رده‌وام ژیانمان ژه‌هراوی ده‌کا و بۆته‌ دڕک بۆ گیانی ئێمه‌ی کورد.