ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

 پێناسەی ڕۆژنامە

ڕۆژنامە: بریتی یە لە چەند لاپەڕەیەكی نووسراوی پڕ زانیاری تایبەت بە ژیان و گوزەرانی خەڵك و لەهەمان كاتیشدا چەند زانیاری دیكەی بوون لەخۆ دەگرێ‌، كە بەشێوازێكی زۆر تایبەت نوسراوە و پتر لە قەڵەمێك بەبێ‌ جیاوازی بەشداری تێدا دەكەن بەجۆرێك ڕۆژنامە ببێتە پردێك لەنێوان خەڵك و ئەو دەسەڵاتەی كە فەرمانڕەوایی ئەو شوێنە دەكات كە ڕۆژنامەكەی تێدا لەدایك دەبێت . یان بە واتایەكی تر(ڕۆژنامە: زمانی عەقڵ و مەعریفە و ڕوخساری گەش و پڕشنگداری وەرچەرخانی چەرخ و پڕوشكە تیشكی مژدەبەخشی نێو شەوە زەنگی جەهالەت و مینبەر و بڵندگۆی دەنگ زوڵاڵ و بزوێنەری كاریگەری بیر وهۆشە) كەواتە ڕۆژنامە: سەكۆی بەرینی ئازادی جۆش و خرۆشدانی هزر و بانگ بێژی و حەق بێژی ڕابوون و مەیدانی ڕمبازی سوارچاكانی ئازادی خواز و هزرڤانە.

ڕۆژنامە لە کورتترین پێناسەدا بریتییە لە گواستنەوەی ڕووداو ، بەڵام وەک چۆن ڕووداو بە شێکە لە جوڵەی کۆمەڵگا، بەهەمان شێوە ئەو جوڵەیە لەگەڵ چرکە و واقیعی هەست پێکراودا ڕوو بەڕووی گۆڕانکاری دەبێتەوە.

کەواتا رۆژنامە واتا(هەواڵ ، پیشەسازی، تۆمارکردنی ڕووداوی ڕۆژانە، قوتابخانەی فێرکردن و پەروەردەیی ،سیاسی ، کۆمەڵایەتی، ڕەوشت، هونەری ، هتد….

وتەی زانایان دەربارەی ڕۆژنامە.

مەهاتما گاندی دەڵێت: هەر خوێندەوارێک لە ڕۆژدا ڕۆژنامەیەک نەخوێنێتەوە ئێمە بە نەزانی ناوی دەبەین.

ڤۆڵتێر دەڵێ‌: ڕۆژنامەنووسی دەزگایە كە بەكەس ناشكێندرێ‌، بەڵام ئەو جیهانی كۆن دەڕوخێنێ‌،بۆ ئەوەی جیهانی نوێ‌ پێكبێنێ‌.

ناپلیۆن پۆناپارت دەڵێ‌: هێندە ترسم لە زمانی ڕۆژنامەنووس یان لە وتارێكی ڕۆژنامە هەیە ، هێندە ترسم لەهەزار تۆپ و هەزار سەرباز نییە.

جیفرسۆن دەڵێ: پێم خۆشە لە وڵاتێکدا بژیم کە ڕۆژنامەی هەبێ ئەگەر یاساش نەبێت ، بەڵام پێم خۆش نییە لە وڵاتێک بژیم یاسای هەبێ و ڕۆژنامەی نەبێ.

 ڕۆژنامەی کوردستان بۆچی؟

دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان ، پەیوەندییەکی بەهێزی بە چەند هۆیێکی گرنگ هەیە، کە هەندێکیان دەگەڕێنەوە بۆ باری ڕۆشنبیری و سیاسی کۆمەڵی کوردەواری و هەندێکیشیان پەیوەندییان بە بار و ئاستی ڕۆشنبیرێتی سیاسی جووڵانەوەی ئازادیخوازانەی گەلانی دراوسێی کوردەوە هەیە. دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان نیشانەی سەرەتای قۆناغێکی نوێ بوو لە خەباتی ڕزگاری خوازانەی نەتەوەیی و نیشتمانی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان.

22ی نیسانی 1898 ی زاینی لە قاهیرە وەرچەرخانێکی گەورەی لە مێژووی نەتەوەی کورد و بزاڤە ڕزگاریخوازەکەیدا هەبووە، دەرچوونی ئەم ڕۆژنامەیە لە لایەن نیشتمانپەروەری نەمر میقداد مەدحەت بەدرخانەوە بایەخێکی مەزنی هەبووە، بەوەی ئەو خانەوادە شکۆمەندە دەستێکی باڵایان هەبوو لە بوژاندنەوەی هەستی نەتەوەیی کورد و بەرەنگاربوونەوەی ژێر دەستی و بانگهێشت کردن بۆ برایەتیی نەتەوەیی لە نێوان گەلی کورد و گەلانی دراوسێ.

ڕۆژنامەگەری بەوەی چەكێكی فكری و ئایدۆلۆژییە كەلەتوانای دایە پەنگ بەناحەزانی گەل و دوژمنە دیار و نادیارەكانی بدا، پێویستە سەنگەری پێشەوەی خەبات بگرێ.‌

دەرچوونی یەکەم رۆژنامەی کوردی لە کاتی خۆی دا بەزمانی کوردی وە بەناوی (کوردستان) دەنگ و ڕەنگ و سەدایەکی یەکجار گەورە و مانایەکی فرەی لە مێژووی ڕەوتی ڕۆژنامەنووسی کوردیدا هەبووە.

ئەو هۆکارانەی وایان کرد ڕۆژنامەی کوردستان لە قاهیرە دەربچێ.

سەبارەت بە دەرچوونی رۆژنامەی کوردستان لە وڵاتی میسر، وا دیارە بارودۆخ تێیدا لەبار بووە، کە نەک هەر تەنیا دانانی چاپخانە لە وڵاتی عوسمانیدا پێویستی بە مۆڵەت وەرگرتن هەبووە، بەڵکو مافی لە چاپدانی کاغەز و کتێبیش هەر پێویستی بە مۆڵەت هەبووە.

ڕووناکبیرانی کورد ماوەیەکی دوور و درێژ بەوەوە خەریک بوون کە بتوانن لە ئەستەنبۆڵ یەکەم ڕۆژنامەی کوردی دەربکەن، بەڵام بە هیچ جۆرێک بەهۆی سیاسەتی دواکەوتووی شۆڤێنیانەی سوڵتان(عەبدولحەمید) ەوە دەرکردنی ئەو ڕۆژنامەیە یا ئەو پڕۆژەیە سەری نەگرت بۆیە ناچار بوون لە(قاهیرە)ی پایتەختی وڵاتی میسر لە چاپخانەی (هلال) ئەو ڕۆژنامەیە دەربکەن.

دەرچوون و بڵاو بوونەوەی یەکەم ڕۆژنامەی کوردی وەرچەرخانێکی گەورەی لە مێژووی نەتەوەی کورد و بزاڤە ڕزگاریخوازەکەیدا هەبووە، دەرچوونی ئەم ڕۆژنامەیە لە لایەن نیشتمان پەروەر و پێشمەرگەی شۆڕشی ڕۆژنامەگەری کوردی(میقداد مەدحەت بەدرخان) بایەخێکی مەزنی هەبووە لە بوژاندنەوەی هەستی نەتەوایەتی و بەرەنگاربوونەوەی ژێر دەستی، بۆیە کە لەقاهیرەی پایتەختی وڵاتی میسر دەرچوو کۆمەڵێک هۆکار پاڵپشت بوون کە لە دوور وڵاتی و دوور لە نیشتمانی کوردان دەربچێت گرنگترین ئەو هۆکارانەش ئەمانە بوون:

1ـ جولانەوەیەکی بەهێزی چاپەمەنی لە(قاهیرە)دا هەبوو.

2ـ بوونی ئازادی بیر و ڕای سیاسی و چالاکی تر لە قاهیرە وەک لە وڵاتانی تر.

3ـ شاری قاهیرە شوێن و مەڵبەندێکی گرنگ و چالاکی هەبوو بۆ بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامە و گەیاندنی ژمارەکانی بە وڵاتانی ئەوڕوپا و کوردستان.

4ـ بوونی لایەن و دۆست لە قاهیرە لە ڕووی ماددی و مەعنەوییەوە بۆ بنەمالەی بەدرخانییەکان.

5ـ میسر وڵاتێکی شارستانی و ڕۆشنبیری بووە تا ساڵی(1896) نزیکەی (224)ڕۆژنامەی لێ چاپکراوە و بڵاو کراوەتەوە بەڵام لە وڵاتێکی وەک ئێران(20) ڕۆژنامە بڵاو کراوەتەوە و لە عێڕاقیش(3) ڕۆژنامە بڵاو کراونەتەوە لەو کاتەدا، بۆیە لە قاهیرەی پایتەختی وڵاتی میسر بزاڤی ڕۆژنامەگەری بایەخ و ئامانجی باشتر بووە لە وڵاتانی تر.

 بۆ ناوی لێنرا کوردستان

یەکەم ڕۆژنامەی کوردی لە دوور وڵات و دوور لە دانیشتوانی نەتەوەی کورد چاپ و بڵاو بوەوە کە کۆمەڵێ هۆکار و ئامانجی لە پشتەوە بوو کە لە لایەن سەردەستەی ڕۆژنامە نووسانی کورد (میقداد مەدحەت بەدرخان) ناوی لێنرا (کوردستان) کە هۆمارەکانیش ئەمانە بوون .

1ـ بۆ ئەوەی (کوردستان) بە دونیا بناسێنێ.

2ـ بۆ ئەووی ناوی (کوردستان) بە زیندوویی بمێنێتەوە.

3ـ وەک ڕوو بە ڕوو بونەوەیەک بەرامبەر بە دەسەڵاتی عوسمانییەکان ، چونکە چەندین شۆڕش و ڕاپەڕین و بزوتنەوەی کوردییان دامرکاندبۆوە.

4ـ میقداد مەدحەت بەدرخان بەدوای کێشەی میللەتێکدا دەگەڕا کە ئەم میللەتە لە نیشتمانێکدا دەژین ئەویش (کوردستان)ــە.

تەنگ و چەڵەمەکانی بەردەم ڕۆژنامەی کوردستان :

دەرچوونی ڕۆژنامەی (کوردستان) لە بارو دۆخێکی تایبەتی خۆیدا سەرەتاییەکی پڕشنگدار بووە بۆ چوونە ناو ژیانی هۆشیاری نەتەوەیی و پتر پەرەپێدان و خزمەتکردنی زمان و ئەدەب و ڕۆشنبیری کوردی، هەر ئەوەش بۆتە فاکتەرێکی کلتوری ڕەسەن.

بۆیە ئەم ڕۆژنامەیە بەهۆی ئەو هەڵ و مەرجە سیاسییەی کە نەتەوەی کورد هەمیشە تووشی بووە. ڕۆژنامەی (کوردستان) نەیتوانیوە بە شێوەیەکی ئاسایی بڵاو ببێتەوە لەبەر ئەم هۆیە و بە پێی هەڵ و مەرجی ئەو سەردەمە بەڕێوەبەرانی ئەم ڕۆژنامەیە کە ناچار بوون لە چەند وڵاتێک ڕۆژنامەکە دەربکەن و بڵاوی بکەنەوە بە هۆی گوشاری دەوڵەتی عوسمانی و نەیارانی کورد ،ڕۆژنامەی کوردستان وێنەی چەوسانەوە و کوێرەوەری میللەتی کوردە، ئیتر ئەو ڕۆژنامەیە لە ماوەی چوار ساڵ تەمەنیدا کۆمەڵێک کێشە و تەنگ و چەڵەمەیان بۆ دروستکردووە و تا پێیان کرابێ دوژمنایەتی و دژی وەستاون. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا ڕۆژنامەکە سنوری خەباتی سیاسی و چەکداری کوردستانی فراوانتر کرد، بەوەی خەباتی ڕۆشنبیری و خوێندەواری تێکەڵ بە یەکتری کرد و هێنایە ناوەوە.

 22 ی نیسان ڕۆژی ڕۆژنامەگەری کوردی

ده‌رچوونی یه‌كه‌م ڕۆژنامه‌ی كوردی به‌ناوی (كوردستان ) و به‌زمانی كوردی له‌كاتی خۆی دا بۆ ئه‌مرۆی كوردیش بگره‌ تا دوا ڕۆژیشی له‌گه‌ڵدابێت به‌ ڕۆژێكی مێژوویی و پڕشنگدار و هه‌میشه‌ دیار و پیرۆز له‌ ڕه‌وتی مێژوویی ڕۆژنامه نووسی كوردی داده‌نرێت چونكی ده‌نگ و ڕه‌نگ و سه‌دایه‌كی فره‌ گه‌وره‌ و مانایه‌كی گرنگی مێژووی كاروانی ڕۆژنامه‌ نووسی كوردی دا هه‌بووه‌ .

ڕۆژنامه‌ی كوردستان نۆبه‌ره‌ و یه‌كه‌م ڕۆژنامه‌ی كوردی، ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ له‌ڕێكه‌وتی ڕۆژی پێنج شه‌ممه‌ 9 ی نیسانی ساڵی 1314 ی ڕۆمی به‌رانبه‌ر به‌ 22 ی نیسانی ساڵی 1898 ی زاینی له‌شاری قاهیره‌ له‌لایه‌ن (میقداد مه‌دحه‌ت به‌درخان) بڵاو بووه‌وه‌ .فەرهاد شاکەڵی لە نوسینێکدا ئەوە دووپات دەکاتەوە و دەیسەلمێنێ کە ڕۆژی(21/4/1898) یەکەم ڕۆژنامەی کوردی دەرچووە، نەوەک (22)ی نیسان .

123ساڵ به‌ر له‌ ئێستا له‌ قاهیره‌ی پایته‌ختی میسر بناغه‌ی ڕۆژنامه‌گه‌ریی كوردی له‌ لایه‌ن میقداد میدحه‌ت به‌درخان له‌ قاهیره‌ی پایته‌ختی میسر دانرا. بنه‌ماڵه‌ی به‌درخانیه‌كان دوای ئه‌وه‌ی له‌ لایه‌ن عوسمانییه‌كانه‌وه‌ بۆ قاهیره‌ دوورخرانه‌وه‌، ده‌ستیان له‌ تێكۆشانی به‌دیهێنانی مافه‌كانی گه‌لی كورد به‌رنه‌دا. میقداد میدحه‌ت به‌درخان له‌ ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ ڕۆژنامه‌یه‌كی به‌ ناوی «كوردستان» ده‌ركرد و ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌ بوو به‌ یه‌كه‌مین ڕۆژنامه‌ی كوردی. به‌و هۆیه‌وه‌ش ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ به‌ ڕۆژی ده‌ستپێكردنی ڕۆژنامه‌گه‌ری كوردی ده‌ستنیشانكراوه‌ و ساڵانه‌ یادی ده‌كرێته‌وه‌.

له‌سه‌ر ئه‌و بناغه‌یه‌ی كه‌ ڕۆژنامه‌ی كوردستان داینا، ڕۆژنامه‌گه‌ری كوردی ڕۆژ به‌ ڕۆژ زیاتر به‌هێز ده‌بێت و تا ئێستا له‌و چوارچێوه‌یه‌دا خه‌باتی به‌رچاو كراوه‌. ڕۆژنامه‌گه‌ری كوردی و ڕۆژنامه‌وانانی كورد له‌ ماوه‌ی 123 ساڵی ڕابردوو تا ئێستا زه‌حمه‌تی زۆریان كێشاوه‌. زۆر جار ڕۆژنامه‌كان له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌تانی داگیركه‌ر قه‌ده‌غه‌ كراون و زۆر جاریش ڕۆژنامه‌وانانی كورد كوژراون یان خراونه‌ته‌ زیندانه‌كان. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا مێدیای ئازاد به‌رده‌وامه‌ و ئێستا سه‌دان ڕۆژنامه‌، ته‌له‌فزیۆن، گۆڤار و ڕادیۆی كوردی به‌رده‌وامن له‌ وه‌شانی خۆیان.

 ڕۆژنامەی (كوردستان) نۆبەرەی ڕۆژنامەگەری كوردی

سەدوبیست و سێ ساڵ لەمەوبەر ڕووناكبیر و نیشتمان پەروەری گەورەی كورد ویەكەم تێكۆشەری مەیدانی ڕۆژنامەنووسی كوردی میقداد مەدحەت بەدرخان بە بڵاوكردنەوەی (كوردستان) یەكەم ڕۆژنامەی كوردی بەردی بناغەی ڕۆژنامەنووسی كوردی دانا .سەدەیەك زیاترە نەتەوەی كوردیش قۆناغێكی نوێی لەژیانی خۆیدا دەست پێكردووە و خاوەنی ڕۆژنامەنووسی بەزمانی خۆیەتی . دەرچوونی (كوردستان) لە(22ی نیسانی 1898) لەقاهیرە بەیەكێك لە گرنگترین ڕووداوەكانی مێژووی نەتەوەی كورد دادەنرێ‌ ، چونكە جگە لەوەی بۆ یەكەم جار بوو كورد ڕۆژنامەی بەزمانی خۆی دەبوو ، لایەنێكی تازە لەتێكۆشانی سیاسی و فەرهەنگی و كۆمەڵایەتیش هاتە نێو ژیانی گەلی كورد

ڕۆژنامەی كوردستان سەرداری ڕۆژنامەگەری نەتەوەی كورد لەڕۆژی پێنج شەممە(22) نیسانی (1898) لەقاهیرەی پایتەختی میسر بەهیممەتی پێشەوایانی ڕۆژنامەنووسی كورد، بنەماڵەی بەدرخانیان ،چاوی پشكووت ، لەماوەی چوار ساڵی تەمەنی دا چەندین جار بەناچاری لێرەو لەوێ‌ ڕەوی پێ‌ دەكراو لەگەڵ گۆڕانكارییە سیاسیەكاندا ، ژیانی پڕسەروەری گوزەراند . ئەوەتا ژمارەكانی ڕۆژنامە كە لەچەند شوێنێك دەرچوون كە سەرجەمیان (31) ژمارە بوون و لەماوەی چوار ساڵدا دەرچوون .

ئەم ڕۆژنامەیە لەسەرەتادا مدحت بەگی بەدرخان ئەركی سەرنووسەری و بەڕێوەبەری لەئەستۆدا بوو ، دواتر ناچار بوو بەهۆی نەخۆشیەوە بە عەبدولڕەحمان بەگی برای بسپێرێ‌ .

ڕۆژنامەی کوردستان نۆبەرەی رۆژنامەگەری کوردی، ئەم ڕۆژنامەیە لە ڕێکەوتی ڕۆژی پێنج شەممە(9)ی نیسانی ساڵی(1314)ی ڕۆمی بەرانبەر بە (22ی نیسانی 1898)ی زاینی لە شاری قاهیرەی پایتەختی میسر لە لایەن (میقداد مەدحەت بەدرخان) بڵاوکراوەتەوە.

دەرچوونی یەکەم رۆژنامەی کوردی لەکاتی خۆی دا بەزمانی کوردی وە بەناوی (کوردستان) دەنگ و ڕەنگ و سەدایەکی یەکجار گەورە و مانایەکی فرەی لە مێژووی ڕەوتی رۆژنامەنووسی کوردی دا هەبووە.

 شكۆداربێ‌ (123) ساڵەی ڕۆژنامەگەری كوردی

لە(22)ی نیسانی هەموو ساڵێكدا ڕۆژنامەنووسان و قەڵەم بەدەستان بەشكۆدارییەوە جەژنی ڕۆژنامەگەری و وشەی ڕەسەنی كوردی پیرۆز دەكەن ، چونكە لەوڕۆژەدا و (123) ساڵ بەر لەئەمڕۆ لەساڵی (1898) ی زاینی یەكەمین ڕۆژنامەی كوردی بەناوی (كوردستان) لەسەردەستی(میقداد مەدحەت بەدرخان ) لەقاهیرەی پایتەختی میسردا چاوەكانی هەڵهێناو لەدایكبوو ، ئیدی كاروانی ڕۆژنامەگەری كوردی و وشەی ڕەسەنی كوردی لەو ڕۆژەوە دەستی پێكردووە و بەگەلێ‌ قۆناغی جیاجیادا تێپەڕیوە ، تابەقۆناغی زێڕین و گەشی ئەمڕۆدا گەیشتووە .

دەركردنی ڕۆژنامەیەكی وەك (كوردستان) لەبارودۆخێكی تایبەتی خۆیدا سەرەتایەكی پڕشنگدار بووە بۆ چونە نێو ژیانی هۆشیاری نەتەوەیی و پتر پەرەپێدان و خزمەتكردنی زمان و ئەدەب و ڕۆشنبیری و كلتوری ڕەسەنی كوردی ، هەرئەوەش بۆتە فاكتەرێكی كاریگەر بۆ ڕۆژنامەنوسانی كورد كەوا ڕۆژی چاو هەڵهێنانی ڕۆژنامەی (كوردستان) بەڕۆژێكی مێژوویی لەقەڵەم بدەن و سیمینارو مێزگرد و كۆڕو كۆبوونەوەی چڕ و پڕو هەمەلایەنەی لەسەر ببەستن . چونكە ڕۆژنامەی (كوردستان) بەردی بناغەی ڕۆژنامەنووسی كوردی داناو بوو بە ڕێبەر و ڕێنیشاندەری ڕۆژنامەو گۆڤارەكانی دوای خۆی . ڕۆژنامەگەری لەپاڵ هەرسێ‌ دەسەڵاتەكەی تردا ـ یاسادانان و دادوەری و جێبەجێكردن ، بەدەسەڵاتی چوارەم ناسراوە . ڕۆژنامە هۆیەكە بۆ گواستنەوەی ئەو زانیاری و زانستانەی كەهەیە و لەڕێگەیەوە دەگاتە ناو خەڵك و سودیان پێدەگەیەنێ‌ و ڕێ نیشاندەریشە لەزۆربەی بوارەكانی ژیان . گومان لەوەشدا نییە كە یەكێك لەئەرك و پەیامە هەرە مەزن و پیرۆزەكانی ڕۆژنامە ئەوەیە كەبتوانێ‌ بەسانایی بچێتە دڵی خەڵكەوە و لەهەمان كاتیشدا بتوانێ‌ لەئاست ویست و خواست و داواكاریی خوێنەردابێت . دیارە هەرڕۆژنامەیەكیش خوێنەری نەبێت یان لەماوەی دەرچونیدا نەیتوانی خوێنەربۆخۆی ڕابكێشێ‌ ، یان خوێنەربۆخۆی دروست بكات ئەوانابێتە خاوەن سەنگێكی ئەوتۆ . چونكە سەنگ ومانەوەی ڕۆژنامە پەیوەستە بە خوێنەرانەوە .

 سه‌د و بیست و سێ ساڵ له‌مه‌وبه‌رڕوناكبیر و نیشتمانپه‌روه‌ری گه‌وره‌ی كورد یه‌كه‌م تێكۆشه‌ری مه‌یدانی ڕۆژنامه‌نووسی كوردی (میقداد مه‌دحه‌ت به‌درخان ) به‌بڵاوكردنه‌وه‌ی (كوردستان) یه‌كه‌م ڕۆژنامه‌ی كوردی ، به‌ردی بناغه‌ی ڕۆژنامه‌ نووسی كوردی دانا .سه‌ده‌یه‌ك زیاتره‌ نه‌ته‌وه‌ی كوردیش قۆناغێكی نوێی له‌ژیانی خۆی دا ده‌ست پێكردووه‌ و خاوه‌نی ڕۆژنامه‌ نووسی به‌زمانی خۆیه‌تی.

ده‌رچوونی (كوردستان) له‌ (22ی نیسانی 1898) له‌قاهیره‌دا، به‌یه‌كێك له‌گرنگترین ڕووداوه‌كانی مێژووی نه‌ته‌وه‌ی كورد داده‌نرێ . چونكه‌ جگه‌ له‌وه‌ی بۆیه‌كه‌مجار بوو كورد ڕۆژنامه‌ی به‌زمانی خۆی ده‌بوو، لایه‌نێكی تازه‌ له‌تێكۆشانی سیاسی و فه‌رهه‌نگی و كۆمه‌ڵایه‌تیش هاته‌ نێو ژیانی گه‌لی كورد.

 ژمارەکانی ڕۆژنامەی کوردستان:

ڕۆژنامە پێوەرێکی ڕاستەقینەی گەشەسەندن و بەرەو پێشەوە چوونی هەر کۆمەڵگایەکە بە تایبەتیش ڕۆژنامە گەری سەربەخۆ و خاوەن هەلوێست، ڕۆژنامەی کوردستان بوو بەچەکی کاریگەری دەستی خەباتگێڕانی کوردستان و کەوتە خزمەتی کوردستان بۆ گەشەپێدان و پەرەپێدانی هەستی نەتەوایەتی و زمان و ئەدەبیات و فەرهەنگی کوردی، ڕۆژنامەی کوردستان لە ماوەی چوار ساڵی تەمەنیدا(1898ــ1902) (31) ژمارەی لە چوار وڵات دا لێدەرچوو، ئەگەرچی ئەم ڕۆژنامەیە بە ماوەی جیا جیا و شوێن و وڵاتی جیادا دەرچووە و بڵاو بۆتەوە بەڵام بۆ سەردەمی ئەو کات ڕۆڵ و دەوری کاریگەری زۆری بەسەر ئەو بارودۆخەی ئەو ڕۆژگارەدا هەبووە. ئەوەتا هەرجارەی لە شوێنێک دەرچووە و بڵاە بۆتەوە بەم شێوەیە.

 یه‌كه‌م پێنج ژماره‌ی واته‌ (1ــ 5) له‌قاهیره‌ له‌چاپخانه‌ی (الهلال) چاپ كراوه‌ و له‌(6ــ 19) له‌جنێف و له‌ (20 ــ 23) دیسان له‌قاهیره‌ و ژماره‌ (24) له‌ له‌نده‌ن و (25ـــ 29) له‌فۆلكستۆن و ژماره‌ (30 و 31) دووباره‌ له‌جنێف ده‌رچوون .

ڕۆژی (22 ی نیسانی ساڵی 1898) یه‌كه‌م ڕۆژنامه‌ به‌زمانی كوردی ڕووناكی دیوه‌ و له‌لایه‌ن (میقداد مه‌دحه‌ت به‌درخان ) له‌شاری قاهیره‌ی پایه‌ختی وڵاتی میسر دوو هه‌فته‌ جارێك ده‌رده‌چوو.

ڕۆژنامه‌یه‌كی سیاسی وێژه‌یی گشتی بووه‌ و سێ هه‌زار دانه‌ی لێ چاپ ده‌كرا هه‌زار دانه‌شی پێش كه‌ش ده‌كرا له‌كوردستان پاشكۆیه‌كیشی به‌زمانی فه‌ڕه‌نسی هه‌بووه‌ .

 ژماره‌كانی ڕۆژنامه‌ی كوردستان له‌(1ـــ 31) جگه‌ له‌ ژماره‌ی (10 ،12، 17 ، 18 ، 19) له‌كتێبخانه‌ی حكوومی له‌شاری (ماربورك ) له‌ئه‌ڵمانیای ڕۆژئاوا پارێزراون و دکتۆر کەمال فوئاد لە ساڵی 1972 ئەو ژمارانەی ڕۆژنامەی کوردستان کە لە ئەرشیفی کتێبخانەی ماربۆرکی ئەلمانیا پارێزراون وەک کتێبێک بە ناوی (کوردستان یەکەمین رۆژنامەی کوردی) لە چاپی داوە.

ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ به‌كوردی پاراوشێوه‌ی كرمانجی ژووروو شێوه‌ی جزیره‌ و بۆتان نوسراوه‌ و به‌چوار لاپه‌ڕه‌ ده‌رده‌چوو به‌قه‌باره‌ی (50،25 سم × 32،50سم ) و پیتی عه‌ره‌بی له‌سه‌ر نه‌سه‌قی فارسی و به‌كاغه‌زو چاپێكی دڵگیرله‌چاپ دراوه‌ .

میقداد مه‌دحه‌ت به‌درخان جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ یه‌كه‌مین ڕۆژنامه‌نووس و دامه‌زرێنه‌ری بزاڤی‌ كوردییه‌، چاپخانه‌یه‌كیشی‌ به‌ ناوی‌ “چاپخانه‌ی‌ ڕۆژنامه‌ی‌ كوردستان» له‌ قاھیره‌ دامه‌زراندووه‌ كه‌ به‌ یه‌كه‌مین چاپخانه‌ی‌ كوردی‌ هه‌ژمار ده‌كرێت.

 به‌درخان جگه‌ له‌ زمانی‌ زگماكی‌ خۆی و توركی‌ و عه‌ره‌بی،‌ زمانی‌ فڕه‌نسیشی‌ به‌ باشی‌ زانیوه‌، بۆیه‌ له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ یه‌كه‌مین ژماره‌ی‌ رۆژنامه‌ی‌ كوردستاندا كارتێكی‌ به‌ زمانی‌ فڕه‌نسی‌ بڵاو كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ شارستانیبوونی‌ عه‌قڵی‌ میقداد مه‌دحه‌ت به‌درخان نیشان ده‌دات.

بەھۆی دژایەتی لایەنی عوسمانی، ئەوا ڕۆژنامەکە ژمارەکانی لە چەند شارێکی جیا چاپکران، لەدوای قاھیرە ئەوا لە شارەکانی ژنێف، لەندەن و فۆلکستۆن چاپکران، ڕۆژنامەکە لەناوخۆی دەوڵەتی عوسمانی قەدەغەکرابوو، بەڵام بەشێوەی قاچاغ دابەشدەکرا. بەگوێرەی نامەیەکی سەرنووسەرەکەیەوە، ئەوا ڕۆژنامەکە لە شارەکانی ئامەد، مێردین، ئەدەنا و دیمەشق خوێنەری ھەبووە. لە ژمارەی شەشی ڕۆژنامەکەوە، ئەوا کاری چاپکردن و سەرنووسەری کەوتە دەست عەبدولڕەحمان بەدرخان، کە برا بچووکی میقداد بوو.

لە ساڵی ١٩٩١، لێکۆڵەر ئەمین بۆز ئەرسەلان ئەو چاپانەی ڕۆژنامەی کوردستان کە لەبەردەستیدابوون وەریگێڕایە سەر زمانی تورکی ئەمڕۆ، ئەم رۆژنامەی لە ماوەی تەمەنیدا 3 سەرنووسەری بووە، میقداد مەدحەت بەدرخان، عەبدولڕەحمان بەدرخان و سورەیا بەدەرخان. هەروەها لە ژمارە 4-5 ی ئەم رۆژنامەیەدا هاتووە کە ئەم ڕۆژنامە لە لایەن چاپخانەیەکەوە بە ناو چاپخانەی ڕۆژنامەی کوردستان دەردەچێت کە لە قاهیرە دامەزراوە و ئەمە دەرخەری ئەو ڕاستییەیە کە ئەم چاپخانە یەکەم چاپخانەی کوردییە کە لە لایەن مێقداد مەدحەت بەدرخانەوە دامەزراوە. بە هەر حاڵ ڕۆژنامەی کوردستان لە لایەن کەسانێکەوە دامەزراوە کە بە تەواوی ئاگاداری بیری نوێی جیهانی بوون و هەر سێ سەرنووسەری ئەم بڵاوکراوەیە کەسانێک بوون کە زمانە رۆژئاواییەکان و بە تایبەت زمانی فەرانسەو ئینگلیزییان زانیوەو بەم شێوەیە هەوڵیانداوە بەوەی بتوانن کاریگەرییان هەبێت لە سەر کۆمەڵگای خۆیان، بەڵام بە دڵنیاییەوە دەرچوونی ڕۆژنامە بە زمانی کوردی لەو سەردەمەدا لە کوردستان کارێک بوو کە ئیزنی پێنەدەدرا هەر بۆیە لەخۆڕا نییە یەکەم رۆژنامەی کوردی، لە تاراوگە دەردەچێت، ئەویش هەمان ترسی دەسەڵاتدارانە لە بڵاوبوونەوەی کولتووری کوردی، لە بەر ئەوەی ئەوان بە هەموو شێوەیەک دژ بەوە بوون کە بەشێک لە دانیشتوانی ناو هەرێمی دەسەڵاتدارییەکەیان (کە ئەو کات بە هەرێمی گەورەی ئیسلامی _عوسمانی) دەزانرا لە باری نەتەوەییەوە خۆی لەوان جیا بکاتەوە. لێرەدا بە شێوەیەک ئەم ململانێیەی نێوان دەسەڵات و رۆژنامە هەر لە دەرچوونی یەکەم ژمارەی رۆژنامەی کوردستانەوە دەبیندرا و ئەم ململانێیە بەرامبەر لە نێوان ڕۆژنامەی کوردی و دەسەڵاتدا هەر بوونی بووە و ئێستاش هەر هەیە.

میقداد میدحه‌ت به‌درخان بیرۆكه‌ی ئه‌وه‌ی هه‌بوو كه‌ ڕۆژنامه‌ی كوردستان ١٥ ڕۆژ جارێك بڵاوبكرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌هۆی زه‌حمه‌تییه‌كان ڕۆژنامه‌كه‌ به‌ ڕێكوپێكی چاپ و بڵاونه‌كرایه‌وه‌. له‌ دوای ده‌ركردنی ژماره‌ی یه‌كه‌می ڕۆژنامه‌كه‌، ده‌وڵه‌تی عوسمانی ڕۆژنامه‌كه‌ی قه‌ده‌غه‌ كرد و نه‌یهێشت له‌ لایه‌ن گه‌ل بخوێنرێته‌وه‌. به‌هۆی زه‌خت و زۆرداری عوسمانییه‌كان له‌سه‌ر میسر، میقداد میدحه‌ت ناچاربوو ڕۆژنامه‌كه‌ له‌ شوێنی جیاواز ده‌ربكات. میقداد میدحه‌ت به‌درخان تا ژماره‌ ٦ ڕۆژنامه‌كه‌ی ده‌ركرد، دواتر عه‌بدولڕه‌حمان به‌درخانی برای ئه‌ركی چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ڕۆژنامه‌كه‌ی گرته‌ئه‌ستۆ. (3) ژماره‌ی سه‌ره‌تا به‌گشتی كوردی بوون

ڕۆژنامەی کوردستان ڕۆژنامەیەکی سیاسی وێژەیی گشتی بوو سێ هەزار دانەی لێ چاپ دەکرا و هەزار دانەشی پێش کەش دەکرا لە کوردستان و پاشکۆیەکیشی هەبوو بەزمانی فەڕەنسی.

 زمانی ڕۆژنامەی کوردستان :

ڕۆژنامەی کوردستان کە یەکەمین ڕۆژنامەی کوردییە و کاروانی ڕۆژنامەگەری وشەی ڕەسەنی کوردی لەو ڕۆژەوە دەستی پێکردووە و بە گەلێ قۆناغی جیاجیادا تێپەڕیووە تا بە قۆناغی زێرین و گەیشتووەتە ئیمڕۆ ، زمان لە ڕۆژنامەی کوردستاندا کوردییەکی پەتی نەبووە بەڵکو پر لە وشە و زاراوەی زمانی عەرەبی بووە و زمانێکی تێکەڵاو بووە و بەشێکی ئەم ڕۆژنامەیە بە زمانی عەرەبی بووە و تاکو کاربەدەستانی دەوڵەتی عوسمانی لە داوا ڕەواکانی گەلی کورد بگەن. ئەم ڕۆژنامەیە بە زمانی کوردی و دیالێکتی کرمانجی ژووروو (زاراوەی جەزیر و بۆتان) بووە.

 ڕۆژنامەی کوردستان بایەخی بەچی دەدا؟

لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم و لەگەڵ بەرە و پێشەوە چوونی کۆمەڵگا جیاجیاکان بە کۆمەڵگەی کوردیشەوە لە زۆربەی بوارەکانی ژیان، ڕۆژنامەی (کوردستان) وەک پێداویستییەکی هەرە گرنگی سەردەم هاتە کایەوە و بە هۆیەوە گوزارشت لە مەسەلە بنچینەییەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری و ڕۆشنبیری و دەستنیشانکردنی پێگە و ڕێ و شوێن بۆ داهاتوو دەکرا. ڕۆژنامەگەری ڕێگایەک بوو بۆ وروژاندنی زۆرێک لەو کێشانەی کە ڕووبەرووی کۆمەڵگەی کوردی دەبوونەوە زۆرجاریش ڕێگەی چارەی کێشەکانی دەست نیشان دەکرد. بۆیە ڕۆژنامەی (کوردستان) هەر لەو ڕۆژەی چاوی هەڵهێناوە و کەوتۆتە پەخشکردنی زانست و ئەدەب و مەعریفە بۆ بەرەو پێش بردنی چین و توێژەکانی میللەتەکەمان، ئەگەرچی لە سەرەتاوە گەورەترین ئەرکی کارکردن بووە لەسەر بەدەستهێنانی مافە سیاسیە زەوتکراوەکانی میللەتەکەمان و وشیارکردنەوەی تاکەکانی گەل، لەم ڕوەوە لە نەتەوە هاوسێکانیان وەکو عەرەب و تورک و فارس دوا نەمێنن و کار بۆ دروستکردنی قەوارە و ئەو دام و دەزگایە بکەن کە مافە نەتەوەییەکانیان تیادا بەرجەستە دەبێت. لەگەڵ ئەمانەشدا ڕۆژنامەکە بایەخێکی زۆری بە بواری ئەدەب و مێژوو و خوێندن و خوێندەواری داوە و هەروەها هەوڵی داوە کە میللەتی کورد هۆشیار بکاتەوە و بیری نەتەوایەتی لە مێشکی تاکی کورددا بچەسپێنێت و داوای بەرهەڵستی زوڵم و زۆرداری کردووە.

 هەروەها ڕۆلێکی سەرەکی لە خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی گێڕاوە، سەرهەڵدانی ڕۆژنامەگەری کوردی لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم شۆڕشێکی ئەدەبی و فیکری و ڕۆشنبیری و کلتوری و سیاسی بەرپاکرد دژ بە داگیرکەرانی نیشتمانی کورد ، بۆیە (22)ی نیسان لە مێژووی کلتوری و فەرهەنگیمان شوێنی تایبەتی خۆی هەیە بە وەی بۆ یەکەمجار دوور لە کوردستان یەکەم چریکەی ڕۆژنامەی کوردی هەڵکرا. هەر لە ڕۆژنامەی کوردستاندا وتاری سیاسی و چیرۆکی شیعری و شیعر و پەخشان بڵاو دەکرانەوە (کوردستان) پێشەنگی کاروانی ڕۆژنامەنووسی کوردی یە کە بە مەبەستی ڕاچەنین و هۆشیاری بیری نەتەوەیی دەرچووە.

ڕۆژنامەی کوردستان لە میانی بابەتەکانیدا هەوڵیداوە ڕایەڵەکانی پاراستنی کولتور و ئەدەبیات و هونەر و زمان بپارێزێت و ئەو پەیامەش ئاراستەی ڕۆڵەکانی نەتەوەکەی بکات. و بایەخێکی تایبەتی بە شیعری هەردوو شاعیری نەتەوەیی کوردستان (خانی و حاجی قادری کۆیی)داوە و بە وردی سەروتاری ڕۆژنامەکەی نووسیووە.

 

بابەتەکانی ڕۆژنامەی کوردستان سەرچاوەیەکی گرنگ و ڕەسەنە بۆ تێگەیشتنی زۆر لایەنی ژیانی و سیاسی و ڕوناکبیری کورد لە کۆتایی سەدەی نۆزدەم و سەرەتای سەدەی بیستەم. زانیارییەکانی ناو (کوردستان) یاریدەدەری مێژوو نووس دەدەن لە پەیوەندی نێوان کورد و ئەرمەن و چالاکیی نیشتمانپەروەرانی کورد لە ڕێزی ئیتیحادییەکان و شوێنی سوارەی حەمیدی لە مێژووی نوێی کورددا.

لەبابەتەكانیشیدا بابەتی هەمەڕەنگ بووە وەك { ڕامیاری ، مێژوویی ، كۆمەڵایەتی ، وێژەیی ، بەتایبەتی شیعر بڵاوكراوەتەوە } كەواتە (22) ی نیسان وەرچەرخانێكی گەورە بوو لەمێژووی نەتەوەی كورد و بزاڤە ڕزگاریخوازەكەیدا ، چونكە دەرچوونی ڕۆژنامەی كوردستان لەسەر دەستی نیشتمانپەروەری كورد (میقداد مەدحەت بەدرخان) بایەخێكی مەزنی هەبوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی ژێر دەستی و بانگهێشت كردن بۆ برایەتی نەتەوەیی لەنێوان گەلی كورد و گەلانی دراوسێی .

 له‌ژێر ناوی ڕۆژنامه‌كه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ به‌زمانی توركی تیا نووسراوه‌ (( له‌پێناو ڕاپه‌ڕینی كورد و هاندانیان بۆ هونه‌ر ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ به‌زمانی كوردی هه‌ر پانزه‌ ڕۆژ جارێ بڵاو ده‌بێته‌وه‌ )) هه‌روه‌ها له‌لای ڕاستی ڕۆژنامه‌كه‌ نووسراوه‌ ( له‌هه‌ر ژماره‌یه‌ك من دوو هه‌زار دانه‌ به‌به‌لاش بۆ كوردستان ده‌نێرم تابدرێ به‌ڕۆڵه‌كانی گه‌ل ) ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنج ڕاكێشانه‌ رۆژنامه‌ی كوردستان سێ هه‌زار دانه‌ی لێ چاپ ده‌كرا و له‌كوردستان به‌به‌لاش و له‌ده‌ره‌وه‌ش به‌ئابونه‌ی ساڵانه‌ی 80 قروش بووه‌ .

  سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە .

1ـ ژانرەكانی ڕۆژنامەوانی و مێژووی چاپخانە (1450ـ 1500) د.مەغدید سەپان هەولێرــ 2005 لەچاپكراوەكانی كۆڕی زانیاری كوردستان .

2ـ چەند بابەتێكی ڕۆژنامەوانی . محەمەد سەعید كوردە، هەولێرــ 2004، چاپی یەكەم چاپخانەی بەڕێوەبەرایەتی چاپخانەی ڕۆشنبیری هەولێر .

3ـ كاروانی ڕۆژنامەگەری كوردی . وریا جاف ،هەولێرــ 1998 چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری .

4ـ ڕۆژنامەگەری لەسەرەتای سەرهەڵدانەوە تاچەرخی نوێكاری، برایمی مەلا ، هەولێرــ 1998 ، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری.

5ـ ڕۆژنامەگەری كوردی لەعێراق بەراییەكان (1914 ـ 1939) فاروق عەلی عومەر چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە ،هەولێر چاپی یەكەم 2001

6ـ دیداری ڕۆشنبیری و ڕۆژنامەگەری کوردی ، ئازاد هیدایەت دەلۆ ، چاپی یەکەم ـ 1999.

7ـ کوردستان ، ئامادەکردن و پێشەکی نووسین:قادر وریا،هەولێر ـ 1998.

8ـ ڕۆژنامە لە کتێبدا ، نەوزاد عەلی ئەحمەد ، بەرگی سێیەم ، چاپی یەکەم ـ 2013

9ـ مستەفا شەوقی و پەیژە ، ساغکردنەوە و لێکۆلینەوەی : مومتاز حەیدەری ، هەولێرــ 1985.

10ـ لە یادی رۆژنامەنووسی کوردیدا ، نووسین و ئامادەکردنی: پ.د.عومەر پەتی ، هەولێر ـ 2012چاپخانەی ماردین.

11ـ ڕۆژنامەگەری کوردی ، چەند سەرە قەڵەمێک لەبارەی تەکنیک و هونەرەکانی، چاپی دووەم ـ 2006 ، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە.

12ـ سایتی وشە ، هیدایەت جان ، 2017

13ـ فەرهاد شاکەڵی، باس نیوز، 12/4/2021

 

  • 1