ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

لە جوغزی سەربەخۆییدا

لە مێژووی جیهانی هاوچەرخدا بەشێكی زۆری ئەو وڵاتانەی دووچاری قەیرانێك لە بوارێكی دیاریكراودا دەبنەوە بەتایبەتی لە بواری ئابووریدا پەنادەبنە بەر هەڵبژاردنی ڕێگای چاكسازی بۆ قورتاربوون لەو قەیرانە لە ڕێگای گرتنەبەری بەرچنەیەك خاڵ و پەیڕەو، و ڕێگاچارە لە نەخشەیەكی دیاریكراودا كە مەبەست لێی چاككردنەوەی ئەو تێكچوون و شێواندنەیە كە بۆتە كۆسپ لە بەردەم گەشەپێدان، و بێ گومان تایبەتمەندی هەر كۆمەڵگایەك ڕۆڵ لە دەستنیشانكردنی سیاسەتی چاكسازی دەبینی. هەر بۆیە سەبارەت بەم بابەتە لە مێژووی هاوچەرخی وڵاتان چەندین ئەزموونی جیاواز دەبینین وەك ئەزموون مالیزی، و سیاسەتی چاكسازی و كرانەوە لە چین و ئەزموونی ڕووبەڕووبوونەوەی دەوڵەتانی پڵنگەكانی ئاسیا، و پیرۆسترۆیكا و گلاسنۆستی سۆڤیەتی جاران، و ئەزموونی بەرازیل لە كاتی حوكمی كەسایەتی چەپ لولا داسلیفا، و ... هتد.

ئەگەر بەراوردی پێداویستی بابەتی چاكسازی لە تێكڕای ئەو ئەزموونانە لەگەڵ پێداویستی چاكسازی لە هەرێمی كوردستان بكەین دەردەكەوێ كە مەبەستێكی ئابووری لە تێكڕای ئەو ئەزموونانە زاڵە لە حاڵەتێكدا كە پێداویستی چاكسازی لە كوردستاندا تەنیا بابەت و مەودایەكی ئابووری نییە، بەڵكو ئاراستە و پێداویستییەكی سیاسی هەیە كە پاراستنی قەواری هەرێمی كوردستانە لە تەك ڕەهەندی ئابووریدا.

بەم پێیە ئەنجامدانی چاكسازی ئەركێكی نیشتمانی كوردستانییە كە پاشگەزبوونەوە لێی یان سەرنەكەوتن تیایدا كارتێكردنێكی زۆر نێگەتیڤانەی لە سەر ڕەوشی خەڵكی كوردستان و باری ژیان و بژێویان دەبێت جگە لە ئاسەوارەوەكانی ئەو سەرنەكەوتنە لە سەر دواڕۆژی كیانی هەرێمی كوردستان لە بواری سیاسییەوە.

بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان لە كاروانی چاكسازیدا سەركەوتوو بێت گرنگە لە سەرەتاوە دان بە بوونی قەیرانی سەرانسەری بنێت، و كۆسپەكانی بەردەم چاكسازی بەمەبەستی چارەسەركردنی دەستنیشان بكات، كە بەشێك لەو كۆسپانە لەم خاڵانەدا بەرجەستە دەبێت:

ـ نەبوونی ئیرادەی سیاسی یەكگرتوو لە نێو ئیتلافی حوكمڕان بۆ چاكسازی و زاڵبوونی عەقڵیەتی پاراستنی بەرژەوەندی حزبی لە هەر هەنگاوێكی مامەڵەكردن لەگەڵ چاكسازیدا.

ـ پشتبەستن بە یەك مۆدیل لە پرۆسەی چاكسازی و گرتنەبەری نموونەی لیبرالیزمی نوێ كە پشت بە تەسلیمكردنی ئابووری كوردستان بە كەرتی تایبەت دەبەستێت و پیادەی سەرجەم ئەو خاڵانە دەكات كە لە پرۆژەی و نەخشەی "توافقی واشنتن" هاتووە كە ساڵی 1989 لەلایەن ئابووریناس جۆن ویلمسۆن دارێژڕاوە و ڕەزامەندی سندووقی دراوی نێودوڵەتی و بانكی نێودەوڵەتی و حكوومەتی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا لە سەر هەیە، و ئەم نەخشەیەش لە چوارچێوەی ئاراستەكانی (قوتابخانەی شیكاگو)یە كە لەلایەن فریدمانەوە داڕێژراوە.

ـ ڕەنگدانەوەی ئەم سیاسەتەی سەرەوە لە هەنگاوەكانی چاكسازی و ئەو نەخشە و پلانانەی پەیوەندییان بە دیدی حكوومەتی هەرێمی كوردستانەوە هەیە، لەوانە دیدی 2030 كە لەلایەن وەزارەتی پلاندانان و بە هاوكاری UNDP، لە سەرەتای حوزەیرانی ئەم ساڵدا ڕاگەیەنرا.

ـ نەبوونی سەقامگیری سیاسی لە هەرێمدا كە نێگەتیڤانە كار لە سەر هەر هەنگاوێكی چاكسازی دەكات.

ـ زاڵبوونی گوتاری پۆپۆلیستی لە میانەی گفتوگۆكردن دەربارەی تێكڕای ئەو بابەت و گفتوگۆیانەی پەیوەندییان بە چاكسازییەوە هەیە.

ـ نەبوونی هەڵگری كۆمەڵایەتی بۆ پرۆژەی چاكسازی كە ببێتە پەرژینێكی نێو كۆمەڵگا و لە ڕوانگەی هەستكردن بە پێداویستیبوونی چاكسازی بۆ كوردستان، داكۆكی رۆژانە لەم چەمكە بكات، و لە چارەسەركردنی كەلێنەكان بەشدار بێت، و ئەم حاڵەتەش وای كردووە كە تێكڕای هەوڵەكانی پێشتر بۆ ئەنجامدانی چاكسازی سەركەوتوو نەبێت.

ـ دانانی نەخشە و پلانی چاكسازی لە لایەن دەستەبژێری دەسەڵات و بەشداری پێنەكردنی هێزی كارای كۆمەڵگا كە بریتین لە كەسانی ئەكادیمی و چالاكی كۆمەڵگای مەدەنی و سەندیكاكانی كرێكاران و پیشەوەران، و رێكخراوەكانی ژنان و لاوان لە دانانی نەخشە و پلانی چاكسازی بەو مەبەستەی هەنگاوەكانی چاكسازی ڕاستەوخۆ بە وەدیهێنانی گەشەپێدان ببەسترێتەوە.

ـ بوونی كۆمەڵێك ئاستەنگی بابەتی كە كۆسپ لە بەردەم چاكسازی دادەنێت و كار دەكاتە سەر سنووردانانی كاری حكوومەتی هەرێم لە مامەڵەكردن لەگەڵ بابەتی چاكسازی. بۆ نموونە بەشێك لە ئامرازەكانی چاكسازی پەیوەندی بە سیاسەتی دراوەوە هەیە كە ئەمەش تەنیا لە دەسەڵاتی بانكی ناوەندنی و حكوومەتی ناوەندییە، جكە لە بوونی بەشێك بەربەست لە بواری سیاسەتی دارایی.

سەڕەڕای بوونی ئەم بەربەست و ئاریشانە لە بەردەم پرۆسەی چاكسازی هەرێمی كوردستان چەندین دەرفەتی ئەرێنی هەیە كە جگە لە دەستنیشانكردنیان پێویستە میتۆدی مامەڵەكردن لەگەڵ چاكسازی گۆڕانكاری بەسەردا بێت، و سەبارەت بەم بابەتەش گرنگە ئەم خاڵانە بەهەند وەربگیرێت:

ـ ئامادەبوونی جەماوەر بۆ قایلبوون بە چەمكی چاكسازی و خولیاییان بۆ چاككردنەوەی باری گوزەران و ژیانی رۆژانەیان.

ـ بوونی توانای و سامانی مرۆیی و مەتریاڵی كە دەكرێ بۆ بەرژەوەندی گەشەپێدانی ڕاستەقینە وەبەربهێنرێت.

ـ چاوگێڕانەوە بە چەمكی چاكسازی و بەستنەوەی بە پێداویستی نیشتمانی و دانانی بە ئەركێكی حكوومەت و كۆمەڵگا و بزووتنەوەی رزگاریخوازی نیشتمانی گەلی كوردستان.

ـ داڕشتنەوەی بنەماكانی چاكسازی لە كوردستاندا بە جۆرێك سوود لە سەرجەم ئەزموونەكانی چاكسازی و نموونەكانی لە جیهاندا وەربگرین، و لە لاسایكردنەوە و كۆپیكردنی نموونەیەكی دیاریكراوە دوور بكەوینەوە، و ئەزموونی تایبەتی كوردستانیمان لە بورای گەشەپێداندا هەبێت.

ـ بەستنەوەی چاكسازی بە چەمكی گەشەپێدانی مرۆیی بەردەوام كە سەقامگیر ئاسایشی كۆمەڵگا و یەكسانی چەندەری و دابینكردنی مافی لاوان، و ئەنجامدانی عەدالەتی كۆمەڵایەتی و نەهێشتنی هەژاری و بێكاری، و بنیاتنانی حوكمرانی باش و نەهێشتنی گەندەڵی و بنیاتنانی هاووڵاتی كارای كوردستانی مسۆگەر بكات، و گرفتەكانی بواری تەندروستی و ژینگە چارەسەر بكات.

ـ كاركردن بۆ پەیداكردنی هاوبەش و هاوكاری نێودەوڵەتی كارا لە سەر بنەمای سوودمەندی هاوسەنگ، دوور لەوەی كە مەرجی خۆیان بە سەر كوردستاندا بسەپێنن.

ـ ڕاگرتنی هەنگاوەكانی بەتایبەتكردنی ڕەها و پێدانی سەركردایەتی ئابووری كوردستان بە كەرتی تایبەت كە ئاكامی نەگەتیفانەی لێ پەیدا دەبێت، و میكانیزمەكانی ئابووری بازاڕی بەربەڕەڵا و بێ كۆنتڕۆڵا ئاراستەی هێزی مرۆیی و كاری كوردستان دەكات، كە پێویستە پێچەوانەكەی ئەنجام بدرێت و میكانیزمەكانی ئابووری بازاڕ بە جۆرێك رێك بخرێت كە لە بەرژوەندی گەشەپێدان وكاراكردن و بەرژەوەندی هێزی كار و هێزی مرۆیی كۆمەڵگا بێت.

هەرێمی كوردستان لە بواری چاكسازیدا لە دووڕیان دایە. بەردەوامبوونی چاكسازی بەو شێوازەی كە ئێستا دكرێت و ئەم پرۆسەیە خۆی لە یەك یاسادا ببینێتەوە، مانای بردنی چاكسازییە بە تونیلێكی داخراودا و كارتێكردنی ئێجگار دژواری لێ پەیدا دەبێت. بە پێچەوانەی ئەم ئاراستەیش پێویستە كار بكرێت بۆ پێداچوونەوە بە ناوەڕۆكی ئەم چەمكە و هەنگاوەكانی بە بەشداریپێكردنی هێزی كارای كۆمەڵگا و بە ڕەچاوكردنی ئەوەی كە چاكسازی پرۆژەیەكە چەندین ساڵی گەرەكە و پێویستە ئەركەكانی بە سەر چەند قۆناغێكدا دابەش بكرێت.