ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

خۆماڵیکردنی نەوت لە سەدەی بیستدا دروشمی سەرەکی هێزە نیشتیمانی و چەپەکانی ئەو وڵاتانە بوو کە خاوەنی سامانی نەوت بوون و لەلایەن کۆمپانیا ئەمریکی و بەریتانی و فەڕەنسی و هۆڵندی و تورکیەکان بە ڕێکەوتن لەگەڵ ئەو حکومەتانەی هەر خۆیان واتە وڵاتانی خاوەن کۆمپانیای بەرهەمهێنانی نەوت دروستکرابوون و پاڵپشتی دەکران، وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و عەرەبی بەتایبەتیش لەو وڵاتانە بوون کە خاوەنی سامانێکی نەوتی زۆربوون و لەو سەردەمدا کەوتبوونە ژێر ئینتدابی بەریتانی و فەڕەنسی و نەوتەکەشیان لەلایەن کۆمپانیا بیانییەکان بەرهەم دەهێنرا، زۆرینەی داهاتی نەوتیش هەر بۆ ئەوان بوو، کەمینەیەکیش بۆ حکومەتەکان و خەڵک بوو، بەڵام لەگەڵ بەهێزبوونی بزووتنەوە چەپەکان لە وڵاتانی خاوەن نەوت لە سەدەی بیستدا، ئەم هێزانە فشاریان لەسەر حکومەتەکان دروستکرد تا یەکەمین کاریان خۆماڵیکردنی نەوت بێت تاڕادەیەکی زۆریش سەرکەوتوبوون، واتە مافی بەرهەمهێنان و دەرهێنانی نەوتیان لە کۆمپانیا بیانییەکان سەندەوە و ووڵاتەکان خۆیان کۆمپانیای نیشتمانیان دروست کرد و ئەرکی بەرهەمهێنانیان خستەوە سەرشانی کۆمپانیا نیشتمانییەکان و لەو ڕێگەوەش داهاتێکی زۆری نەوتیان بۆ حکومەت گەڕاندەوە، یەکێک لەو وڵاتانە کە زیاتر ئێمە تیشکی دەخەینە سەر و کورتەیەک لە مێژووی خۆماڵیکردنی نەوتەکەی دەخەینە ڕوو، وڵاتی عێراقە. دواتریش تیشک دەخەینە سەر پڕۆسەی بەرهەمهێنانی نەوت لە هەرێمی کوردستان و پێویستی ئەم کەرتە بۆ خۆماڵیکردن و ئەرکی چەپەکان بۆ بەدیهێنانی.

عێراق یەکێکە لەو وڵاتانەی کە ڕێژەیەی بەرچاو لە یەدەگی نەوتی هەیە، هەربۆیە زوو بووە جێگای چاوتێبڕینی وڵاتانی داگیرکەر لە ناویشیان وڵاتی بەریتانیا تا دواجار توانی لەساڵی ١٩١٩ عێراق داگیربکات و دەوڵەتێک بەو ناوە بە سەرۆکایەتی مەلیک فەیسەڵ لە ساڵی ١٩٢١ دروست بکات و ڕژێمێکی پادشایی بونیاد بنێت، ئامانجی سەرەکی بەریتانیا لە داگیرکردنی عێراق سەرچاوە وزەکەی بوو بەتایبەت نەوتەکەی، هەرچەندە یەکەم کۆمپانیای بەرهەمهێنانی نەوت لە عێراق لەساڵی١٩١٢ کۆمپانیایەکی تورکی بوو، دواتر کۆمپانیاکانی بەریتانی و فەڕەنسی و ئەمریکی و هۆڵندی کەوتنە بەرهەمهێنانی نەوت لەعێراقدا، بەپێی ئەو ڕێکەوتنەی کرا لەگەڵ ڕژێمی پادشایەتی عێراق ٪٢٣ داهاتی نەوتی بەرهەمهاتوو بۆ کۆمپانیاکان بێت کە ئەو ڕێژەیەش زۆر بوو، هەر ئەوەش بووە هۆی ئەوەی کە چەندین هێزی نیشتمانی لە عێراق دروست ببن و داوای ڕۆیشتنی هێزە بیانییەکان و خۆماڵیکردنی نەوت بکەن لەعێراقدا، یەکێک لە هێزە کاریگەرەکانی ئەوسای گۆڕەپانی سیاسی عێراق گرووپە کۆمەنیستەکانی عێراق بوون و دواتر بوو بە حزبی شیوعی عێراق لە ساڵی ٣١/٣/١٩٣٤ دامەزراندنی خۆی ڕاگەیاند، لەو ڕۆژەوە جوڵانەوەی بەرەنگاری دژی داگیرکەر گوڕوتینێکی زیاتری پێدرا لە پێناو دەرکردنی بەریتانیا و کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنانی نەوت. حزبی شیوعی ڕۆڵی پێشڕەوی بینی لەو ڕووەوە، هەرچەندە بەریتانیا لەدوای جێهێشتنی سەربازی عێراق دەیویست بەپێی ڕێکەوتنامەیەک کە بە ڕێکەوتنامەی بەغدادی ساڵی ١٩٥٥ عێراق ناسرا، عێراق پابەندی کۆمەڵێک مەرج بکات، تا دوای ڕۆیشتنیشی بەردەوام بێت لە بردنی نەوتی عێراق، بەڵام بەهۆی ڕوودانی شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ی عەبدولکەریم قاسم خەونەکانی بەریتانیا لە بەتاڵانبردنی نەوتی عێراق لەلایەن کۆمپانیا بیانییەکان تاڕادەیەک سنوردار کرا، عەبدولکەریم قاسم یەکێک لە هەوڵەکانی ئەوە بوو، کۆمپانیایەکی نیشتمانی دابنێ و نەوت خۆماڵی بکات، یەکەمین کار کە عەبدولکەریم قاسم کردی دەرکردنی بڕیاری ژمارە (٨٠) بوو لە ساڵی ١٩٦١، بەپێی ئەو بڕیارە کۆمپانیا بیانییەکان بۆیان هەیە تەنها لە کێڵگە نەوتییە کۆنەکان وەبەرهێنان بکەن و بۆیان نییە لەدوای ئەم بڕیارەوە گەڕان و پشکنین لە کێڵگە تازەکانی نەوت بکەن.

بەهۆی کودەتای بەعسییەکان لە شوباتی ١٩٦٣ قاسم نەیتوانی پڕۆژەی خۆماڵیکردنی نەوت تەواو بکات، تا ئێرە ڕۆڵی چەپەکان بەتایبەت حزبی شیوعی عێراق لەسەر هەنگاوەکانی قاسم لە پێناو خۆماڵیکردنی نەوت و چاسازی کشتوکاڵ (اصلاحی زراعی) لە مێژوودا کاریگەر و دیارە هەرچەند بەنیوە ناچڵی مایەوە.

لەدوای کودەتاکەی عەبدولسەلام عارف لە ٨ی شوباتی ١٩٦٣ بەسەر عەبدولکەریم قاسمدا بەهاوکاری بەعسییەکان، یەکێک لەکارەکانی عەبدولسەلام عارف لە ساڵی ١٩٦٤ دامەزراندنی کۆمپایەکی نیشتمانی بواری نەوت بوو بەناوی (کۆمپانیای نەوتی نیشتمانی عێراق)، بەڵام نەیتوانی بەیەکجاری نەوت خۆماڵی بکات و کاری کۆمپانیا بیانیەکان لەو بوارەدا بوەستێنێ، تا کودەتای دووەمی بەعسییەکان لە ١٧-٣٠ تەمموزی ١٩٦٨ و هاتنی ئەحمەد حەسەن بەکر بۆ سەر کورسی دەسەڵات، ئەحمەد حەسەن بەکر توانی لە ١-٦-١٩٧٢ بڕیاری خۆماڵیکردنی نەوت بدات، هۆکاری ئەو بڕیارەشی لەوەوە سەرچاوەی دەگرت کە کۆمپانیا بیانیەکانی بواری نەوت لە عێراقدا هەریەکەیان پشکی داهاتی نەوتیان بەڕێژەی ٪٢٣.٧ دیاریکردبوو و ئامادەش نەبوون دەستکاری گرێبەستەکانیان بکرێت، دەرئەنجامی ئەوە حکومەتی عێراقی بڕیاریدا نەوت خۆماڵی بکات، واتە کاری گەڕان و پشکنین و دەرهێنان و وەبازاڕخستن و فرۆشتن هەمووی دەوڵەت خۆی بیکات لەڕێگەی کۆمپانیای نەوتی نیشتمانی عێراقی و کاری کۆمپانیاکان ڕابگرێت، ئیدی لەو کاتەوە تا ئێستا کە ٤٩ ساڵ تێپەڕ دەبێت بەسەر خۆماڵیکردنی نەوت لە عێراقدا دەوڵەت سەرپەرشتی دۆسیەی نەوت دەکات بە هەموو بەشەکانی و هەر ئەوەشە وایکردووە، سەرباری فەشەلی زۆربەی کەرتەکان لەعێراق، بەڵام تا ئێستاش کەرتی نەوت تاڕادەیەک باش و سەرکەوتووە.

ئەوەی تەوەرێکی تری باسەکەمان دەبێت پڕۆسەی دەرهێنان و بەبازاڕخستنی نەوتە لە هەرێمی کوردستان، هەرێمی کوردستان لە ساڵانی ٢٠٠٠وە دەستی بە دەرهێنانی نەوت کردووە، یەکەم هەنگاویش ئیدارەی سلێمانی بوو، لە کێڵگەی شیواشۆکی سەر بەقەزای کۆیە، دواتر بەشێوەیەکی بەرفراوان لە هەموو هەرێمی کوردستان دەستکرا بە دەرهێنانی نەوت و هەناردەکردن، لەبەرواری ١-٦-٢٠٠٩ لە ڕێگای بۆڕی بۆ بەندەری جیهانی تورکی لە کەرنەڤاڵێکدا لەلایەن هەریەک لە بەڕێزان مام جەلال سەرۆک کۆماری ئەوسای عێراق و مەسعوود بارزانی سەرۆکی ئەوسای هەرێمی کوردستان کلیلی وەبازاڕخستنی نەوتی هەرێمی کوردستانیان کردەوە بەبێ ئەوەی هیچ زانیاریەک دەربارەی گرێبەست و نرخی فرۆشتنی نەوت و چۆنیەتی ئیدارەدانی بخەنە ڕوو.

لێرەدا ئەو کێڵگانەی نەوتیان لێ بەرهەمدەهێندرێن، ڕێژەی بەرهەمهێنان نەوت لەڕۆژێک و ئەو کۆمپانیایەی کاریان تێدادەکەن بەم جۆرەیە لە هەرێمی کوردستان؛

یەکەم:- کێڵگەی نەوتی (سەرتە) لەپارێزگای هەولێر ڕێژەی بەرهەمی نەوتی ڕۆژانەی ١٠ هەزار بەرمیلە، کۆمانیای گەنیل ئینێرجی تورکی ٪٣٠ پشکی هەیە، شیڤرۆنی ئەمریکی ٪٥٠ پشکی هەیە و کۆمپانیای هەرێمیش ٪٢٠.

دووەم:-کێڵگەی نەوتی شێخان لە دهۆک:-

ڕێژەی بەرهەمهێنانی نەوتی لە ڕۆژێکدا ٤٤.٤٠٥ بەرمیل نەوتە لە ڕۆژێکدا کە کۆمپانیای گۆڵف کیستۆنی بەریتانی پشکی ٪٨٠ بەرهەمهێنانی هەیە و کۆمپانیای ئێم ئۆیڵی هەنگاری ٪٢٠ پشکی هەیە.

سێیەم:- کێڵگەی نەوتی ئەتروش لە دهۆک :-

ڕێژەی بەرهەمی نەوتی ڕۆژانەی ٤٧٫٤٥٥ هەزار بەرمیلە لە ڕۆژێکدا، کۆمپانیای تاقەی ئیماراتی پشکی ٪٤٧.٤ هەیە و کۆمپانیای شامارانی کەنەدی پشکی ٪٢٧.٦ هەیە و کۆمپانیای هەرێم ٪٢٥ پشکی هەیە.

چوارەم:-کێڵگەی نەوتی سەرسەنگ لە دهۆک:-

ڕێژەی بەرهەمهێنانی نەوت ٣١.٥٠٠ هەزار بەرمیلە لە ڕۆژێکدا کە کۆمپانیا ئێچ کەی ئێن ئەمریکی پشکی ٪٦٢ی هەیە، کۆمپانیای تۆتاڵی فەڕەنسی ٪١٨ پشکی هەیە، کۆمپانیای هەرێم ٪٢٠ پشکی هەیە.

پێنجەم:- کێڵگەی نەوتی تاوکێ-فیشخابور لە زاخۆ:-

بەهەردوو کێڵگەکە بەرهەمی ڕۆژانەیان ١١٠.١٧٠ هەزار بەرمیل بووە. کۆمپانیای دی ئێن ئۆی نەرویجی پشکی٧٥ ٪ی هەیە و کۆمپانیای هەرێم ٪٢٥ پشکی هەیە.

پێنجەم:-کێڵگەی نەوتی گەرمیان:-

ئاستی بەرهەمهێنانی ڕۆژانەی ٢٤ هەزار بەرمیلە لە ڕۆژێکدا، کۆمپانیای گازپرۆم ٪٤٠ پشکی هەیە و کۆمپانیای وێستڕۆن زاگرۆس ٪٤٠ پشکی هەیە، کۆمپانیای هەرێم ٪٢٠ پشکی هەیە.

شەشەم:-کێڵگەی نەوتی تەق تەق :-

ڕێژەی بەرهەمهێنانی ڕۆژانەی ٧٠٠٠ هەزار بەرمیلە، کۆمپانیای گەنێڵ ئینرجی تورکی ٪٤٤ پشکی هەیە، کۆمپانیای ئەداکس پترلیۆم ٪٣٦ و کۆمپانیای هەرێم ٪٢٠.

حەوتەم:- کێڵگەی نەوتی هەولێر:-

بەرهەمی ڕۆژانەی ١١٫٧٠٠ بەرمیلە، کۆمپانیای فۆرزا ٪٦٥ و کۆمپانیای هەرێم ٪٣٥ پشکیان هەیە .

هەشتەم:-کێڵگەی نەوتی خورمەڵە:-

دەکەوێتە سەرسنوری نێوان کێڵگە نەوتیەکانی کەرکووک و هەولێر کۆمپانیا نەوتییەکانی هەرێم ئیدارەی دەدەن تا ئێستا هیچ زانیاریەکی ورد نییە لەسەر ئەو کێڵگەیە، بەڵام بەپێی داتاکان بەرهەمی ڕۆژانەی نەوت لەو کێڵگەیە ١٧٥ هەزار بەرمیلە.

بەپێی ئەو ژمارانە بێت کە وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بڵاویان دەکاتەوە، کە کۆی هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستان ٤٥٦٫٢٢٥ هەزار بەرمیلە لە ڕۆژێکدا، ئەوەی زیاتر جێگەی بایەخدانی ئێمەیە لەو نوسینە، چۆنیەتی بەرهەمهێنانی نەوت و خێروبێرەکەیەتی، ئایا نەوت کە لە وڵاتانی دەوروبەر بەتایبەت وڵاتانی کەنداو بووبێتە مایەی خۆشگوزەرانی، بۆچی لە هەرێمی کوردستان نەبۆتە مایەی خۆشگوزەرانی بۆ هاووڵاتیان، کێشە هەبوونی نەوتەکەیە یان سیاسەتی چەوتی بەرپرسانی هەرێم لە ئیدارەدانی نەوت و جۆری گرێبەستە نەوتییەکان لەگەڵ کۆمپانیاکان، بەدڵنیایی جۆری گرێبەستەکان کە لە جۆری پشکدارین لەگەڵ کۆمپانیاکان لەبری گرێبەستی خزمەتگوزاری و نەبوونی کۆمپانیایەکی نیشتمانی لە هەرێم هاوشێوەی کۆمپانیای نەوتی عێراقی (سۆمۆ) کە سەرپەرشتی وەبەرهێنان و فرۆشتنی نەوت بکات، فاکتەری سەرەکین لەوەی نەوت نەبووبێتە مایەی خۆشگوزەرانی بۆ ژیانی خەڵک، کە دیقەت بدەین بەپێی ئەو گرێبەستانەی لەگەڵ کۆمپانیاکانی بواری نەوت کراون یەک بەرمیل نەوت بەو ڕێژەیە داهاتەکەی دابەش دەبێت، کرێی بۆڕی بۆ گواستنەوەی نەوت کە لەکاتی ڕاکێشانی بۆ تورکیا لەسەر ئەرکی حکومەتی هەرێم ڕاکێشراوە و دواتر بە ڕوزنەفت دەفرۆشرێت بە پارەیەکی کەم، ئێستا حکومەتی هەرێم بۆ گواستنەوەی یەک بەرمیل نەوت ٪١٣ داهاتی یەک بەرمیلی تێدەچێت، قەرزی تورکیا و کۆمپانیاکانی نەوت ٪١٦ داهاتی بەرمیلێک دەبات، قەرزی کۆمپانیاکانی ئاو و کارەبا ٪٩ داهاتی بەرمیلێک دەبات، حەقدەستی کۆمپانیا بیانییەکان ٪٣٠ داهاتی هەموو بەرمیلێک دەبات، حەقی گۆڕینەوەی دۆلار بە دینار ٪٢ داهاتی هەر بەرمیلێک دەبات، هەمووی کۆبکەوە دەکاتە ٪٧٠ داهاتی نەوت بۆ کۆمپانیاکانە و تەنها ٪٣٠ داهات بۆ خەڵکە، جگە لەو هەموو ناشەفافیەتەی تر لە کەرتی نەوتدا هەیە، هەر ئەوەشە وادەکات تەنانەت مووچە کە مافێکی سەرەتاییە، بە لێبڕینی ٪٢١وە لەکاتی خۆیدا بە فەرمانبەران نەدرێت، لەکاتێکدا پێش ڕەوانەکردن و دەرهێنانی نەوت بەو لە٪١٧ داهاتەی لەبەغدادەوە دەهات خەڵک خۆشگوزەرانتر بوو لە دوای دەرهێنانی نەوت لە هەرێمی کوردستان، ئەوەی چارەسەری ئەو گرفتە دەکات لە ئێستادا و نەوت دەکاتە سەرچاوەی خۆشگوزەرانی، خۆماڵیکردنی نەوتە هاوشێوەی حکومەتی عێراق، واتە هەرێمی کوردستان کۆمپانیایەکی نیشتمانی نەوت دابمەزرێنێت و جۆری عەقدەکان هاوشێوەی عێراق لە پشکدارییەوە بکات بە گرێبەستی خزمەتگوزاری و خۆی سەرپەرشتی کۆی بەرهەمهێنان و هاوردەکردنی بواری نەوت بکات بەو جۆرە نەوت لە نیقمەتەوە دەبێتەوە نیعمەت، هەرچەندە ئەم دەسەڵاتە هیچ مەیلێکی بەلای خۆماڵیکردنی نەوت نییە، چونکە خۆشی لەڕێگەی دامەزراندنی کۆمپانیای جۆراوجۆری حزبی بواری نەوت داهاتێکی زۆری دەست دەکەوێت، وەک لە پشکی کێڵگەکاندا دەیبینین، بۆیە کە پارتە سیاسییەکانی دەرەوەی دەسەڵات چاوەڕێی ئەم دەسەڵاتە بکات ئەوە خەونە، چونکە ئەو دەسەڵاتە ئامادەنییە سندوقی نەوت بۆ داهاتەکان دروست بکات کە خۆیان بڕیاریان داوە، ئەی چۆن نەوت خۆماڵی دەکات؟ هەرگیز کاری وا ناکات، بۆیە پێویستە لەپێش هەموو حزبەکانی تر حزبە چەپەکان لەکوردستان پڕۆژە و دروشم و کاری شەقامی ڕێک بخەن و داوای خۆماڵیکردنی نەوت بکەن لە کوردستاندا، چونکە خۆماڵیکردنی نەوت و کردنی بەسەرچاوەی خۆشگوزەرانی خەڵکی ئەرکی چەپەکانە، کە بەمێژوودا بچینەوە خۆماڵیکردنی نەوت لە زۆرینەی وڵاتانی خاوەن نەوت بەرهەمی تێکۆشانی چەپەکان بووە، چەپەکان بوونەتە هۆی هەڵگیرسانی شۆڕشی هزری دژی کۆمپانیا سەرمایەدارییە چاوچنۆک و حکومەتە داردەستەکانیان، لە کوردستانیش پاڵپشت بەو هەلومەرجەی هەیە لەگەڵ خوێندنەوەی مێژووی گەلانی دنیا لە هەوڵەکانیان بۆ خۆماڵیکردنی نەوت سوود وەرگرین و هەوڵی جدی بدەین بۆ فشارکردنە سەر دەسەڵات تا گەیشتن بە خۆماڵیکردنی نەوت، لەپێناو خۆشگوزەرانی خەڵک و داهاتووی نەوەکانمان.

 

 

  • 1