ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە جوغزی سەربەخۆییدا

بەشی سێیەم

باسكردنی عەلمانیەت و جەخت كردنەوە لە سەر گرنگی ئەم چەمكە كاردانەوە لە سەر ئەو گوتارانە نییە كە داوا دەكەن شەریعەتی ئیسلام سەرچاوەی سەرەكی دەستوور بێت، یان لە هەندێ گوتاری ئاینی لە بەشێك لە شوێنە گشتییەكاندا دژایەتی مافی ژنان و ئازادییەكان و دیموكراسی دەكەن، و چەمكی عەلمانیەت دەشەوێنن.

مێژووی سەرهەڵدانی چەمكی عەلمانیەت بریتییە لە پرۆسێسێكی مێژوویی فرە ئاڵۆز و درێژخایەن كە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پەرەسەندنی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی و هزر و سیاسەت و زانست هەیە، و ناكرێ بڕوانینە ئەم چەمكە دوور لە پەرەسەندنەكانی چەمكی دیموكراسی.

تێڕوانینی عەلمانیەت بۆ ڕێكخستنی پەیوەندی دین بە دنیاوە لە چوارچێوەی شیكردنەوەی گوتارێكە لە نێو مێژووی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی نەك لە دەرەوەی مێژوو بووە. عەلمانیەت لە ڕكیفی زانستەكانی كۆمەڵگا و ئابووری سیاسی و مێژووی مۆدێرنە وەك پرۆسێسێكی مێژوویی بابەتی لە چوارچێوەی پەرەسەندنی سەرمایەداری و درووستبوونی كۆمەڵگای مەدەنی و دەستنیشانكردنی ماف و گۆڕانكاری ریزبەندی نێوان دەسەڵاتی چینەكان و بنیاتنانی كۆمەڵگا لە سەر بنەمای هاووڵاتیبوون و دەربازبوون لە ریزبەندی پێكهاتەكانی كۆمەڵگا لە سەر بنەمای ئۆرستۆكراتی و پیاوانی ئاینی و زۆربەی خەڵك و خاوەن موڵك و كۆێلە، درووست بووە.

كە باس لە پەیوەندی عەلمانیەت بە مۆدێرنە دەكەین ئەوا مەبەستمان تەنیا مۆدێرنەی بواری ئەدەب و وێژە نییە، بەڵكو مۆدێرنە وەك پەرەسەندنی بابەتی لە نێو مێژووی فیعلی مرۆڤایەتی بە پەیوەندی بە كۆمەڵگا و یاسا و زانستەوە.

باسكردنی و شیكردنەوەی عەلمانیەت وەك باسكردن و شیكردنەوەی مێژوو وایە كە پێویستە بە كراوەیی و توانستی ئەم چەمكە بۆ گۆڕانكاری و ئاڵوگۆڕكردن لە بنەماكانی تەماشا بكرێت. عەلمانیەت ڕەچەتەیەكی ئامادەكراو و دەقێكی دۆگمائامێز نییە كە گرووپێك یان دەستەبژێرێك جێبەجێی بكات یان قایل نەبێت پێی، بەڵكو بریتییە لە كۆمەڵێك پرۆسێسی بابەتی لە نێو پەرەسەندنی مێژوودا. مێژوویەك كە بە ئاستی جیاوازی پەرەسەندندا ڕۆیشتووە. لە جیهاندا ناتوانین بڵێن یەك مێژووی نەگۆڕی ئیسلامی یان رۆژهەڵاتی یان رۆژئاوایی هەیە. لە بواری عەلمانیەتدا ئێمە مامەڵە لەگەڵ كۆمەڵێك هێز و گۆڕانكاری و بۆچوون و دامەزراوەی مێژوویی لە ئاستی جیاوازی پەرەسەندندا، دەكەین.

گەر بەم دیدەوە مامەڵە لەگەڵ عەلمانیەت بكەین، تێدەگەین كە عەلمانیەت پێداویستییەكی بابەتییە بۆ كۆمەڵگا موسوڵمانەكان. ئەگەر بۆ مێژوو بگەڕێینەوە لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی حوكمی ردە لە ئیسلام لە ساڵی 1858 لابرا و جزیە و كۆیلایەتی ڕاگیرا و ئاماژە كرا كە پرەنسیپی تاوان و سزا بێ دەقی یاسا نابێت و بڕیاری بڕینی دەستی دز بە فەرمی نەما. بەم جۆرە عەلمانیەت وەك پەرەسەندنی مێژوویی خۆی سەپاند كە هێزە پارێزەرخوازەكان بۆیان نەكرا بەربەست بۆ بڵاوبوونەوەی ئەم چەمكە دابنێن بەتایبەتی لە بواری توێژینەوە و زانستە سروشتییەكان.

لایەنی قانوونی و سیاسی لە چەمكی عەلمانیەتدا لە بواری فەلسەفە و تێڕوانینی عەقڵانی دانەبڕاوە، و لە بواری پراكتیكیشدا لە كۆمەڵێك كار و كردەوە و ڕێكخستن ڕەنگی دایەوە كە بەندە بە پەیوەندی نێوان ئاین و دەوڵەت و دەسەڵاتی ئاینی و دەسەڵاتی مەدەنی.

لە میانەی ململانێ سەبارەت بە چەمكی عەلمانیەت و بە مەبەستی تێپەڕاندنی سەرجەم ئەو پرۆژانەی كە ئاین بۆ كاری سیاسی بەكاردەهێنێت، و پیرۆزی بە دەوڵەتی ئاینی دەبەخشێت، كار بۆ شێواندنی ئەم چەمكە لە لایەن هەڵگرانی بیرۆكەی دەوڵەتی ئاینی كرا، لە كاتێكدا جێبەجێكردنی عەلمانیەت بە شێوەیەكی پراكتیكی مانای جیاكردنەوەی دەسەڵاتی ئاینییە لە دەسەڵاتی سیاسی، و زامنی رێزگرتنی سەرجەم بیروڕای ئاینی و شوناسی كەلتووری و دەروونی گەلان و كۆمەڵگاكانە بە جۆرێك دەوڵەت پشت بە نموونەیەك لە دەستوور و جۆرە یاسایەك دەبەستێت كە مافی یەكسان بۆ تاكەكان دوور لە شوناسی ئاینی و ڕەگەزی و نەژادی دابین دەكات، و دوور لە شوناسی ئاینی و تایفەگەری پرەنسیپی هاووڵاتیبوون دەبێتە پێوەری سەرەكی مامەڵەكردنی دەوڵەت لەگەڵ تاك دا.

بەپێی عەلمانیەت بیروباوەڕی ئاینی بابەتێكی پەیوەندیدارە بە خودی تاكەوە كە ئازادە پەیڕەوی رێوڕەسمی بیروباوەڕی خۆی وەك بەشێك لە مافی هاووڵاتی بكات. لە هەمان كاتدا لە سایەی عەلمانیەتدا رێز لە دامەزراوە ئاینییەكان دەگیرێت كە خزمەتگوزاری و ئەركی خۆی بۆ ناوەندی ئاینپەروەران ئەنجام بدات.

لەم دیدەوە بۆ چەمكی عەلمانیەت گرنگە هێزە عەلمانییەكان لە كوردستان و عێڕاق و ناوچەكەدا لە میانەی تێكۆشان بۆ دیموكراسی ئامادەیی خۆیان بۆ ململانێیەكی كۆمەڵگایی بە مەبەستی لابردنی شێواندن لە سەر چەمكی عەلمانیەت دەڕبڕن، و كار لە سەر ئەوە بكەن كە عەلمانیەت لە ناوەڕۆكدا دژ بە ئاین نییە، بەڵكو شێوازێكە بۆ ئەوەی هیچ ئاینێك خۆی بە سەر تاك و دامەزراوەكانی كۆمەڵگا و دەوڵەت نەسەپێنێت، و لە سایەی عەلمانیەتدا ئازادی ویژدان و ئاین و بیروباوەڕ زامن دەبێت، و ئەمەش پێویستی بەوە هەیە كە جەخت بكەینەوە كە عەلمانیەت مانای یەكسانی مافی تاكە هەر بیروباوەڕێکی ئاینی هەبێت كە بە شێوەیەكی كردەیی ئەو یەكسانی و ئازادییە پەیڕەو بكات.

مەبەست لە دابینكردنی چەمكی عەلمانیەت لە دەستووردا ئەوە نییە كە لە بەندێكی ئەو دەستووردا بگوترێت ئەو دەوڵەتە عەلمانییە. ئەو زامنكردنە پێویستی بە دانانی كۆمەڵێك پرەنسیپی دەستووری هەیە كە تیایاندا سەربەخۆیی دوو لایەنەی دین و دەوڵەت دابین بكرێت، و دەوڵەت تەماشای سەرجەم ئاینەكان بێ جیاوازی بكات، و بوار نەدرێ لە سەر بنەمای ڕاوبۆچوون و بیروباوەڕی ئاینی و گشتی تاك تەكفیر بكرێت، و گرنگە رێنمایی و یاسای ئەوتۆ بڕیاڕ بدرێت كە كاری ئاینی بە مەبەستی كار و چالاكی سیاسی بەكار نەهێنرێت، و دامەزراوە ئاینییەكان بە مەبەستی سیاسی كاری پێ نەكرێت.

لە بواری ئازادی تاك و پەیڕەوكردنیدا عەلمانیەت ناكۆك و ڕێگر نییە لە نێوان ئینتمای نیشتمانی تاك كە شوناسێكی نیشتمانی گشتییە لەگەڵ ئینتمای ئاینی تاك كە بەشێكە لە قەناعەت و بیروڕای تایبەت كە دەبێ لە سەرجەم بوارەكانی ئاین و هزر و بیروباوەڕ بپارێزرێت.

گەورەترین زامنی كردەیی بۆ چەمكی عەلمانیەت پاراستنی بێ لایەنی دەوڵەتە لە بواری ئایندا، چونكە دەوڵەت كەسایەتییەكی مەعنەوییە و تەنیا كەسایەتی سروشتی ئاینی هەیە.

گەر باسی عەقیدە و بیروباوەڕی ئاینی بكەین ئەوا دەبێ بۆ لاهوت و عیلمی كەلام بگەڕێنەوە، و گەر بمانەوێ باسی شوناسی خەڵك و دانیشتووانی كۆمەڵگایەکی دیاریكراو بكەین بە شوناسی ڕەگەزی و ئاینییەوە ئەوا دەبێ بۆ سۆسیۆلۆجیا بگەڕێینەوە، و گەر دەمانەوێش لە كوردستاندا باسی دەستوور و یاسا بكەین ئەوا دەبێ بە دووای چەمكی هاووڵاتی كوردستانی بگەڕێین، و بەم جۆرە دەستورێكی عەلمانی بۆ كوردستان پێویستە.

 

 

  • 1