ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

شەپۆلی روماننووسی

جیهانێك بەبێ‌ خوێندنەوە

داتایەكی سەرەتایی هەیەكە لەدوای ئەوەی شیعر و شانۆ و چیرۆك بەتەواوی لەرۆژئاوا و لەدوای سەدەی 16 و 17 ەوە جێگەی خۆیان گرت، ئیدی هەم بیانوویەك هاتە پێشەوە بۆ ئەوەی سایەیەكی سەربەخۆی دیكە هەبێت تاكو هەموو ژانرەكان لەخۆیدا كۆبكاتەوە كە ناوی نرا رۆمان، هەم شار لەسایەی سیستمی سەرمایەداریدا گەشەی كرد و بوو بە ئەلتەرناتیڤی ستایلێكی دیكەی گوند لەلایەك، نووسینەوەی مێژووش لەلایەكی تر، هەم گێڕانەوەی یادەوەری و چیرۆكە درێژەكان زیاتر لە پاڵەوانێكیان خوڵقاند.

لێرەوەرۆمان وەكو ژانرێكی سەربەخۆ و تەكنیكێكی جیاواز لەچیرۆك، بەرەبەرە چەكەرەی كرد و جێگەی بەژانرەكانی دیكە لەق كرد، چونكە شیعر و چیرۆكبەتەواوی راڤەی فەزای كۆمەڵایەتی و زەمەنە جیاوازەكانی پێنەدەكرا، هەروەها نەخشەی فراوانیان نەبوو بۆ روودا و حەبكە و تەكنیكی نوێی ئەدەبی، جگە لەوانەش رۆمان ژانرێكی نوێ بوو بۆ جێگەكردنەوەی هەموو كایەكانی دیكە لەنێو یەك دەقدا، بۆیەرۆمان راستەوخۆ سەربەخۆیی وەرگرت و خۆی جودا كردەوەلەژانرەكانی دیكەی ئەدەبی.

لەكورتترین پێناسەدا رۆمان بەپێی ئۆكسفۆرد بێت، دەقێكی فرە رەهەندی مەعریفییە و بریتییە لە گێڕانەوەی خەیاڵ یان واقیعیێك بەزمانی پەخشان ئامێز، هەروەها تاك دەنگی و فرە دەنگی و حەبكە و گێڕانەوەی سەردی و مەغزا و دیمەن و دیالۆگ و بابەت لەخۆ دەگرێت. سابا رۆمانەكە مێژوویی یان واقیعی سۆسیالیستی و واقیعی ئەفسونگەری و پۆلیسی و خەیاڵی و هتد بێت، لەهەموو حاڵەتێكدا رۆمان پێویستی بەو كەرەستە و رەگەز و ئەو تەكنیكانە هەیە كە فەزای دەقەكە پێكدەهێنن و دەوڵەمەندی دەكەن.

بەپێی تیۆرە ئەدەبیەكان بێت، شیعریەتی نووسین بۆ رۆمان یەكێك لەمەرجەكانی سەركەوتنی دەقەكەیە، هەروەها سەرد یان گێڕانەوەی خەیاڵی، دەشێ‌ وەكو هەقیقەتێكی مێژوویی بێت و بە ئێستاوە گرێبدرێت، تەنانەت كەڵك وەرگرتن لەو پاڵەوانانەش كە ئەفسانەیین دەقێكی مۆدێرنی لەسەر بونیادبنرێت، وەكو سیزیف و گلگامش و هەرقل و رۆبنهود كە ئەشقیای كچی ئیمبراتۆر بوو، هەموو پاڵەوانە ئەفسانەییەكانی نێو دەقی ئایینی و تادەگاتە شەیتان كە پێشتر بیستوومانە، هەروەها تەوزیف كردنی ئاژەڵ و باڵدارە ئەفسانەییەكانیش هەروایە كە جەنگیز ئیتماتۆف لەرۆمانی (ماڵئاوا گوڵساری) دا ئەم كارەی كردووە، هەروەها رۆماننوسێكی عرەەبی بەناوی ابراهیم الكونی لە رۆمانی (نزیف الحجر)، حەلیم بەرەكات و ئەمیل حەبیبی و زاهیر وەتار، هەریەك لەرۆمانێكی خۆیان هەمان كەرەستەیان بەكارهێناوە" (1).

رۆماننوس دەتوانێ‌ سیمبولە ئەفسوناویەكانی وەكو لاماسۆ واتە قیسارە یان بوڕاق یان سیمرخ یان ئەسپەكەی تەروادە و هتد.وەكو بەرهەمهێنانی خەیاڵی بەكاربهێنرێت كە ئەمە شكاندنی ستایلی باوی رۆمانە، بەڵام بەناو رۆماننوسانی ئێستا بەعەرەكانیشەوە، نەك هەر ئەو توانایەیان نییە، بگرە شارەزاییان لەمێژوو و ئەفسانەە نەتەوەكان نییە و ناشتوانن ئەو سیمبولانە تەوزیف بكەن، ئەمە بەئاشكرا بەدەقەكانیانەوە دیارە.

داهێنان جیهانێكی نموونەیی

كاتێك رۆماننوس دەنووسێت، كەواتە هەدەفێكی تایبەتی هەیە و گەرەكیەتی جیهانێكی نوێ‌ دابهێنێت، گەرەكیەتی فەزایەكی كۆمەڵایەتی یان سیاسی یان سیستمێك درووست بكات، كە هەندێكجار نووسینەوەی ریالێتییە و هەندێكجاریش خەیاڵە و دوورە لە ریالەوە.

(ئاڕنۆڵد كیتل) رەخنەگرێكی ئەدەبی ئینگلیزییە و دەڵێ‌" هەندێكجار رۆماننوس گەرەكیەتی لەرێگەی نووسینەوە پەردە لەسەر هەموو شتێك هەڵبماڵێت و بیخاتە خانەی گاڵتەجاڕییەوە، هەدەفەكەش بەخشینی ئومێدە بەژیانێكی خۆش و خەیاڵی كە هەم خەیاڵەكە و هەم پاڵەوانەكە درووستكراون یان دەقنووس ژیانی خۆی دەنووسێتەوە لەكراسی یەكێكی تردا كە پاڵەوانی رۆمانەكەیە خۆی دەگونجێنێت".(2).لێرەوە خوێنەریش دەتوانێ‌ كەڵك لەو تێكستە دەوڵەمەندانە وەربگرێت و ببێت بەشێك لەكارێكتەری چالاكی رۆمانەكە.

رۆمانووس لەسەریەتی پلانی هەبێت بۆ داڕشتنی نەخشەی دەقێكی نوێ‌، تاكو جیهانێكی نوێ‌ بخوڵقێنێ‌ بۆ خوێنەر، لەسەریەتی زەینێكی نوێ‌ بدات بەخوێنەر كە پێشتر لەدەقی دیكەدا ئاشنا نەبووە بەو روداوانە كە مێژووش فلتەری كردووە، یان ئاشنا نەبووە بەخوێندنەوەی ئەو فەزا خەیاڵییە، یان ئەو حیكایەتەی كە تائەوكات نەیبیستووە.

بەلای (میشیل فۆكۆ) وە گرینگترین پرسیار ئەوەیە، خودی دانەر چییە و بۆچی دەنووسێ‌, بۆیە زۆرترین موناقەشەكانیشی لەسەر ئەم بابەتە درێژەپێداوە و لەسیمینارەكاندا موناقەشەی كردووە، كەواتە بەر لەوەی قسە لەسەر دەق بكرێت كێ‌ دانەرەكەیەتی، لەنێو ئەدەبیات و ئەدیبی كورددا تائێستاشی لەگەڵدابێ‌ كێشەیەكی یەكلاكەرەوە نییە، چونكە خوێنەری كورد شەرعیەت بەهەموو تێكستێك دەدات و موناقەشەی نووسەرەكە ناكات، ئەم دیاردەیە لەدونیای ئەدەبی عەرەبییەوە وەرگیراوە كە رەخنە و پرسیار قەدەغەیە بەرامبەر بەدەقنووس بكرێت.

ئێمە بۆیە لێرەدا هەردوو بۆچوونی باختین و فۆكۆ بەگرینگ وەردەگرین، چونكە دەمانەوێ‌ لەسەر هەردوو كارێكتەری دانەر و خوێنەر و رەخنەگری كورد ئەگەر بەمانا تیۆرییەكەی هەبێ‌، پراكتیكی بكەین و وەكو كێشەیەكی هەڵواسراو نەمێنێتەوە، بەوپێیەی نووسەری كورد هێندەی كارەكەی خوێنەری كوشندەیە، هێندە درووستكەری خوێنەر نییە بەرەو كرانەوە، واتە ئەو خوێنەرە بەرهەمناهێنێت كە هێمای پرسیار لە بەرامبەر دەق دابنێت، چونكە "بەپێی فۆكۆ بێت كە واتایەكی نوێی لەئەدەبیاتی فانتازیك بەرهەمهێنا، بۆ دەقەكانی هەریەك لە كافكا و بۆرخیس و جیمس جۆیس و فلۆبیر، لەژێر ئەو عینوانەدا باسی ئەوەیان كردووە كە خەیاڵ نابێ‌ پێچەوانەی واقیع بڕوات، واتە تەوزیفكردنی دیمەنی واقیعی لەخەیاڵدا، تاكو ئەو كەشە تێپەڕێنێت، ئەوەندەی بەسە كە بچێتە نێو كۆد و سیمبولەكانەوە، واتە لەكتێبێكەوە بچێتە نێو كتێبێكی دیكە، لەمێژوویەكەوە بچێتە نێو مێژوویەكی دیكە، بەومانایەی خوێنەر لەمەودای راڤەكردنەوە بچێتە نێو دەقەوە".(3).

ئەگەر ئەدەبیاتی خەیاڵی گومانی ریالێتی شاش نەكردبا و خەیاڵی نووسینیش لەچنینەوەی چیرۆكدا نەبوایە، خوێنەر سەرنجی بەلای ئەو هێما و پرسیارە فانتازیەدا نەدەچوو كە مەرجی داهێنانی دەقە، لێرەوە گرەوی دەقی رۆمان، یان چیرۆك تەنها لە كارێكتەری پاڵەوان و هەموو شتزانی چیرۆكدا كۆنابێتەوە، بەڵكو لەگرەوی ئەوەدایە خوێنەر نغرۆی فانتازیای گێڕانەوە دابێت یان نەخێر، ئەم فەزایە رۆماننوس دەیخوڵقێنێ‌ و خوێنەری گرەوی لەسەر دەكات.

پرسیارە سەرەكیەكان ئەوەنكە ئایا ئێمە بۆچی باسی رۆمان دەكەین؟. بۆچی دەمانەوێ‌خۆمان ئەزموون بكەین لەرێگەی رۆمانەوە و خۆمان بنووسینەوە، یان خۆمان لە كارێكتەری رۆمانێكدا ببینینەوە؟. بۆچی دەمانەوێ‌ دەستوپەنجە لەگەڵ قورسترین ژانری ئەدەبیدانەرم بكەین؟. ئایا كوردی ئەم بەشەی كوردستان كە هێشتا خاوەنی شار و كەسایەتی شار و فەزای كۆمەڵایەتی شار و فەرهەنگی شاری نییە، چۆن دەتوانێ‌ رۆمان وەكو ئەدەبی باڵا پێناسە بۆ شار بكات و فەرهەنگی خوێنەری شار درووست بكات، لەكاتێكدا ئەوە شارە دەقی باڵا و ژانری رۆمان درووستدەكات.

بەبڕوای من چونكە دەزانین رۆمان ژانرێكە هەموو ژانرەكانی دیكەی لەگەڵ خۆی هەڵگرتووە بەشیعر و چیرۆك و فۆتۆگراف و شێوەكاری و بیناسازی و مێژوو و ئابوری و سیاسەت و سایكۆلۆژیا و سۆسیۆلۆژیا و هتد، چونكە"دەمانەوێ‌ ئەو دونیایە یان ئەو جوگرافیایە درووستبكەین كە یۆتۆپیایە، ئەو فەزایە بخوڵقێنین كە بۆ گەنجان هەم بەهەشتێكی وەهمیە ئەگەر بەباكگڕاوندی مەعریفییەوە رۆمان بخوێننەوە، هەمیش دۆزەخە ئەگەر بێ‌ ئاگایی و بەبێ‌ مەعریفەی گشتگیر دەق بخوێننەوە؟، مەبەستم ئەوەیە كە هەروەك ئەوەی چۆن كامۆ یان سالینجەر یان ماركیز یان فۆرستەر باسی ئەزموونی خۆیان دەكەن".(4)، تەنانەت ئۆرهان پامۆكیش لەكتێبەكەی بەناونیشانی (رۆماننوسی سادە و رۆمانووسی بیركەرەوە) هاتووە و هانی خوێنەر دەدات چۆن زەمەنی خۆی بدات بەدەقی كراوە، چونكە رۆمانووسانی ناوداری وەكو ئەوانەی لەسەرەوە ناومان هێنان، لەدەقەكانیاندا باسی هەدەفی كارەكانی خۆیان دەكەن، دەبوو خوێنەر پرسیاری ئەوە لە رۆماننوسی كورد بكات، بۆچی دەنووسێت و هەدەفی چییە و ئەو شەپۆلە رۆماننووسیە چییە سەریهەڵداوە؟، ئایا ئێمە ئەو توانایەمان هەیە مومارەسەی كایەیەك بكەین كە ئەزموونمان لەبارەیەوە نییە، وەڵامەكە نەخێرە، چونكە ئەزموونمان هەیە لەنەوەدەكانی سەدەی رابردوو شیعر نووسین باو بوو، دواتر بەشی زۆری ئەوانەی وەكو شاعیر دەركەوتن، رووبەرەكەیان جێهێشت و توانایان نەبوو بەردەوام بن، چونكە خوێنەواری جددی نەبوون، بەبڕوای من ئەم شەپۆلەش لە رۆماننووسین حاڵی لەحاڵی ئەو زەمەنە باشتر نابێ‌.

من لەم باسەدا بەراوردی ئەدەبی كوردی و جیهانی ناكەم، بەڵام كە باسی رۆمانی (گەڕان بەدوای زەمەنی بەسەرچووی) مارسیل برۆست دەكەین كە درێژترین رۆمانە و لە 6 بەرگ پێكهاتووە، باس لەو زەمەنە وەرگیراوە دەكات كە هەموومان بەدوایدا وێڵین و چنگمان ناكەوێتەوە كە رزگاربوونە لە زەمەن.

رۆمانەكە بەگشتی باس لەژیانی پرۆست دەكات كە گەرەكیەتی وەكو ئەندازیارێك بینایەكی ئاڵۆز درووست بكات و هەمیشە لەپەیوەندی بەردەوامدایە و ملكەچی پێشكەوتنە، بەڵام پرۆست هەندێكجار نایەوێ‌ بزانێ‌ لەكاتێكدا پاڵەوانەكە لەفەزایەكی پارادۆكسیدا ئاڵۆزدا دەژی، باس لەكارێكتەرێكی جوو دەكات بەناوی (سوان) كە لەچینی ئەرستۆكراتییە و خێزانەكەیان روخاوە، هەمیشە ملكەچی یاسایە و ناتوانێ‌ یاخی بێت دەربچێت لەو جوغرە، كارێكتەرەكە كەوتۆتە نێوان جەنگ و بەزۆر خزمەتی سەربازی وڵات و سەری لێشێواوە، كەواتە ئامانجی رۆمانەكەپرسیاركردنە لەو دۆخانەی كە ئینسان بەناچار تووشیان دەبێت و چۆن هەوڵی رزگار بوون دەدات و بۆچی نائومێد دەبێ‌، كە باسی دۆنكیشۆتی سێرڤانتس دەكەین، كەواتە باس لەپاڵەوانێكی وەهمی دەكەین بە شمشێرێكی دارین و ئەسپێكی لاوازەوە، گەرەكیەتی دەسەڵات و حوكمڕانی بڕوخێنێت كە ئەمە لایەنە گاڵتەجاڕییەكەیەتی و لایەنە جددیەتەكەی ئەوەیە كە شۆڕشگێری وەهمی لەهەموو سەردەمێكدا هەبووە كە بەخیاڵی ئەوەوەیە دەوڵەت بڕوخێنێت و سیستمێكی یەكسانیخوازی و ئارام درووست بكات، كە باسی تاوان و سزای دیستۆفیسكی دەكەین، كەواتە باسی فەزایەكی چینایەتی دەكەین و ئەم فەزایە كەشێكی سایكۆلۆژی و كۆمەڵایەتی ناجۆری بۆ پاڵەوانەكە درووست كردووە، بیر لەو نادادپەروەرییە دەكاتەوە، بۆیە تاوان ئەنجام دەدات، كە باسی سەد ساڵ تەنیایی ماركیز دەكەین، كەواتە باسی ریالیزمی ئەفسوناوی دەكەین، چونكە پاڵەوانەكە دوای شكستی لەجەنگ و بەرەنگاری، ئومێدێكی هەر ماوە بەژیان، بۆیە بەكورتی باسی فەزای ئەو دەقە كراوانە دەكەم، چونكە بەگشتی زەینێكمان پێدەدەن كە بریتین لەخوێندنەوەی سایكۆلۆژی و دواتر ئەم تێفكرینە لەخوێنەری دووهەمیشدا رەنگدەداتەوە، بەومانایەی كاریگەری دەبێت بۆ هاندانی خوێنەر، كێشەی ئەم شەپۆلە لە رۆمانووسی ئەوەیە كە شیكار و خوێندنەوە بۆ دەق ناخوێننەوە، تەنها ئەوە نەبێت لاسایی ستایلی جیهانی دەكەنەوە و پاڵەوانێك وەردەگرن و حیكایەتی ئاست نزم دەگێڕنەوە بەزمانێكی سادەی دوور لەتەكنیك.

لەهەمووشتێك گرینگتر ئەوەیە كە دەقنووس واتە رۆماننووس بۆ ئەوەی بونیادی دەقەكەی پتەو بخاتە بەردیدی خوێنەر، شارەزایی لە شێوازی گێڕانەوە و مێژوو و ئابوری و بازاڕ و ئیدیۆمی نەتەوە و پێكهاتەكانی دیكە و هتد هەبێت، بۆچی دەڵێم مێژوو، چونكە یەكەمین وەزیفەی ئەدەبی رۆمان، پڕكردنەوەی ئەو كەلێنە بوو كە مێژوو نەیدەتوانی بینوسێتەوە، نووسینەوەی مێژووش وەكو خۆی هێڵی سوور بوو، هەروەها دەوری كاریگەری ئەو خەڵكەی زیندوو كردەوە كە لەمێژوودا وجوودیان هەبوو، بەڵام مێژوونووس پشتگوێی دەخستن، كە دەڵێم رۆماننوس شارەزایی هەبێت لەئابوری و بازاڕ، مەبەستم ئەوەیە كە هەموو سەردەمێك دراو سەرچاوەی ئابوری خۆی هەبووە، بۆ نموونە لیرە و دیناری كۆن جیاوازی هەیە لەگەڵ دراوی ئێستا، دراوەكانی ئەوروپای بەر لەیەكبوون كە هەریەكەیان ناوێكی هەبوو، جیاوازیان هەیە لەگەڵ یۆر، سەرچاوەكانی ئابوریش بۆ نموونە لۆكە و خوری و خواردەمەنی و خەڵوز و هتد. لەبازاڕدا موفرەدەی تایبەتی خۆی هەبوو كە بەكاردەهات، بۆ نموونە پارە موفرەدەیەكی ئابوری نوێیە، پێشتر پێیان دەگوت ئەسكەنناس، ناكرێ‌ رۆماننوس دوچاری هەڵە بێت لە بەكارهێنانی موفرەدەی بازاڕ، یان لەبری ئیزرەم كیلۆ بەكار بهێنێ‌، یان لەبری رببە فەردە و تەن بەكاربهێنێ‌، ئەمە جگە لە موفرەدەی ناوبازاڕ كە دوكاندار و كڕیار و پیاوانی دەوڵەت بەكاریان دەهێنا، شارەزابوون لە كەش و هەوا و ژینگە، نابێ‌ رۆمانووس ئەوانە لەبیر بكاتكە راوچی كەی دەتوانێ‌ راوی ماسی یان كەو یان باسی گوڵێك یان بەری درەختێك یان رووەكێك بكاتكە وەرزی نەبووە، یان باسی زاوزێی ئاژەڵ یان پەلەوەر و پشیلە و سەگ و هتدبكات كە وەرزەكەی جودا بێت، رۆمانوسی ئەم سەردەمە كە بەشەپۆلێكیان درووست كردووە، بەهۆی بەهەڵە بەكارهێنانی ئەو موفرەدانەوە، خوێنەریشیان ناچاركردووە نەخوێنێتەوە، من ئەم شەپۆلە بەمەرامێكی سیاسی دەزانم و عەفەوی نییە.

حیكایەتخوان

حیكایەتخوان زۆرترین پەیوەندی بەخوێنەرەوە هەیە، چونكە هەموو شتێك لەرێگەی ئەم كارێكتەرەوە دەگوترێت، بۆیە گرینگی ئەم كارێكتەر یان پاڵەوانە كە هەندێكجار كۆنتڕۆڵی هەموو كایەكانی دەقەكەی كردووە، بەشێكی سەرەكییە لەداڕشتنی نەخشەی رۆمانەكە، چونكە گێڕانەوە لە گۆشەنیگای كەسی یەكەمەوە ئەوكات بەكاردێت كە حیكایەتخوان، بەزمانی كەسی یەكەم راناوی من بەكار دینێ، هەندێكجاریش دەشێ‌ راناوی ئێمەش بەكاربهێنێ‌، چونكە حیكایەتخوانە و ئەو دەتوانێ‌ بەرەو كۆتایی حیكاتەكە ئاراستەمان بكات، ئەو ڕوانگەی بینینی زەمەنەكەیە، بۆیە رۆمانووس ئەو پاڵەوانە بەسەنتەر وەردەگرێت و هەندێكجار هەموو روداواكان رادەستی ئەو دەكات، ئەم جۆرە حیكایەتخوانە یان پاڵەوانە پێی دەگوترێت هەموو شتزان، واتە هەموو رووداوەكان و ئاراستە زەینییەكان لەدەسەڵاتە ئەو پاڵەوانەیە، ئەویش خودی رۆماننوسەكەیە.

هەر حیكایەتێكی بزركراو یان پشتگوێ خراو كە سەرنجراكێشن، هەر یەكێك لەو كارێكتەرانەی كە دەوریان هەبوو لەدرووستكردنی مێژوو، ناویان هەبووە و خاوەنی چیرۆكی تایبەت بوونە، هەر یەكێك لەو نەتەوە و مەزهەب و ئاین و تایەفە و هتد، لەرێگەی گێڕەرەوە، یان حیكایەت خوانەوە دەنووسرێنەوە، هەر قۆناغێك كە خاوەنی یەك دەنگ یان فرە دەنگی بووە، دەكرێت ببن بەهەوێنی سەرهەڵدانی رۆمان، بەمەرجێك رۆماننوسەكە زەمەن و دونیابینیەكە دوور نەخاتەوە لەخیاڵی خۆی و وەكو خۆی بۆمان بنووسێتەوە، چونكە خوێنەرەكانی دەق و رەخنەگرە ئەدەبیەكان، بەلەبەرچاوگرتنی ئەو دیكۆمێنتانەی كە وڵامی ئەو پرسیارە دەدەنەوە، جەخت لەسەر چەند رەگەزێك دەكەنەوە و لەسەرووی هەمووشیانەوە زمانە، پاشان پشت بەستن بەتەكنیك و ستایل و شیعریەت و یادەوەری و روداوە جۆراوجۆرەكان، ئەمانە هەمووی فەزای دەقەكە پێكدەهێنن و ئامانجێكمان پێشكەش دەكەن، چونكە نابێت ئەوەمان بیربچێت كە ئەدەب هەدەفی خۆی هەیە، ئەمەش جۆرێك بوو لەناڕەزایی نووسەر بەرامبەر بەسیستم و حوكمڕانی دەوڵەت، ئەم شەپۆلەی هاتووە لە رۆمانووسی كوردی كە دەقی باشیشی لەگەڵ خۆیدا سوتاندووە و خوێنەری بێئومێد كردووە، بەبڕوای من زەمینەی ئەوەی سازكردووە كە لەبەرامبەریاندا پرسیار دابنێین و دەقەكانیان سزا بدەین لەرێگەی دوورخستنەوەی خوێنەری جددییەوە

زیندانیكردنی پاڵەوان یان كارێكتەر، كێشەیەكی دیكەی رۆماننووسە، چونكە بڕوایەك هەیە كە پێیوایە رۆماننوس نابێ‌ ئەوەندە دیكتاتۆر بێت هەموو پاڵەوانەكان بەئارەزووی خۆی ئاراستەیان بكات، تەنها ئەوە نەبێت وەزیفەی كارێكتەرەكە ماوە، یان فەرزە دەبێ‌ وابێت، بۆیە بەشێكی زۆر لە رۆماننوسە ناودار و لۆكاڵیەكانیش ئەو رەخنەیەیان لەسەرە كە بەبێ‌ ئاگا دكتاتۆری نوسینن و كارێكتەر، یان پاڵەوانی دەقەكە دەكوژن یان دەیكەن بە پاڵەوانی وەهمی كە ئەمە خوێنەر بیزار دەكات و دەیكات بە مایەی مەلەل، بۆ نموونە رۆمانی حەمەدۆكی یەشار كەمال، ئەم فەزایەی بەسەردا زاڵە.

بەر لەوەی ئەدەبی كوردی سەربەخۆیی وەربگرێت و خۆی رزگار بكات لەئایدیۆلۆژیای وشك، مەبەستم لەئایدیۆلۆژیای موقەدەسی وەكو سیاسەت و ئاین و نەتەوە نییە، بەقەد ئەوەی مەبەستم لەپیرۆزكردنی دەقنووسە لەلایەن خوێنەری نەشارەزا، ئەو چەمكەش (تیری ئیگلتۆن) بەكاری هێناوە بۆ ئایدیۆلۆژیا و پێیوایە دانەر واتە نووسەری دەق، خاوەنی ئایدیۆلۆژیایەكە بەبێ‌ ئەوەی پێی بزانێ‌، ئەو لەكتێبی (رەخنە لەئایدیۆلۆژیا) باسی لەوە كردووە كە نووسەر وەختێك حیكایەتێك دەگێڕێتەوە، یان دەیەوێ‌ خەیاڵێك لەدەقێكی شیعری یان چیرۆك یان رۆمان لەزەینی خوێنەردا رەنگبداتەوە، هەڵگری جۆرە ئایدیۆلۆژیایەكە، ئەم ئایدیۆلۆژیایە هێشتا ئاشكرا نەبووە مەرامی چییە و چۆن مامەڵە لەتەك دەقدا دەكات.

سەبارەت بە خوێندنەوەی سایكۆلۆژی بۆ دەقی كوردی، من پێموایە كە رەنگە بڵێین خوێندنەوەی سایكۆلۆژی بۆ دەقی كوردی هەروەك خوێندنەوەكانی ئەو رۆمانانەی لەسەدەی رابردوودا كران لاوازە، چونكە لایەنی كەمی شارەزایی تێدا نییە لەباری سایكۆلۆژی دانەری دەق، هەروەك ئەوەی دانەرێك هیچی لەسەر نەنووسراوە و مردووە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە كە ئێمە لەگەڵ دانەر مامەڵەمان كردووە، بەقەد ئەوەی لەگەڵ ئەو دەقە مامەڵەمان نەكردووە كە لەسەر وەختی خۆیدا نووسیویەتی، زۆربەی ئەو دەقانەی كە بەناوی رۆمانەوە چاپ كراون، كێشەگەلێكی زۆریان لەگەڵ خۆیان هەڵگرتووە، لەوانەش تێكەڵكردنی تەكنیكی زمان، هەروەها بەكارهێنانی كارێكتەری وێنەیی و كارێكتەری واقیعی، یان وەهمی فرە كارێكتەری لە دەقێكدا و نمایشكردنیان لە فەزایەكدا، جارێكی تر بزركردنیان و بەدیارخستنی كارێكتەرێك كە دەقنووس خۆی مەبەستی بووە، بەبڕوای من ئەمە داهێنان نییە، بەڵكو ئاستێكی نزمی گونجاندنی تاك پاڵەوانی و فرە پاڵەوانی یە، ئەمە بەپارادۆكسی نووسین هەژمار دەكرێ‌، لەحاڵێكدا تائێستا نەخوێنەر و نەرەخنەگری كوردی پرسیاری ئەوەیان لە چیرۆكنووس و رۆماننوسی كورد نەكردووە، بۆچی ناتوانن كەڵك لەفولكلۆر و ئەفسانە كوردییەكان وەربگرن، بۆچی ناتوانن نموونەیەكی نوێی ئەدەبی پۆست مۆدێرنە پێشكەش بەخوێنەر بكەن، لەكاتێكدا رۆماننوسی عەرب و رۆژئاوایی نییە كەڵكی لەهەزار و یەكشەوە و كەلیلە و دیمنە و بەسەرهاتی ئاڵمانی وەكو نەتەوەیەكی رەسەن نەبینیبێت وەكو سەرچاوەی ئەدەب.

ئەگەر چی ئێمە دەقێكمان نییە ئەركی خوێنەری جددی دیاریبكات و چی گوتن و چۆن گوتن لەیەكتر جودا بكاتەوە، ئیلتیزامی بۆ خوێنەریش نەهێشتۆتەوە تاكو پرسیار لەدەقنووس بەگشتی و رۆماننوس بكرێ‌، بەتایبەتی كە بۆچی فەزای دەقەكە بە ئاراستەیەكی نەشیاو لەواقیعی یان خەیاڵێكی ناباو دەبات كە كۆمەڵگە بەكولتوورەكەشییەوە نامۆیە پێی، نەبوونی ئەم پرسیارە لەلای خوێنەر یان ئەوەی پێی دەگوترێت وەرگر، ئەو ئاراستەیە وەردەگرێت كە خوێنەری كوردی لەدەرەوەی میتۆدییانە دەخوێنێتەوە و پڕچەك نییە تاكو رەسەنێتی دەق ساغبكاتەوە و هەڵنەخەڵەتێت بە دیمەنی دزراو یان وەرگیراو، بۆیە ئاراستەی بیركردنەوەشی ناجێگیرە كە ناتوانێ‌ دەق بشكێنێت، یان بەمانایەكی تر خوێنەری كورد بیرناكاتەوە لەوەی نووسەر بۆچی ئەم ئاراستەیە دەدات بە خوێنەر، لێرە دووپاتی دەكەمەوە مەبەستم لە خوێنەر ئەو كەسەیە كە خوێندنەوە بۆ دەق دەكات، نەك ئەوەی تەنها بۆ كات بەسەر بردن، یان تەنها بۆ شاهێدی دەقێك بخوێنێتەوە، چونكە ئەو دو خوێنەرە جیاوازییەكەیان ئەوەیە كە یەكێكیان ئیلتیزام واتە بەرپرسیارێتی هەیە و ئەویتر هیچ بەرپرسیارێتیەكی نییە. .

ئەو خوێندنەوە دەروونیانەش بۆ دەقی كوردی كراوە، جگە لەوەرگرتنی دەقێكی رەخنەیی بیانی و تەنها وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی كوردی و هیچی تر، یان عەرەبی بۆ سەر دەقێكی كوردی هیچی تر نییە, لەڕاستیدا ئەمە درمە ئەدەبییەكەیە، هەروەك ئەوەی كە ئێستا لەدونیای ئەدەبی كوردیدا رەخنە یان خوێندنەوەی دەق، لەحاڵەتێكی نائامادەییدا دەژی و نووسەر زۆرن و رەخنەگر نائامادە, بەوپێیەی كە رەخنە لەدونیای ئەدەبی كوردیدا، وەكو سیستم لەبەرچاو نەگیراوە، رەخنە وەكو فكر و پارێزەری خوێنەر وەرنەگیراوە، بەقەد ئەوەی بەدیاردەیەكی نیگەتیف تەماشاكراوە، بۆیە بەهۆی ئەم تێڕوانینە دۆگماییەوەكەس ناتوانێ‌ لەكایەكانی دیكەشدا ئازاد بێت, بەپێچەوانەشەوە نووسەر هەرزی رەخنەیەك ناكات كە لەدەرەوەی لۆژیكی بیركردنەوە و ئاڕاستەی دەقێك بێت كە لەچوارچێوەی رەخنەدا بكەوێتە بەر میكرسكۆبی خوێندنەوەی تیۆرییەوە, باشترین حاڵەت بۆ سەلماندنی ئەم بۆچوونە، ئەوەیە كە خوێنەرێك هەڵكۆڵین بۆ دەقێك بكات و بەدوای مانادا بگەڕێ‌ سا ئەو دەقە شیعر بێت یان چیرۆك, تاكو پشێوی و ئاڵۆزی دەروونی درووست دەكات و مانای دیكەی پێ‌ دەبەخشرێت.

رۆمان و ناسیونالیزم

داگیركاری كە لەسەدەی پێش زایین لەئیمپراتۆرییەتێكەوە بۆ سەر وڵاتانی بچووك و خاوەن كولتوور و فەرهەنگ، تەنها داگیركاری جوگرافیا و ئیكۆنۆمی نەبووە، بەڵكو داگیركاری و بەتاڵان بردنی فكر و ئەدەب و دیكۆمێنتاری و فەرهەنگەكانیشیان بووە، بۆ نموونە كە ئیمبراتۆریەتی رۆما، یۆنان داگیردەكات، جگە لەداگیركردنی جوگرافیا و كۆمەڵگە و فەرهەنگەكەیان، داوا لەنووسەرانیش دەكەن وەكو جەنگاوەر و مافناس و سیاسییەكانیان كەڵك لەئەدەب و فەلسەفەكەیان وەربگرن، بۆیە ئەدەب بەتایبەتی ژانری رۆمان بوو بەیەكێك لە هۆكارەكانی بەرگری كردن لەنەتەوە و زمان، بەومانایەی بەرگری لەنەتەوە، چونكە رۆمان هەموو جومگە و لایەنە شاراوەكانی مێژوو و كەلتوور و كەلەپوور و ئیدیۆمی نەتەوەیی لەگەڵ خۆی هەڵگرتووە، ئەمەش یەكێكە لە گوتاری ناسیونالیزم.

ئەلێرەوەیە تێگەیشتنە نیگەتیڤەكە سەبارەت بە كاریگەری سیاسەت بەسەر ئەدەبەوە دەردەكەوێت، پرسیارەكەش ئەوەیە بۆچی ئەم كاریگەرییەی سیاسەت، تەنها لەنێو ئەدیبانی كورددا تابۆیە، لەكاتێكدا جگە لەوانەی دەبن بەكارێكتەری بەرگری جەنگی ناعادیلانەی دوو گروپ كە ستەمكارن، بەئاشكرا شوناسی خۆیان دیاریدەكەن و بەرگریدەكەن، بەڵام ئەگەر ئەدیبێك بەرگری لە نیشتیمان و كۆمەڵگە ستەملێكراوەكەی بكات شەرعییە، لەنێوان (ماریۆ فارگۆس و ڤاسلاف هاڤڵدا) كە دوو نووسەری بەناوبانگی دونیان و خاوەن دوو بۆچوونی زۆر دژن، ماریۆ فارگۆس بەشداری هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی وڵاتەكەی كردووە و لەرێگەی ئەدەبەوە رووناكی كەوتۆتە سەر و ناسراوە و دەنگی پێدراوە، بەپێچەوانەوە هاڤڵ لەرێگەی ئەدەبەوە بەگژ ستەمكاریدا چۆتەوە و خۆی لە هەموو جۆرە تێوەگلانێك بە سیاسەتەوە دوور گرتووە." هەمیشە سیاسەت تێكەڵ بەو دەقە ئەدەبییانە بووە كە یۆسا نووسیونی، رۆمان ئەو پانتاییە ئەندێشەكراوە بووە بۆ نووسەر، كە دەسەڵاتی خوی تێدا مومارەسە كردووە و هەر لەوێشەوە سەرنجی كۆمەڵگەی داوە و چاودێری ئەو پێكدادان و بەریەككەوتنە حەتمیانەی كردووە، كە بەبەردەوامی لە واقیعی ژیانی رۆژانەدا روو دەدەن".(5).

واڵتەر سكوت لەبارەی سكۆتلەندا نووسیویەنی، هەوڵیداوە نەریتە باوەكان لەرۆمانی هاوچەرخدا روونبكاتەوە، بەو كارەشی زەمەنێكی مێژوویی كردە هەوێنی كارەكانی و تەوزیفی كردن، ئەمە جگە لەكەڵك وەرگرتن لەداستان و روداوە فەرامۆشكراوەكان و ململانێی نێوان چینەكان و خیڵەكان و نەتەوەكان و هتد. لەحاڵێكدا هیچ یەكێك لەو روداوانە خاڵی نەبوونە لە رۆمانسیەت، بۆیە بەدڵنیاییەوە دیمەنی رۆماننووسی كچ و كوڕێك، یان خۆشەویستی جۆراوجۆری تەوزیف كردووە لە زیندوكردنەوەی مێژووەكە.

خەیاڵی نووسەر فراوانتر دەڕوات بۆ ئەوەی پنتە مێژووییەكانی نەتەوە بنووسێتەوە، نووسینیش بەمانای پیشەسازی دێت بەتایبەتی بۆ ژانری رۆمان، لەكاتێكدا نووسەر لەبەردەم ئەگەرێكی سەختدایە كە ئەویش پلەی سفرە بۆ نووسین، رۆلان بارت جگە لەم بابەتە كە بۆ هەموو ئەدیبێك بەبێ‌ جیاوازی رەگەز و نەتەوە دەگرێتەوە، باسی پلەی سفری نووسین دەكات، لێرە (پلەی سفر) كە تاكو ئێستا هیچ وڵامێكی رەهای وەرنەگرتووە، تەنها وێناكردنی سنووری نێوان مانای حەرفی و مانای مەجازی نەبێ‌، یان ئەو نووسینانەی كە تێڕامانن بەسەر دەقێكی تر، هیچ مانایەكی دیكەی نییە خوێنەر ئاشنای بێت، ئەوانەش كە پێیانوایە "پلەی سفری نووسین پەیوەندیی بەكۆنتێكستەوە هەیە، رۆمانیش تژییە لە كۆنتێكستی سەرنجڕاكێش، بەتایبەتی ئەو كۆنتێكستانەی كە خوێنەر بیری ناچێتەوە و هەندێكجار لەزمانی رۆژانەدا بەكاردێت، رەنگە ئەم ستایلە لەنووسین بەتایبەتی لەدەقی رۆمان، بەمانای بیناكردنێكی پیشەسازی بێت بۆ نووسین، كەوابوو لەگەڵ دەستاودەستكردنی مانا و كۆنتێكستی هونەركاری، دیاری ناكرێت و بەكارێك قورس تەماشا دەكرێت، هەموو ماناكەش لە (چاوە رۆشنكەرەوەكان) دا دەردەكەون، لەكاتێكدا لەروی زانستییەوە، ئەندازیار و كارەبایی و تەلارسازی و زانستكارەكانی دیكە، وشەی رۆشنكەرەوە بەو جەستەیە دەڵێن كە لەگەڵ خۆیدا رۆشنایی بەرهەم دێنێت، خۆ ئەگەر رەهەندی ئەم زاراوەیە، یان ئەم وشەیە لۆغەتێكە و كاری پێدەكرێت، ئەوە دەكەوینە بەردەم مانایەكی تری دژی مانای پێشوو، ئەویش نەشازیە، واتە ناوێزەیی سایكۆلۆژیی دەلالیە و هیچی تر، بارت لێرەدا بۆ سەلماندنی باسەكەی و بەكارهێنانی وشەكە، شیعرێكی پۆڵ ڤالیری بەنموونە دەهێنێتەوە.

(ئەو بانە لازوردیە هێمنیەی كە كۆترەكان لەسەری دەڕۆن

لەنێوان دار سنەوبەر و گۆڕەكاندا دەلەرزێ‌

دەریا، دەریا، هەمیشە دەریا)

پۆل ڤالیری لێرەدا لەبەیتی یەكەمدا تۆنێكی بەفری لەهەناوی خۆیدا هەڵگرتووە كە لەمامەڵەی حەرفیدا بەكاریدەهێنێت، بەهۆی نەبوونی نەشازی سیفەتی رۆیشتنی بەسەر كۆترەكانەوەیە".(6). جگە لەو بەكارهێنانەی رابردوو، ئێستاش رۆمانووس هەیە خەیاڵی ئیمبرتۆ ئیكۆی بەكارهێناوەتەوە، جان دۆست رۆماننووسێكی كوردی سوریایە، لەرۆمانی میرنامەدا هەمان ئەو دیمەنەی نووسیوەتەوە كە ئیمبێرتۆ ئیكۆ لە رۆمانی (ناوی سوور) دا نووسیویەتی، لەچاپتەرێكدا كتێبی میر ژەهراوی دەكرێت. رۆماننووسی كورد هەیە شارەزایی تەواوی مێژووی نییە و مێژووی نووسیوەتەوە، شارەزای ئابوری نییە و باسی دۆخێكی تایبەتی ئابوری دەكات و لەبەكارهێنانی موفرەدەی ئابوری و بازاڕ هەڵەی كردووە، رۆماننوس هەیە بەزمانی لۆكاڵی و گوندی دەنووسێت، لەكاتێكدا زمانی رۆمان زمانێكی گشتگیرە و بۆ هەموو نەتەوەكانە، چونكە كە دەقەكە وەردەگێردرێتە سەر زمانی دیكە، خوێنەر نابێ‌ هەست بكاتب ۆ یەك نەتەوە نووسراوە، ئەم حاڵەتانە بەكاریگەری هەژمار ناكرێت، چونكە خوێنەری دونیای دوای پۆست مۆدێرن، ئەم ستایلەی دەرباز كردووە و هۆشیارترە لە دونیای مۆدێرنی رابردوو، بۆیە ئەم دیاردەیە بەوەرگرتن و جۆرێك لەگزی ئەدەبی هەژمار دەكات كە ئەمە پێی دەگوترێت ئیلتیزامی خوێنەر.

رۆلان بارت چەندین جۆری شفرەی داناوە بۆ تێكستی ئەدەبی، كۆدی رووداوەكان و كۆدی شیكەرەوە و لوغز و كۆدی رۆشنبیری و كۆدی تێكەڵاو و كۆدی سیمبولی. بارت بۆ هەر یەكێك لەو كۆدانەی كە دانەر دایدەنێت لەتێكستێكی ئەدەبیدا، مانایەكی تایبەت و ئارگۆمێنتی هەیە، یەكێك لەوانە پرسیارە، ئەویتر كلیكی تێكستە و یەكێكیان حیكمەتی نووسینە و دواهەمینیان سەرنجڕاكێشانی خوێنەرە، بۆ نووسەر یان دەقنووس هەیە چەند كۆدێك لەوانە بەكاربهێنێ‌ لەرۆمان یان چیرۆكدا، بەڵام دەبێ‌ ئامانجی كۆدەكە یەكلاییكردنەوەی مانای دەق بێ‌ كە ئەمە سیستمە، چونكە تێكستی ئەدەبی پێشنیازی بابەتی زانستی و سیاسی و كۆمەڵایەتی نییە، بەڵكۆ هۆكارێكە بۆ گواستنەوەی واقیع بەرەو خەیاڵ.

كۆكردنەوەی زمان و كولتوور و جوگرافیا لەدەقێكدا، هەوڵێكی ناسیونالیستییە بۆ ئەویتری خوێنەر، وەختێك دەقێك وەردەگێردرێتە سەر زمانێكی تر، ئامانجی یەكەمی ناساندنی نەتەوەیەكە بۆ نەتەوەیەكی تر بەهەموو جیاوازییە كولتووری و زمانەوانییەكانیەوە، بەڵام مەترسی رۆمانی كوردی ئەوەیە كە ئەگەر وەربگێڕدرێتە سەر زمانەكانی تر، دوورنییە هەموو گزی و دیمەن و فەزاكەی ئاشكرا نەبێت كە لەدەقێكی دیكەوە وەرگیراوە، ئەمە دەڵێم چونكە ئەزموونمان هەیە و چەندین نموونەی نیگەتیفی وا هەیە و بەش زۆریشیان لەسەریان نووسراوە.

هۆكارێكی دیكەی نەبوونی خوێندنەوەی جددی بۆ دەقی كوردی، ئەوەیە كە لەنێوان ئیرۆسی ئازاد بوون و لۆگۆسی كۆنتڕۆڵدا پنتێك هەیە, ئەویش ئازادی بیركردنەوەیە، چونكە تێگەیشتنێكی پێشوەختە هەیە لەم نێوانەدا بۆ ئیرۆس و لۆگۆس, چ جای ئەوەی كە كۆنتڕۆڵ لەسایەی كۆمەڵگەی كوردیدا كە دەسەڵاتێكی نادیارە، لەزۆربەی رۆمانە كوردیەكاندا، هەست بەوە دەكرێ‌ دەقنووسەكە لەنێوان خوێندنەوە و بیركردنەوەدا، ئەو پنتەی وەرنەگرتووە كە بیركردنەوەیە، بۆ ئەمە دەتوانم تاڕادەیەكی باش بڵێم هەناسەیەكی نەهیشتۆتەوە بۆ ئازادی نووسین و دەقی نوێ‌, تاكو رەخنە ئامادەیی ئەوەی هەبێت دەق شیتەڵ بكاتەوە و ئەو مانایە بەرهەمبێنێ‌ كە هەم دانەر مەبەستێتی، هەم بەئاسانی دەگاتە خوێنەر و لاسایی كردنەوە نییە، ئەمە دەڵێم مەبەستم ئەوەیە كە رەنگە قەیرانی خوێنەریش هۆكارەكەی هەر ئەمە بێت، بەڵام ناتوانین بە تێكستی (لە خەوما) ی جەمیل سائیب، یان چیرۆكی (مەسەلەی ویژدان) ی ئەحمەد موختار بەگی جاف، ناوی دەقی خۆماڵی لێنەنێین، یان رۆمانی (رێگا) ی محەمەد مەلوود مەم چونكە دەقەكان بریتیین لەو خەونانەی كورد هەیەتی بۆ ژیانێكی شایستە، بەوپێیەی كە وازانراوە دەقی خۆماڵی بریتییە لەو تایبەمەندییانەی كە موڵكی نەتەوەیەكە، یان دابڕانێكە لەنێوان تێكستی پێش خۆی و واقیعی خۆی كە دواجار دەبێتە ستایل و لەرێگەی لاساییكردنەوەوە دەناسرێتەوە، بەڵام كەدەبینین هیچ دەقێكی كوردی توانای ئەو بەرگرییە ناسیونالیستیە بكات بەرامبەر بەدەقێكی بیانی، واتە جودا ناكرێتەوە، كەواتە ئەدیبی كوردی لەهەوڵی ئەوەدا نەبووە ئەدەبیاتی كوردی بگەێنێتە ئەوانی تری بیانی، ئەگەرچی ئەدەب هیومانیستییە، بەڵام زمان یەكێكە لەموقەویماتی نەتەوە، ئەدی بۆچی ئەدیبی كورد بەزمانی كوردی دەنووسن؟، بۆچی مەبەستیان نییە بیگەێننە كتێبخانە جیهانییەكان؟. ئەمانە ئەو پرسیارە بێ‌ وەڵامانەن كە لەپەراوێزی ناسیونالیزم و ئەدەبدا هەمیشە مەوجوودە.

شەپۆلی رۆماننووسی

ئەو جۆرە دەقانەی ئێستا هەڵگری شوناسی رۆمانن، بەپێی هەڵسەنگاندنی نوێ‌، خەمێكی دیكەی هەڵگرتووە كە جودایە لەو خەمەی رۆماننووسی سەدەكانی رابردوو هەڵیان گرتبوو، بۆچی، چونكە بەپێی تێگەیشتنی، (ماڵكام برادبری) كە رەخنەگری رۆمانە، "جیهانی ئەمڕۆ بەهەموو موفرەدە و كەرەستەكانییەوە ستایلی ژیانی گۆڕی، ئەوەی تاكو دوێنێ‌ بەوڵاخ و عارەبانە و ماشینی خاو پێویستییەكانی ژیانی پێ‌ بەڕێدەخرا، ئەمڕۆ هەموو كەس خاوەنی ماشینی زۆر تیژتێپەڕە و هەموو كەسدەتوانێ‌ بەهرەمەند بێت لەبەكارهێنانی شەمەنەفەر و فرۆكە و زەمینەی گەشت فراوانترە لەسەدەكانی رابردوو، كەرەستەكانی وەكو تەلیفۆن و تەلەفزیۆن و فۆتۆگراف و ریكۆردكردن، هەموو بەئامێرێك دەكرێت كە خوێندەوار و نەخوێندەوار هەیانە و دەتوانن رۆژنامەنووس بن و دەرهێنەری كورتە فیلمی ژیانی خۆیان بن و یادەوەریەكانی خۆیان بەئاسانی تۆمار بكەن".(7)، بۆیە ئەو شەپۆلە رۆماننووسەی ئێستا هاتوون و یەك ئاڕاستەیان داوە بەخوێنەر، رۆماننوسی بیركەرەوە نین، ئامانجەكەشیان ئەوەیە لەڕێگەی ئەو دەقە ناكامڵانەوە خوێنەر بیر نەكاتەوە، یان لانیكەم دوور بكەوێتەوە لەتێكستی فكری.

(بۆلیس كزۆیز) بیرمەندێكی ئەدەبی یە لەبارەی پرسی گۆڕینی جیهان و بەهۆكاربوونی هونەر وەك میكانیزمێك بۆ ئەم گۆڕینەوەیە لەبەهایەكەوە بۆ بەهایەكی دیكەی جیاواز، ئارگۆمێنتی بەقیمەتی بەیان كردووە، بۆ نموونە ئەوەی لەنێوان هونەر و سیاسەتە، هێشتا وەڵامی جددی وەرنەگرتووە كە ئایا پەیوەندییان هەیە پێكەوە، یان نا؟. ئەو لەتوێژینەوەیەكدا باس لەوە دەكات، گوایە لەدوای هاتنە ئاراوەی دەستشكاندنەوە لەنێوان نازیزم و بەناو سۆسیالیزم، هێزێكی دیكەی كۆلۆنیالیزم و داگیركەری هێزە گەورەكانی وەكو بەریتانیا و فەرەنسا و تورك هاتنە ئاراوە كە ململانێیان هەبوو، هەرچی زیاتر وڵات و رووبەری گەلان داگیر بكەن، ئەمە بووە هۆی ئەوەی هونەر بخزێتە نێو سیاسەتەوە و بكەوێتە خزمەت هێزە بەناو شۆڕشگێڕەكانەوە، تاكو لەو رێگەیەوە وڵات و خاك و شەرەف و ئەخلاق و كولتوور و زمان وەكو موفرەدەی حازربەدەست، وەكو بەرگریكارێك لەدەستی داگیركەر رزگار بكەن یان هەستی بەرگری زیندوو بكەنەوە.

ژینگە هۆكارێكی دیكەی درووستكردنی كارێكتەرە، بەدەستهێنانی زانیاری ئاسانترە لەجاران، ئەمانە هەموو حاڵەتی سایكۆلۆژی ئینسانی ئەم سەردەمەن كە لەگەڵ ئینسانی رابردوو جودا كردۆتەوە. بۆیە رۆماننوس ناتوانێ‌ وەكو باڵزاك پاڵەوانێكی وەكو باوكە گۆریۆیەكی تر بخوڵقێنێ‌. كەواتە ئاسان نییە رۆماننوسی بتوانێ‌ خوێنەری ئێستا رازی بكات، ناتوانێ‌ ناچاری بكات خۆی لەدەقەكەدا ببینێتەوە، ناتوانێ‌ زەمینەی بۆ سازبكات بیربكاتەوە، چونكە رۆماننوسەكە خۆی كەسێكی بیركەرەوە نییە.

"ئەوەی كە خەڵكێكی زۆر بەلای رۆماندا رادەكێشێت، ئەوەیە كە گوایە رۆمان ئەو ژانرەیە كە سەبكێكی دیاریكراوی نییە، لەراستیدا پێچەوانەكەی راستە، رۆمان پێویستی بەدژوارترین سەبكە، شێوازێك كە بەتەواوەتی خۆی دەكاتە پەیڕەوی بابەت، هەر لەبەر ئەمەش دەتوانین بیر لەنووسەرێك بكەینەوە كە هەریەك لە رۆمانەكانی بەسەبكێكی جیاواز دەنووسێت".(8).لەسەرەتای هەزارەی سێهەمەوە شێوە نووسینێك پەیدابوو لەنێو ئەدەبیات و بەتایبەتیش بەناو رەخنەی ئەدەبی، گوایە زمانی بونیادگەراكانە و نووسینەكانیان بەتەواوی رەنگیدابۆوە لەسەر نووسەری نوێ‌ و ببوو بە جۆرە نەخۆشییەكی نووسین كە گوایە پڕ لەمەعریفەی نوێ یە، بەڵام ستایلەكە تەمەنی كورت بوو، چونكە هەم پراكتیك نەدەكرا بەسەر دەقی كوردییەوە، هەم نەیانتوانی هیچی نوێ‌ لەبارەی دەق و ئەدەبی كلاسیكی كوردی بدركێنن و مۆركی فكری كوردی وەربگرێت، وەكو بونیاد و زمانی گەشەسەندووی كوردی، لەحاڵێكدا بیرمەندێكی وەكو (میخاییل باختین) خۆی ئەم جۆرە زمانە رەتدەكاتەوە بۆ قسەكردن لەسەر ئەدەب" باختین بانگەشەی ئەوە دەكات كە (فێردیناند دی سۆسێر) جۆرەكانی قسەی فەرامۆش كردووە.

لەهەموو ئەمانە گرینگتر ئەوەیە كە قسەیەك هەیە دەڵێ‌ " رۆمان لە چاپخانە لەدایك بووە و سوودەكەشی هەر بۆ چاپخانەیە. سۆسیۆلۆژیستە ئابورییەكان پێیانوایە پەیوەندی بازاڕ بە دانەرەوە، پەیوەندی بەو جۆرە خوێنەرەوە هەیە كە كەمتر بیر دەكەنەوە لەگەڵ خوێنەری فكر، یان جیاوازیان هەیە لەگەڵ خوێنەری سیاسەت یان یاسا و زانست، هەر ئەم تێگەیشتنەشە كە بازاڕی بۆ نووسەر و خوێنەر درووست كردووە و هەرچی زیاتر نووسەرەكان بەلای ژانری رۆمانەوە بچن، لەوێشەوە شانی خۆیان خاڵی بكەنەوە لەبیركردنەوە"،(9).بەو پێیەی نەرۆمانووس كۆنتاكتی بە خوێنەرەوە هەیە و نە خوێنەریش دەتوانێ‌ نووسەر ببینێ‌ و لەسەر دیمەنێك یان هەڵەیەكی مێژوویی یان هەر كێشەیەك نووسەر دادگایی بكات، مەبەسەتم لەدادگایی ئەوەیە پشت لەو نووسەرانە بكەن و نەیانخوێننەوە، مەگەر خوێنەری دەق یان رەخنەگر بێت و دەقەكە دادگایی بكات، یان ئاشكرای بكات وەرگیراوە لەدەقێكی تر یان هەر شتێكی تربێت، بۆ ئەمەش خوێنەری رۆمان ناتوانێ‌ رەخنەی ئەدەبی بخوێنێتەوە، تاكو نەبێتە كڕیاری كاڵایەكی بێ‌ كەڵك لەبازاڕی وەهمی ئەدەبیدا، بەبڕوای (میلان كۆندیرا) هەموو كردەیەك و حوكمێك كە پێشكەش دەكرێت، ئەگەر رەخنەی لێنەگیرێت و موناقەشە نەكرێت، دیفاكتۆ وەردەگرێت و جێكەوتە دەبێت و رەخنەگرتنیش دەبێتە هێڵی سوور، هەروەها چاكە و خراپەش تێكەڵ دەبن، ئەدەبیش بەبێ‌ رەخنە و تیۆری رەخنەیی، نەوەك بابەتێكی جۆری دەمێنێتەوە، نەبەهای دەبێت، لەكاتێكدا ئەدەب راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ پەیوەندی بە سۆسیۆلۆژیا و سایكۆلۆژیا و زانست و مێژوو هەیە، كەواتە ئەدەب فەزایەكە سنوورەكان دابەشدەكات، كەوابوو رەخنە پێوەرێكە هەم لەناو زمان كارایە و هەم بەردەوامی و شەرعیەتدانە بەجیاوازی مەعریفی.

لەبنەمادا رەخنە جۆرێك لەچێژوەگرتنی خوێنەری تێكستە لەنێو فەزای خوێندنەوەدا، بەتایبەتی ئەوكاتەی جیاوازی یان لێكچوون لەنێوان تێكستێك و تێكستێكی دیكە ئاشكرا دەبێت، یان جیاوازی لەنێوان تێكست و مانا و مەبەستی ئیستاتیكیدا روون دەبێتەوە كە رەخنەگر، یان خوێنەری تێكستە ئەدەبییەكە، وەكو باوكی دەقەكە و داهێنەرێكی ناوەوەی دەقەكە دەبینرێ‌.، ئەمە دەڵێم لەم سەردەمەدا ئەو شەپۆلە رۆماننووسییە رێگەی لە رەخنەش گرتووە، چونكە دەقەكان هێند لاوازن كە بوارێكیان بۆ رەخنە نەهێشتووەتەوە.

.

سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە

1: د/ نچال الصالح: النزوع اڵاسگوری فی الروایە العربیە (دراسە) گ1. اتحاد الكتاب العرب، دمشق 2001،

2:امبیرتو ایكو. التاۆیل بین سیمیائیات و التفكیكیە. ترجمە و تقدیم. سعید بنكراه. دار المركز الپقافی العربی. بیروت. 2004. ص147

3: عەلی عوسمان یاقوب. رۆمان ژانری تەكنیكە جوانەكان و رەگەزە فرە رەهەندەكان. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم.2019. ل294

4: : ئۆرهان پامۆك. رۆماننوسی سادە و رۆمانووسی بیركەرەوە. وەرگێڕانی. بەكر شوانی. ناوەندی رۆشنبیری و هونەری ئەندێشە. 2016. ل35

5: فولفغانغ ایزو. افاق نقد استجابە القاری‌و. ترجمە. احمد بوحسن. الپقافە الاجنبیە. العدد الاول. 1994

6: بول ویست. الروایە الحدیپە. ترجمە. عبدالواحد محمد. منشورات وزارت الپقافە والاعلام. سنە 1981.

7: جیریمی هولون. مدخل لدراسە الروایە. ترجمە. غازی درویش عگیە. دار الشۆن الپقافیە العامە. 1996.

8: ئەلبێر كامۆ. یاداشتەكان. وەرگێڕانی بۆ كوردی. پێشڕەو حسێن. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم. ساڵی.2014. ل126

9: نزار ئاگری. ئەفسونی ئەدەب. وەرگێڕانی بۆ كوردی. شوان ئەحمەد.ناوەندی ئەندێشە بۆ فكر و هونەر. ساڵی 2016. ل62

  • 1