ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

پ. د.عیزەدین مستەفا رەسول(1934-2019)

ئامادەکردنی: مەغدید حاجی

مامۆستای گەورەمان،تێکۆشەری دڵسۆزی گەلی کوردستان،نووسەرو ئەدیب و رۆژنامەنووسەکەی ریزی پێشەوەی کاروانی رۆشنبیری کوردی لە هەردوو سەدەی بیست و بیست و یەکەمدا،دامەزرێنەروسەرۆکی یەکێتی نووسەرانی کورد،كۆمەنیستە خاوەن هزرە نەگۆڕەکەی گەلی کوردی ستەمدیدە..رۆژی 3-10-2021 دوو ساڵی تەواو بەسەر کۆچی دوایی تێپەڕ بوو ،بە جەستە مرد،بەڵام بە ناوو بەرهەم و رابردووی گەشی و کتێبەکانی بە زیندوویی ماوەتەوەودەمینێتەوە..

ژیاننامە:

٭ عیزەدین مستەفا رەسول لە ساڵی1934 لە گەڕەکی دەرکەزینی شاری سلێمانی لە دایک بووە. هەرسێ قۆناغی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەی لە سلێمانی تەواو کردووە. خۆی لەبارەی سەرەتای چوونە بەر خوێندنی نووسیویەتی و دەڵێ:" تومەز من بە هیچ پێو دانگێک تەمەنی وەرگرتنم نەبووە لە قوتابخانە.ئەگەر لە راستیدا بێت و لە دایکبووی۱۹۳٥ بم یا بە پێی دەفتەری نفووس بێت و لە دایکبووی ۱۹۳٤ بم.بەڵام باوکم چوو بووە لای بەڕێوەبەری زانیاری(مودیری مەعاریف) کە ئەو دەمە خوالێخۆشبوو مستەفا مەزهەر بوو. ئاواتی خۆی و منی تێگەیاندبوو.ئەویش زۆری لا خۆش بوو کە کوڕەزای حاجی مەلا رەسووڵ بێتە قوتابخانەی ڕەسمی، نامەیەکی دابوویە بۆ بەڕێوەبەری ئەو قوتابخانەیەی کە تازە کراوەتەوە.ئەم قوتابخانەیە ئەوەلی بوو ، واتە چوار پۆلی تێدا بوو . ئەو سەردەمەو تا من قوتابخانەی سەرەتاییم تەواوکرد لە سلێمانی چوار قوتابخانەی سەرەتایی کوڕان شەش پۆلی هەبوون؛ خالیدیە،فەیسەلی یە، گۆیژە، ئەیوبیە. سێ قوتابخانەی ئەوەلی(چوار پۆلی)هەبوون؛غازی،مەلکەندی،کانیسکان." عیزەدین مستەفای تەمەن پێنج شەش ساڵ لە قوتابخانەی غازی دەستی بە خوێندن کردووە.

لە ساڵی(1951-1952)دا لە خانەی باڵای مامۆستایان لە بەغدا وەرگیراوە.لە پایزی ساڵی1952،بەهۆی بەشداربوونی لە راپەڕینی تشرین و برینداربوونی لەم راپەڕینەدا،لەم خوێندنگایە دەرکراوەو گەڕاوەتەوە سلێمانی..

لە ناوەڕاستی پەنجاکاندا، بە نهێنی دەچێتە شام. لەوێ دەست بەخوێندن دەکات لە کۆلێژی شەریعە، بەشی زمانی عەرەبی. دواتر دەگەڕێتەوە بەغدا. لە ساڵی۱۹٥۹دا، بەشی زمانی عەرەبی لە کۆلێژی پەروەردەی زانکۆی بەغدا تەواو دەکات.لەسەردەمی شۆڕشی چواردەی تەمموزدا(1958-تاکو هەشتی شوباتی1963) دوای بەدەستهێنانی بڕوانامەی بکالۆریۆس رەوانەی یەکێتی سۆڤیەت کراوە، بۆ تەواوکردنی خوێندنی باڵا. یەکەمجار لە مۆسکۆ خولی فێربوونی زمانی9 رووسی خوێندووە، دواتر بە هاوڕێیەتی هەردوو ئەکادیمی و نووسەری ناودار: کەمال مەزهەرو نەسرین فەخری چوونەتە پەیمانگای باڵای رۆژهەڵاتناسی لە باکۆ پایتەختی کۆماری ئازربایجانی سۆڤیەتی .لەوێ (د. عیزەدین) بڕوانامەی دکتۆرا لە فەلسەفەی ئەدەب (کاندیدات P.H.D ) لە ساڵی1963 بەدەست دێنێت.لەسەر تێزەکەی بە ناونیشانی(ریالیزم لە ئەدەبی کوردیدا). لە ساڵی 1977 یشدا، لە پەیمانگای رۆژهەڵاتناسی سەر بە ئەکادیمیای زانستەکان لە مۆسکۆ بڕوانامەی دکتۆرای زانست (دکتۆری ناوکـ ــ P.H.c ) لەسەر ئەحمەدی خانی شاعیرو فەیلەسوفی کورد وەرگرتووە.

ــ لە ساڵی(1966-1967) وانەی (زاراوەکان)ی لە بەشی کوردی زانکۆی بەغدا وتۆتەوە.

ــ بەردەوام بوو لە وانەوتنەوە لە زانکۆکانی:( بەغدا ، سلێمانی، سەلاحەدین)..

ــ لە چەندین کۆنگرەی زانستی زانکۆکانی کوردستان و عێراق و دەرەوە بەشدار بووە.

ــ دەیان توێژینەوەی زانستی لە بواری ئەدەبیاتی کوردی و مێژووی ئەدەبیاتدا بڵاوکردۆتەوە.

ــ سەرپەرشتی دەیان ماستەرنامەو تێزی دکتۆرای کردووە.

ــ لە ساڵی1977دا، پلەی زانستی لە زانکۆی بەغدا بۆ (پرۆفیسۆر) بەرزکراوەتەوە.

ــ زمانەکانی:( کوردی ،عەرەبی،روسی،فارسی)باش دەزانی.شارەزایی لە هەردوو زمانی ئینگلیزی و تورکیش هەبوو.

ــ بەردەوام لە بواری رۆژنامەنووسی ئامادەیی هەبوو.وەکو نووسەرێکی بە توانا ئەدیبێکی خامە رەنگین بە کوری و بە عەرەبی لە گۆڤارو رۆژنامەکاندا بابەتی ئەدەبی و وتاری سیاسی و ئەدەبی بڵاودەکردەوە.

ــ پێشەکی بۆ بەشێک لە دیوانی شاعیران وکتێبی ئەدیب و نووسەران نووسیوە. توێژینەوەی لەبارەی شاعیرە هەرەناودارەکانی کورد نووسیوە..وەکو:(ئەحمەدی خانی،عەبدوڵلا گۆران ،فەقێی تەیران)..

ــ نزیکەی 90 کتێبی بە نرخی بە هەردوو زمانی کوردی و عەرەبی بە چاپگەیاندووە.

 

٭ چەند پوختە ئاماژەیەک بۆ خەباتی سیاسی:

بۆ ئاماژەدان بە خەبات و ژیانی سیاسی رەوانشاد دکتۆر عیزەدین، پشت بە چەند سەرچاوەیەک دەبەستین،کە کەسی نزیک یان هاوڕێی بوون و لە نزیکەوە لەگەلی بووینە یان هاوڕێی کاروانی خەباتی بووینە..

٭"گەر هەرکەسێ ئاشنا بێت بە خەباتی فیکری و سیاسی و رێکخراوەیی مامۆستای گەورە،یاخود بیرەوەریەکانی بخوێنێتەوە ،دەزانێ هەر لە هەرزەکارییەوە چەندە جوامێرو بوێر گیان لەسەردەست بووەو لە پێناوی ئایدیای چەپ و پێشکەوتنخوازیدا و لە خەباتی نەتەوەیی وچینایەتی خۆیدا چەندە ئازاو کوێرەوەری و زیندان و دوورخستنەوە هاتوونەتە ڕێی. یاسین قادر بەرزنجی".

٭" ..لە ساڵی(1948-1949) دا بۆتە ئەندامی حزبی شیوعی عیراق.چەندان جار تووشی گرتن و راونان و ئاوارەیی بووە..

خۆم لە نزیکەوە ئاگادارم کە هاوڕێی هێژا عیزەدین مستەفا رەسول،لە سەردەمە جۆربەجۆرەکانی خەباتی نهێنیدا لە بەغدای پایتەخت و لە هەولێر لە پێش ڕاپەڕینە شکۆدارەکەی1991 هەردەم دەرگای ماڵەکەی ئاوا بووە بۆ حەشاردانی تێکۆشەرانی حزبەکەی و حزبە تێکۆشەرەکانی پارچەکانی دیکەی کوردستان. جەلال دەباغ".

٭ " ..د. عیزەدین لە سەرەتای پەنجاکاندا بۆ یەکەمین جار بە مامۆستا لە قەڵادزە دامەزراوە.وەک خەزوورم زاهیر رەشید بۆی باسکردووم ئەندامی قەزای پارتی کۆمەنیست بووەوئەندامێکی چوست و چالاک بووەو دوای ماوەیەک رووی کردووەتە سوریاو لە زانکۆی دیمەشق خوێندوویەتی ..چونکە پێشتر ساڵی1953 لە خانەی باڵای مامۆستایان وەرگیراوەو دوایی دەرکراوە ، لەبەرئەوەی بەشداری راپەڕینی تشرینی دووەمی1953 کردووە. د.کەمال غەمبار".

٭" دوای ئەوەی لە ساڵی1963 پلەی دکتۆرای یەکەمیpho وەرگرتووە،بە بڕیاری حیزبی شیوعی چۆتە بولگاریا لەوێ لە رادیۆی حزب (دەنگی گەلی عیراق)کاری کردووە.

لەساڵی1964 گەڕاوەتەوە مۆسکۆ ،لە قوتابخانەی بەرزی حزبی وەرگیراوە.دوای ساڵ و نیوێک تەواوی کردووە.بە بڕیاری حزب بە نهێنی گەڕاوەتەوە کوردستان. ماوەی ساڵێک لە ناوچەی باڵەک بووە،لە بارزانی و حزبی شیوعی نزیک بووە.

لەدوای دەرچوونی بەیاننامەی 29ی حوزەیرانی1966 لەسەر راسپاردەی شۆڕش و بەڕەزامەندی حزب چۆتە بەغداو وەکو مامۆستا لە زانکۆی بەغدا دامەزراوە.

لە 1967 کە کەرتبوون لە حشع روویدا ماوەیەک لەگەل لادەرەکان رۆیشت، بەڵام هەر زوو رەخنەی لە شێوازی جیابوونەوەکە گرت و گەڕایەوە ناو حزب. ئەرشیفی حشک"..

٭" ..ئەوەی کە من ئاگاداری ژیاننامەو هەڵسوکەوتی دکتۆر عزەدین بم،هەرچەندە بە پێی بارودۆخی سیاسی لێک دادەبڕاین،بەڵام بەرامبەر کەسانی تردا هەڵوێستی مەبدەئی خۆی نەگۆڕیوە،هەموو کاتێک داکۆکی لە بیروباوەڕی خۆی کە هزری مارکسی و پێشکەوتنخوازە کردوو.خۆی بە ئەندامێکی پارتی کۆمەنیست لە قەلەم داوەو،ئەو بیروباوەڕەی کە دەتوانم بڵێم رەنگە بگاتە شەست ساڵ نەلەقیوە. کەریم شارەزا".

٭ " ئەم زاتە لە کاروانی بزووتنەوەی ئەدەب و رۆشنبیری کوردیشدا دەورێکی دیاری بووە،وابوو لە دوادوای ساڵی1969 دا لەگەل دەستەیەک لە نووسەرو شاعیرو زمانەوانی خزمەتگوزاری کورد لە بەغدا داوای دامەزراندنی (یەکێتی نووسەرانی کورد)یان کردو بۆ رۆژی10ی شوباتی 1970رێگەیان پێدرا بە ئاشکراو بە فەرمی چالاکی ئەدەبی بنوێنن ، ئەوانیش خۆیان ئامادەکرد بۆ بەستنی کۆنگرەی دامەزراندن و وابوو لە 23و24ی حوزەیرانی1970 لە هۆڵی خولد لە بەغدا بەسترا، لە دوا دانیشتندا دەستەی بەڕێوەبەری مەڵبەندی گشتی هەڵبژێردرا و د. عیزەدین بەرزترین دەنگی بە دەست هێنا، بەڵام بۆ بەرژەوەندی ئەوسای کورد مەیدانی سەرۆکایەتی یەکێتی بۆ هەژاری موکریانی چۆلکردو خۆی بووە ئەندامێکی دەستەی بەڕێوەبەر.

لە کۆنگرەکانی پێنجەم لە 1978، شەشەم لە 1979 و کۆنگرەی راپەڕین لە15-17 تشرینی یەکەمی1991 دا بە سەرۆکی یەکێتی نووسەرانی کورد هەڵبژێردراوە..کەریم شارەزا"..

٭ باری کۆمەڵایەتی و جگەرگۆشەکانی د. عیزەدین:

ــ لە ساڵی1967دا هاوسەرگیری لەگەل خاتوو روناک مەحمود ساڵح رەشە کردووە.

خاتوو رووناک دەرچووی بەشی کوردی کۆلێژی ئەدەبیات زانکۆی بەغدایە،لە بەغداو سلێمانی و هەولێر مامۆستای ئامادەیی بوو، ئێستا خانەنشینە لە سلێمانی دەژیت..هەمیشە پشتیوانی دکتۆر عیزەدین بووە لە هەموو قۆناغکانی ژیانیاندا..

سێ کچیان بووە:(ڕاز) ئەندازیارەو لە ئەمەریکا دەژیت.(یار)پزیشکی پسپۆڕی چاوە لە سلێمانی دەژیت.(بادە) دەرچووی کۆلێژی کارگێڕی و ئابووریەو لە هەولێر دەژیت. هیوای تەندروستی و تەمەن درێژی بۆ خاتوو روناک و هەرسێ کچی بەڕێزیان دەخوازین.

٭ جگەرگۆشەکانی دیکەی دکتۆر عیزەدین:

پ.د. عیزەدین مستەفا رەسول هەر لە یەکەم کتێبی کە لە ساڵی1955 بە ناوی(قاموس مدرسی عربی ـ كوردی) ساڵی1955 چاپکراوە،تاکو دوا وتاری کە لە چوارچیوەی گۆشەکەی( ئەم کۆنجەیش)ساڵی2019 لە رۆژنامەی کوردستانی نوێدا بڵاوی کردۆتەوە،خاوەنی نزیکەی هەشتا کتێبی چاپکراوو ،بەسەدان توێژینەوەو وتاری ئەدەبی و سیاسی و زمانەوانی جۆراوجۆرە، کە بە هەردوو زمانی کوردی و عەرەبی لە گۆڤارو رۆژنامەکاندا بڵاوی کردوونەتەوە.. ئەمانەی خوارەوەش ناونیشانی بەشێک لە کتێبەکانییەتی،جگەرگۆشەکانی مەیدانی رۆشنبیری:

۱- لە کتێبه کوردییەکانی:( سەرنجێ لە زمانی ئەدەبی یەکگرتووی کوردی، ئەدەبی فۆلکلۆری کوردی،رازی دووری ـ شیعر ـ ،شێخ رەزای تاڵەبانی، بەختیار زیوەر ـ ژیان و بەرهەمی ـ ،مەعسوم یا عاسی لەناو شاعیرە کلاسیکییەکانماندا،دیوانی ئەحمەد موختار جاف،دیوانی سەفوەت،مەلای جزیری شتێک دەربارەی ژیان و بەرهەمی،دیوانی موخلیس حاجی مەلا رەسولی دێلیژە،بۆ زمان،گۆرانی میللی ناوچەی ئێریڤان، شانۆگەری کوردستان،بەشێک لە یاداشتەکانم،ئوستاد،شیعری شارستانی جگەرخوێن،ریالیزمی نوێ و ئەدەبیاتی کوردی،شاتوو ـ کورتە چیڕۆکـ ،شیعری کوردی ژیان و بەرهەمی شاعیرانی)..هتد

ــ بەشێک لەو کتێبانەی بە زمانی عەرەبی دایناون:( الواقعیە فی الادب الكردی،احمدی خانی1650-1707 "شاعرا و مفكرا"فیلسوفا و متصوفا،عبدالله گوران الاپار الشعریە الكاملە ـ ترجمە و تقدیم ــ ،عبدالرحمن قاسملو اربعون عاما من الكفاح من اجل الحریە ـ ترجمە و تقدیم و هوامش،دراسە فی الادب الفلكلوری الكوردی ـ تقدیم واختیار و ترجمە،مم و زین احمدی خانی ـ ترجمە و تقدیم و هوامش ـ ،ممی الان ملحمە فولكلوریە كوردیە ـ ترجمە ـ)..الخ

وەک ڕێزلێنان لە بەرهەم و بەخششە ئەدەبیەکانی لە ساڵی2009،لە شاری سلێمانی خەڵاتی بلەی پێبەخشراوە. هەروەها لە شاری هەولێریش لایەن حیزبی شیوعی کوردستانیشەوە ئاهەنگی ڕێزلێنانی بۆ سازکراوەو خەڵاتی ڕێزلێنانی پێشکەشکراوە.

دڵی ئەم کەسایەتییە ناودارەی کورد د. عیزەدین مستەفا رەسول، رۆژی پێنج شەممە ڕێکەوتی3-10-2019 لە لێدان کەوت و چووە ڕێزی نەمرانەوە..

سەرچاوەکان:

۱- پرۆفیسۆر د. عزەدین مستەفا رەسول،گوڵە وەچنەی زمانی کوردی،بەسەرپەرشتی،زیرەک کەمال.

۲- پ.د ناووک.عیزەدین مستەفا رەسول،بەشێک لە یاداشتەکانم.

۳ـ ژمارەیەک لە کتێبەکانی د. عیزەدین.

٤ ـ کاک یاسین قادر بەرزنجی،خوارزای دکتۆر عیزەدینە..

 

  • 1