ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بەشی یەكەم

لە جیهانی ئەمڕۆماندا، نامۆبوون (الاغتراب – (Alienation وەك پەرچەمێك باڵی كێشاوە بەسەر بوون و پێگەی تاك و كۆمەڵ، نامۆبوون لە خودەوە بۆ گشت، لە شوێنی كارەوە بۆ خێزان، لە فەزای گشتی و ڕۆڵی تاك لە ژیانی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و كەلتوورییەوە، زۆرینەی زۆر لە دۆخ و پێگەی بێ‌ كاریگەری و پەراوێزخراوی، خۆی دەبینێتەوە.

هەنووكە زیاتر لە هەموو كاتێك مرۆڤ هەست بەوە دەكات لە ژێر بارێكی قورسدایە، هەست دەكات هێزێك، شتێك، لە دەرەوەی خۆی، حوكمی بەسەردا دەكات، ئەم هێزە لە ڕەهەندی جیاجیاوە ئامادەیی هەیە، ژیان بەجۆرێك قاڵب كراوە دەبێتە بەناچاری بچیتە ناوییەوە. ئەوەیە ساتی نامۆبوون، ئەو كاتەیە مرۆڤ تیایدا هەست بە پچڕان و بوونی هێزێك لەسەرووی خۆیەوە دەكات .

لەمڕۆدا، زۆرینەی ڕۆژهەڵاتییەكان بە ئومێدی دۆزینەوەی پێگەی ونبوویان پەنا دەبنە بەر كۆچكردن بەرەو خۆرئاوا، گەنجان بەتایبەتی، بەشێكی دانیشتوانی خۆرئاواش پێیان وایە ئەوە كۆچی خۆرهەڵاتییەكانە پێگە و بوونی ئەوانیان لە وڵاتی خۆیان لاواز و بێ‌ كاریگەر كردووە، لە شوێنی كار و فەزای ئەوێدا.

لەژێر كاریگەری گوتاری راستڕەوە توندڕەوەكاندا رۆژ لە دوای رۆژ گوتاری ڕق و كینە و ڕاسیزم و فاشیزم و جیاوازی ڕەگەزی لەمسەری دنیا بۆ ئەوسەری، ڕێگەی بۆ خۆش دەكرێت بۆ مانەوە لەچەقی بازنەیەكی داخراودا. لە جیهانی ئاینەكانیش بەڵێنی بوونی جیهانێكی تر و ژیانێكی تر لەدوای مردن بە جۆرێك لە جۆرەكان دەتوانین لەو ڕەهەندەوە بەدوایدا بگەڕێین، وەك پەرچەكردارێك لەبەرانبەر نامۆیی لە ژیانی ڕاستەقینەدا .

لەلای خۆشمان، بەپێی تازەترین ڕاپرسی كە كۆمپانیای شیكار بڵاوی كردۆتەوە، زۆرینەی زۆری دانیشتوانی هەرێمی كوردستان پێیان وایە ئەوان هیچ ڕۆڵ و پێگەیەكیان لە ژیانی سیاسی و ئابووری هەرێمدا نییە، هیچ شتێك بۆ ئەوان نییە، دۆخی نامۆبوون زۆرینەی زۆری بەرەو ئەوە بردووە "ئەگەر بۆیان بگونجێت ئەم وڵاتە جێدەهێڵن"، لە وەڵامدا ئاوا وەڵام دەدەنەوە.  

ئەگەر پێش نزیكەی دووسەدە بەهۆی نەزمی سەرەتایی سەرمایەداری ئەوكاتەی خۆرئاوا، كرێكار دە بۆ دوانزە تا نزیك حەڤدە كاتژمێر كاری پێكرابێت و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بەهای هێزی كاری لەدەستدابێت، یان لە كائینێكی زیندووی داهێنەرەوە ڕۆڵی كاڵایەكی ناو بازاڕی سەرمایەی بۆ داتاشرابێت، بەڵام لەدۆخی ژیانی خۆرهەڵات و وڵاتانی دەوروبەر لەسایەی ئابووریی بەرخۆری، خودی مرۆڤ و هێزی كارەكەی وەك كاڵایەكی ئەوپەڕی بێ‌ بەها و بێ‌ كاریگەر لە شوێنی كار و سیستەمی سیاسی ئابووری مامەڵەی پێوە دەكرێت، ڕۆژ لە دوای ڕۆژیش بەهاكەی لەبەرانبەر كاڵای ڕاستەقینە لەدەست دەدات جگە لە ونبوون و لاوازبوونی پێگەكەی. "هەر یەكێكمان بەجۆرێك لە جۆرەكان كۆیلەی خاوەنكار یان شوێنێكین"، ئەمە قسەی ئەو كرێكارە بوو لەم ڕۆژانەدا لە یەكێك لە ماركێتەكانی هەولێر لە كاتی داگرتنی باری كەلوپەل، ئاوای بە كرێكارەكەی هاوڕێی‌ گوت. تەنیا ئاوڕێكم لێدایەوە ئەویش بە ئەسپایی تێپەڕی و ڕۆیشت بۆ ئەوەی چەند كارتۆنێكی تر دابگرێت . 

لەئاستی گشتیدا، لەكن حزبە حوكمڕانەكان و بەشێكی زۆری ئۆپۆزسیۆنەكانیش بەشداری سیاسی و كۆمەڵایەتی و ڕۆڵگێڕانەوە بۆ تاك و گشت، تەنیا بریتییە لە دەرفەتێك لە چوار ساڵ جارێك لەچەند خولەكێكدا بە ڕێگەی بەشداریكردن لە سندوقی هەڵبژاردن بانگەشەی گەڕانەوەی پێگە و ڕۆڵ بۆ هاووڵاتیان دەكەن؟ لە كاتێكدا بەهەر نرخێك بێت پێشتر زەمینە و پێداویستییەكانی مانەوەی خۆیان مسۆگەر كردووە، ئەگەر كار بگاتە سەر ئەوەی ئەم ڕێگایەش دەبێتە هۆی دەرهێنانی بەڕەكە لەژێر قاچیان، ئەوە ئەوەش ئەنجام نادەن، وەك ئێستا دەیبنین .

كاتێك زۆرینەی زۆری دانیشتوانی هەرێمی كوردستان و عێراق بایكۆتی دواین هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی عێراق دەكەن، دەتوانین وەك ئاماژە و پەرچەكرداری ساتەوەختێكی مێژوویی نامۆبوونی زۆرینە لێكبدەینەوە، زۆرینەیەك تێگەیشتووە پێگە و بوونی ئەوان بەم سیستەمە تەواو نامۆیە، ئەم مۆدێلە لە بەڕێوەبردن (كاڵایەكە پڕ بە باڵای كەمینەیەكی ئۆلیگاریشی دارایی .

ماركس لە ( دەقە ئابووری و فەلسەفییەكاندا) باسی ئەوە دەكات ئامانجی مرۆڤ سەربەستییە، بەڵام نامۆیی بە رێگری جەوهەری گەیشتن بە سەربەستی دەبینێت.

هەر لەو روانگەیەوە، لەمێژوودا لەگەڵ دەست بەسەرداگرتنی هۆیەكانی بەرهەمهێنان لەلایەن كەمینەیەكەوە، لەوكاتەوە پێگەی مرۆڤ و رۆڵ و وەزیفەی كاركردنی بەتەواوی دەستكاری كرا و لە سروشتی خۆی دابڕێنرا، كاركردن لە بری ئەوەی بۆ ژیان بێت و بەشێك بێت لە چالاكی ئارەزوومەندانە و كاری داهێنەرانەی مرۆڤ، تەواوی ژیان دەبێتە كاركردنی زۆرەملێ‌ و لەپێناوی كاركردندا بچوككراوییەوە، لەوكاتەوە مرۆڤ سەربەستی لە دەست دەدات و نامۆ دەبێت.

 تەنیا لێرەدا كۆتایی نایەت كاتێك خودی كاركردن دەگۆڕێت بۆ كاڵا، كاڵایەك بەشێكی بچووكی بۆ بەرهەمهێنانەوەی هێزی بەرهەمهێنانی كاڵای بنەرەتی بەكاردەهێنرێت، بەشە گەورەكەشی بۆ بەرهەمهێنانی زێدەبایی بەكاردەهێنرێت. هەروەك ماركس لە سەرمایەدا باسی دەكات .

كارڵ ماركس لە دەستنووسەكانی ساڵی 1844دا لە رستەیەكدا دەڵێت: "جیهانی مرۆڤ هەژارتر دەبێت لەگەڵ دەوڵەمەندتربوونی دنیای شتەكان". ئەمە گرێدراوە بە نامۆبونی مرۆڤ لەكار و بەرهەمی كارەكەی، كاتێك كار و بەرهەمی كار لەپێناو كرێكاردا نابێت، لەوكاتەوە پچڕان و دابڕانی كرێكار لە ژینگەی كارەكەی دێتە كایەوە .

لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا چەمكی نامۆبوون وەك چەمكێكی فەلسەفی بەكارهاتووە و دواتر رۆچووە ناو زانستە كۆمەڵایەتییەكان، سەرەڕای سەرهەڵدانی تێگەیشتن و تیۆری جیاواز لەوبارەیەوە، بەڵام دوای نزیكەی دووسەدە هەنوكە ناتوانین نكوڵی لە لاوازی تا ئاستی نەمانی پێگە و رۆڵی تاك و كۆمەڵ بكەین، لە شوێنی كارەوە بۆ شوێنی بەشداری سیاسی، لە خێزانەوە بۆ ناو رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، لەناو پارتە سیاسییەكانەوە بۆ هەڵبژاردنە جۆراوجۆرەكان، لە خودی مرۆڤ لەخۆیدا، لە پەیوەندییەكانی مرۆڤ و ژینگە هتد. هەموو ئەمانە بەشكێن و گرێدراون بە دەرهاوێشتەی سیستەمێك، كرۆكەكەی دەگەڕێتەوە بۆ دەستبەسەرداگرتنی هۆیەكانی بەرهەمهێنان و ژینگەی كار، لەپێناو خولیای كۆكردنەوەی سامان و هێز لەدەستی كەمینەیەك.

ئەنگڵس باسی ئەوە دەكات یەكەم هۆكاری بنچینەیی كە ڕۆڵی هەبووە لە پەرەسەندنی مرۆڤدا، كار بووە. بەشێوازێكی تر كار بووە هۆی ئەوەی مرۆڤەكان كەرەستە دروست بكەن و دواتریش كەرەستە بووە هۆی ئەوەی مرۆڤەكان باشتر و چالاكتر كار بكەن. پەرەسەندنی كار و كەرەستەكان پێویستی كۆكردنەوەی مرۆڤەكانی لەدەوری یەك زیاتر كرد ئەمەش بووە هۆی پەرەسەندنی زمان، هەر لێرشەوە كۆمەڵی سەرەتایی مرۆڤ و كاری هەرەوەزی دێتەكایەوە، كار دواجار بەشێوەیەك، ئافرێنەری خودی مرۆڤیشە. هەروەك ماركس لە كتێبی سەرمایەدا پرسی پشكوتوویی زمانی مرۆڤ وەك بەرئەنجامی بەرهەمی كۆمەڵایەتی لێك دەداتەوە .

كاتێك گۆڕانكاری بەسەر خاوەنداریەتی هۆیەكانی بەرهەمهێنان و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان دێت بەدوای خۆیدا نامۆیی لە ئاستی خود، مرۆڤ و كۆمەڵگە و سروشتیشدا دروست دەبێت، كە كرۆك و ریشەی ئەوانیتریش بەستراوەتەوە بۆ نامۆیی لەكاردا.

لەبەشەكانی تر زیاتر ڕۆدەچینە ناو ئەم كڕۆكە ماتریاڵییە مێژوویی و فەلسەفییە، لە كن هیگڵەوە بۆ فیورباغ و لەوێشەوە بۆ ماركس و دواتریش لای قوتابخانەی فرانكفۆرتییەكان... هتد .

  • 1