ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بەشی دووەم

نامۆبوون چەمكێكی فەلسەفییە چەندین فەیلەسوف و بیرمەند لەبارەیەوە بە میتۆد و تیۆری جیاواز دواون، لەزانستە جۆراوجۆرەكان و لە زۆربەی ئاینەكان بۆ ئەفلاتوون و روسۆ و هیگڵ و فیورباغ و ماركس و دواتریش لە زانستی دەروونی و بونگەراییەوە .

 نامۆبوون، بەواتای دەرچوونی مرۆڤە لە خودی خۆیدا یان ونبوون و نامۆبوون لە خۆیدا. نامۆبوون لە خود، بە واتای نەبوونی چالاكی یان نەبوونی دەرئەنجامی مادی و روحی چالاكییەكانی مرۆڤ، جۆرێك لە ململانێێ‌ لەگەڵ ڕەهەندی بوون، ئەنجامی بونیادە كۆمەڵایەتییەكانە كاتێك مرۆڤ تێكدەشكێنێت ‌و ناوەڕۆكە مرۆییەكەی لێداگیردەكرێت.

لە ئاستی كۆمەڵایەتی، ململانێیە لەگەڵ هێزی ئابووری و كۆمەڵایەتی و سیاسی، مانەوەیە وەك بوونێكی بێ‌ كاریگەر و نامۆ.

 ونبوون لەو جیهانەی تیایدا دەژین، جۆرێكی ترە لە نامۆبوون كە بەهۆیەوە مرۆڤ تێك دەشكێنرێت لە جیهانی واقیعی، بۆ ئەمەش پەنا دەباتە بەر جیهانی خەیاڵی و روحی. ساتەوەختێكی مێژووییە مرۆڤ توانای درككردنی واقیعی نییە بۆ ئەوەی گەردوون بخاتە ژێر ركێفی هۆشی خۆی، پشت لە واقیع دەكات، لە بری بیركردنەوە لە گۆڕینی، لەو رێگایەوە پەنا دەباتە بەر دیدێكی میتافیزیكی لەبارەی ڕەهەندی بوون و دیاردە ئاسمانی و زەمینییەكان (1). بە پێچەوانەشەوە لەكن ئاینەكانی مەسیحی و یەهودی جۆرێكە لە توانەوە لە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خودا. لە لای فەیلەسوفانی بزووتنەوەی رۆشنگەری جێگای بایەخ بووە، تەنانەت لەناو بنەماكانی گرێبەستی كۆمەڵایەتی جان جاك رۆسۆش .

 

نامۆبوون لە كن ماركس :

ناتوانین لە تێزی ماركس لەبارەی نامۆیی تێبگەین ئەگەر لە نامۆبوون لە لای هێگڵ تێنەگەین، زۆرینەی توێژەران هیگل (1831-1770) بە یەكەمین كەس دادەنێن لە روانگەیەكی فەلسەفی و بەشێوەیەكی ورد و مەبەستدار چەمكی نامۆبوونی بەكارهێناوە، بەتایبەتی لە كتابی (فینۆمینۆلۆجی روح) 1807.

لەگەڵ ئەوەی رۆژێك لە رۆژان (ماركس) هیگڵیی نەبووە، وەك ئاڵتوسێر پشت راستی دەكاتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا، دیالەكتیكی هێگڵی لای ماركس سەرەوخوار لەسەر سەر دانرابوو، بۆیە ئەوەی ڕاگەیاند، كە ئەم دیالیكتیكەی هێگڵ، دەبێت راست بكرێتەوە و خستییە سەرپێ .

تێگەیشتنی ماركس لە نامۆیی پەیوەندی بنەڕەتی بە مێتافیزیكی هیگڵەوە هەیە، لە كتێبی ماركس وەك فەیلەسوف د. محەمەد كەمال لەبارەی نامۆبونەوە دەڵێت: پەیوەندییەكە لە دوولایەنەوە ڕەتدانەوەی ڕاڤەكردنی هێگڵە بۆ نامۆیی. یەكەم، ماركس نامۆیی بۆ بنەمایەكی میتافیزیكی ناگەڕێنێتەوە. دووەم، هەموو جۆرە جیابوونەوەیەكی بابەت لە خۆ، بەنامۆبوون پێناسە ناكات .

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ دەستنووسە ئابووری و فەلسەفییەكانی ماركس ساڵی 1844 لە پاریس كە دوای مردنی  بڵاودەكرێتەوە لە ئایدۆلۆژیای ئەڵمانی 1845، دەبینین بایەخی ماركس بۆ نامۆبوون دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاكانی بیركردنەوەی فەلسەفی و دروستبوون و گەشەكردنی بنەماكانی فكری فەلسەفی ماركسی بەهەردوو بەشی (ماتریالیزمی مێژوویی و ماتریالیزمی دیالەكتیكی) (المادیە التاریخیە والمادیە الجدلیە)  لەوێدا واتایەكی نوێ‌ بۆ نامۆبوون و تایبەتمەندییەكانی سەرمایەداری و كۆمۆنیزم شی دەكاتەوە، لەگەڵ بەرهەمەكانی تری وەك فەلسەفەی مافی هیگڵ و سەرمایە، دواتر دەستنوسەكانی پاریس دەبێتە سەرەتا و ناوەڕۆكی پرۆژە گەورەكەی، ئەویش كتێبی (سەرمایە، رەخنە لە ئابووری سیاسی)یە. هتد .

لەوێدا بە جەوهەری رەخنەی ماركس لە هێگڵ و تێگەیشتنی لەبارەی فیورباغ و جیاوازییەكانی، دواتر بە پەرەپێدانی ئەم چەمكە (نامۆبوون) ئاشنا دەبین.

 بنەمای رەخنەی ماركس لە هێگڵ پەیوەندی بە بنەمای میتافیزیكی ئایدیالیستانەی هێگل و بیرۆكەی هۆشی ڕەهایە لەلای هێگڵ كە لە بیركردنەوەی هۆشی ڕەهاوە سەرچاوەی گرتووە. لەو ڕوانگەیەشەوە رەخنەی ماركس لە فەلسەفەی هیگڵ لەم خاڵەوەیە و هەوڵدانە بۆ هەڵوەشاندنەوەی فەلسەفەی ئایدیالیزم و خۆگەرایی هیگڵ.

لەسەر ئەم بنەمایەش هیگڵ باسی نامۆبوون وەك دیاردەیەكی مرۆیی ناكات، بەڵكو بە جیابوونەوەی بابەتی بیركردنەوە لە هۆشی ڕەها، دادەنێت .

  وەك هیگڵ لە (فینۆمینۆلۆجیی هۆش)دا باسی دەكات، (2)" چێژوەرگرتن لە بابەتەكان كاتییە و بەردەوام نامێنیتەوە. هۆكاری كاتیبوونی چێژوەرگرتنەكە وابەستەیە بە بوونی بابەتی ئارەزووەكەوە. بۆ نموونە مرۆڤ كە تینووی دەبێت ئارەزووی بۆ ئاو خواردنەوە دەجوڵێت، پەرداخێك ئاو دەخواتەوە و تینوێتی دەشكێت. ئەو ساتە چێژ لە ئاوخواردنەوەكە وەردەگرێت و پەرداخە ئاوەكە دەبێت بە بەشێك لە بوونی ئەو. بەڵام پاش ئاو خواردنەوەكە، ئەو ئارەزووكردن و چێژوەرگرتنەی تەواودەبن و بابەتەكەشی لەناو دەچێت. بەدیدی هێگڵ ئەمە مرۆڤ تووشی نائومێدی دەكات و دەیەوێت روو لە بابەتێك بكات پاش داگیركردنی لەناو نەچێت. ئەو بابەتەش هەبوویەكی بە ئاگای هاوشێوەی خۆیەتی، ئاگامەندییەكی دیكە، یان مرۆڤێكی دیكەیە. ئەم هەڵوێستەی ئاگامەندی بەرانبەر ئاگامەندییەكی دیكە یان مرۆڤێكی دیكە، هیگڵ ئەمە دەكاتە سەرەتای مێژووی مرۆڤایەتی و چەوساندنەوەی مرۆڤ بە دەستی مرۆڤ و سەرهەڵدانی دیالێكتیكی كۆیلە و خاوەن كۆیلە."

لێرەدا كاتیگۆرییە فەلسەفییەكەی ماركس دێتە پێشەوە، كە ئەم كاتیگۆرییە ماركس بیردۆزەی نامۆیی چینی كرێكاری لەسەر دامەزراندن .

تێگەیشتنی هیگڵ لە نامۆبوون هەڵوێستێكی ئەرێنی و تیۆرییە، بەڵام لە كن ماركس هەڵوێستێكی پراكتیكی و ئەخلاقییە و بابەتێكی نەرێنییە. نامۆبوون لە دیاردەیەكی فەلسەفی و میتافیزیكییەوە هەروەك لای هیگل وابوو ماركس دەیگۆڕێت و گرێیدەداتەوە بە دیاردەیەكی مێژوویی وەك دەرئەنجامی جۆرێكی دیاریكراو لە پەیوەندی كۆمەڵایەتی و ئابووری لەسەردەمی سیستەمی سەرمایەداری كە پەیوەندییەكی نامرۆیانەیە (الاأنسنە- (dehumanization).

بەپێی ئەم میتۆدە، نامۆبوون لەسەر هەموو ئاستەكانی ژیان، لە سەر زەوی و لە ئاسمان، لە كایەی سیاسی و فەلسەفی و دینەوە بۆ ژیانی ئابووری و لە ئاستی خودییەوە، دەگەڕێتەوە بۆ شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، ئەوە بەمانای گرنگی پێنەدانی شێوەكانی تری نامۆبوون نییە بەڵكو بەمانای گرێدانی نامۆبوونە بە دیاردەیەكی فراوان و گەورەتری ئابووری، بە مانایەكی تر ناتوانین لە جەوهەری نامۆبوون تێبگەین ئەگەر لە رەخنەگرتن و تێگەیشتن لە  ئابووری سیاسی سەرمایەداری و بنەماكانی بەرهەمهێنانی و جۆری پەیوەندی نامرۆیانەی ناو كۆی ئەم سیستەمە تێنەگەین، كاتێك لەم شێوە سیستەمەدا ناسنامە و فكری مرۆڤیش ڕووبەڕووی شێواندن و ترازان، دەبێتەوە .

رەنگە پرسیارێك لای خوێنەر بێتەكایەوە ئەویش ئەوەیە، بۆچی دوای ئەو مێژووە دوورودرێژە دەبێت جارێكی تر بگەڕێینەوە بۆ كارڵ ماركس (1818-1883)؟ بۆچی دوای ئەزموونكردنی شۆڕشی ئۆكتۆبەر و سەردەمی ڕەواجی بانگەوازی "كۆتایی مێژوو و و كۆتایی ئایدۆلۆژییەكان، سەردەمی ململانێی شارستانییەتەكان " بە قەوڵی لیبراڵییەكان، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ كلاسیكی ماركسی و فكری سۆسیالیستی؟ لەبەشی داهاتوودا، زیاتر رۆدەچینە ناو چەمكی (نامۆبوون لە كن ماركس)  و شەنوكەوكردنی بنەماكانی ئەم پرسیارە و دۆخی هەنووكەییمان .

 

سەرچاوەكان :

1-   مخگوگات عام 1844 الاقتصادیە والفلسفیە كارل ماركس، ترجمە: محمد مستجیر مصگفی

2-   مفهوم الإغتراب فی الماركسیە،ولیام العوگە 2009.

3-   حول الاغتراب والماركسیە، الاخچر القرمگی  (1)

4-   ماركس وەكو فەیلەسووف د. محەمەد كەمال 2019 چاچی سەردەم (2)

5-   دور العمل فی تحوّل القرد إلی إنسان- فریدریك انجلز- الحوار المتمدن-العدد: 5911 - 2018 / 6 / 22 - 09:58- المحور: الارشیف الماركسی ( 3-4)

6-   سەرمایە، وەرگێرانی  عبداللە رەسوڵی . 

  • 1