ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بەشی سێیەم و كۆتایی

ڕەهەندی كاركردن و ڕیشەی نامۆبوون

زانایانی ئابووریی سیاسی دەڵێن: "كار سەرچاوەو زادەی هەموو سامانەكانە، لەگەڵ سروشت كە ماتریاڵ و مادە بۆ بەرهەمهێنانی سامان دابین دەكات، بەڵام لەوەش زیاتر مەرجێكی بنەڕەت و یەكەمە بۆ ژیانی هەموو مرۆڤایەتی، تا ئاستی ئەوەی بەمانایەك لە ماناكان، كار ئافرێنەری مرۆڤە لە خودا" .(٣).

ماركس لە دەستنووسەئابووری و فەلسەفییەكانی ساڵی 1844 دەڵێت: نامۆیی شتێكی تر نییە جگە لە پڕۆسەیەكی كۆمەڵایەتی ‌و دۆخێكی دەروونی، كە بە هۆكاری هەستكردنێكی شارەوە بە كەمی ‌و دابڕان، دێتە ئەنجام.

ئابووریی سیاسی سەرمایەداری وەك شت كاری ئەبستراكت دەبینێت "كاركاڵایە" لەم جیهانە دروستكراوەدا، دەبێت نرخی كاركردن وەك كاڵایەك دابەزێت و دابەزێت، ئەمە وەك پێشبڕكێیەك لە نێوان سەرمایەداران بەسەر كرێكاراندا دەسەپێنرێت، كرێكار ناچارە هێزی كاركردنی بفرۆشێت، سەرمایەدار ئازادە چۆن كاردەكات و كاڵاكەی چۆن و كەی بەكار دەهێنێت، بەڵام كرێكار، ئازادیش نییە چۆن مامەڵەی پێوە بكات، ڕۆژانە ناچارە لە بازاڕی سەرمایەداریدا بۆ كڕینی ژیان، بیفرۆشێت. ئایا تیۆری كاركردن وەك كاڵا، شت، جگە لە تیۆرێك بۆ بەرهەمهێنانی كۆیلایەتی، چیترە؟

كرێكار بەهیچ شێوەیەك ئازاد نییە لە شوێنی كارەكەی و فرۆشتنی هێزی كارەكەی، سەرمایەدار هەمیشە ئازادە لە بەكارهێنانی كار، كرێكار هەمیشە ناچارە بە فرۆشتنی هێزی كارەكەی، بەهای كاری كرێكار چركە بە چركە دادەبەزێت و لەناودەچێت ئەگەر نەیفرۆشێت لەهەموو چركەیەكدا، كار ناتوانرێت كەڵەكەبكرێت و پاشەكەوت یان كۆبكرێتەوە، بە پێچەوانەی كاڵاڕاستەقینەكان، مرۆڤ لەهەلومەرجی كاری سەرمایەداریدا نەك دەسەڵاتی بەسەر كارەكەی نییە بەڵكوئازادییەكانی خۆشی لە دەست دەدات.

ئەگەر دیقەت بدەینە پێگەی مرۆڤ و كاڵا و بەراوردێكی بكەین لەسەردەمی بە جیهانیبووندا، دەبینین هەموو سنورەكان لەبەردەم كاڵا ئاوەڵاكراوە، بەڵام لەبەردەم مرۆڤ بە پێچەوانەوە رۆژ لە دوای رۆژ تەلبەندی زیاتر دروست دەكرێت، تەنیا كاتێك ئەو تەلبەندە نامێنێت مرۆڤیش دەتوانێت وەك كاڵا سنورەكان ببڕێت ئەو كاتەی لە شوێنێكی تری جیهانی بازاڕی سەرمایەداریدا پێویستیان بە كرێكار هەبێت، لێرەدا خودی كرێكارەكە وەك مرۆڤ ئامانج نییە بۆ بڕین و ئاوەڵایی سنورەكان لەبەردەمیدا، بە پێچەوانەوە بازاڕی سەرمایەداری وەك كاڵایەكی هەرزان و تەواو دەستەمۆكراو چەپێنراو جەوهەری مرۆڤ دەبینێت و ناوەڕۆكەكەی لێدەسێنیتەوە و داگیری دەكات .

لەم چەند ساڵەی دواییدا هێنانی كرێكارانی بەنگلادیشی، ئەسیوپی ووڵاتانی هەژار بۆ بازاڕی سەرمایەداری هەرێمی كوردستان وەك كاڵا و دەستێكی كاری هەرزان بەشێكە لەو دۆخەگشتییە، بەجۆرێك هەموومان رۆژانە دەیانبینین چۆن دۆخی مرۆییان داگیركراوە، تەنانەت رێگەیان نادرێت پاسەپۆرتی كەسیشیان لە گیرفان دابێت، دەیانیان لە دواوەی پیكابێكەوە سەفتدەكرێن و دەگوازرێنەوە، ئەوان، كۆمپانیا و سەرمایەدارەكان هەروەك چەشنی كاڵا لە نێوان خۆیاندا بەچەندین دەست ئاڵوگۆڕیان پێدەكەن هەر یەكێك بە بڕێك پارە دەیفرۆشێتەوە بەوەی تر، ئەمە ئەگەر داگیركردنی سەربەستی و دۆخی مرۆیی وخودی مرۆڤ نەبێت لە ژینگەی كاری سەرمایەداریدا چیترە !

بە مانایەكی تر، پرۆسەی بە جیهانیبوون،گەشەكردنی سەرمایەداری و تۆڕەكانی تەكنیك و تەكنەلۆژیاوگەشەیەكە بۆ گەشەپێدانی كاڵا نەك گەشەپێدانی مرۆڤ و خزمەتكردن بە مرۆڤایەتی، لێرەدا پێگەی بەرهەمهێنەر(كرێكار) كە زۆرینەی كۆمەڵگەپێك دەهێنێت پێگەی مرۆیی لە دەست دەدات كاتێك جەوهەری سیستەمەكە گۆڕینی هەمووشتێك دەبێت بۆ كاڵا و دەست بەسەرداگرتنی، كاڵاش تەنیا میكانزمێكە بۆكەڵەكەكردنی سامان و قازانج لە دەستی كەمینەیەك. بەمانا هابرمازییەكە، تۆڕەكانی تەكنیك و تەكنەلۆژیاش كارییان كۆنترۆڵكردن و چەپاندنی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی دەبێت، لە كۆتایی ئەم وتارە زیاتر ئەم دیدە شیدەكەینەوە .

" 4ئەزموونگەراییە نوێكانی زانستی مرۆیی ‌و زانستی مرۆڤناسی ئاماژە بە بارێكی هارمۆنی لە نێوان مرۆڤ‌ و سروشت دەدەن، لە نێوان مرۆڤ ‌و جیهانی دەوروبەرییدا، لە مرۆڤ ‌و كارەكەیدا لە شێوەی ژیانكردنە سەرەتاییەكان وەك (ڕاوشكاری و بەرچنینی درەخت، شوانكارەیی‌ و كشتوكاڵە سەرەتاییە)جێگیرە دێرینەكان، ئەو رۆژانەی، كە مرۆڤ‌ و سروشت لە یەكدی دانەدەبڕان بەڵكو ئاژەڵەكان بەشێك بوون لە كۆمەڵەكانیان. بەڵام، دوای ئەوەی كە چالاكییەكانی مرۆڤ گەیشتە ئەو ئاستەی خۆی لە پڕكردنەوەی پێویستییەكانی تێپەڕاند بۆ شتێكی دیكە، لەو كاتەوە دەستیپێكرد، ئەمەش بوو بە هۆی سەرهەڵدانی نامۆیی لە كارەكەی لە سایەی كۆمەڵگای پیشەسازیی ‌و دابەشكردنی كار ‌و هاتنە ناوەوەی ئامێر و ماشێنەكان بۆ ناو كار و زاڵبوون بەسەر كار و بەرهەمدا، واتە ئیتر مرۆڤ بە تەنیا خۆی خاوەنی كار و چالاكییەكانی ناما، بە جۆرێك، كە(مرۆڤ تەنیا لە بەرهەم ‌و سودەكانی بەرهەمەكەی دانەبڕا، بەڵكو لە گشت پڕۆسەی بەرهەمهێنانەكەی خۆی دابڕا و كوێرانە بوو بە پارچەیەكی ژێردەستی سیستمە گەورەكە ‌و بزووتنەوەكەی. بەم جۆرە هەموو هێزە ماددیی ‌و رۆحییەكەی پەككەوت.

لە دەقە ئابووری و فەلسەفییەكانی ماركس، تێگەیشتن لە جەوهەری نامۆبوون كورتناكرێتەوە لە ئاستی رەهەندی ئابووری ڕووت، بەڵكو ئەمە گرێدراوە بە واتا فەلسەفییەكەی. نامۆبوونی بەرهەمهێنەر لە بەرهەمەكەی وابەستە بە چالاكی ژیانی بەرهەمهێنەروئازادییەكانییەوە، ئەمەش وەك خاڵی گەیشتنە بە جەوهەر لە نێو پرۆسەی كاركردندا. ئەمەش لەدۆخی ناچاری و بەزۆری خزاندنی بەرهەمهێنەرە بۆ كاركردنێك كە پێشوەختە بەرهەمەكەی داگیركراوە،دەست بەسەرداگرتن و ونكردنی خود، بكەر (سوبێكت)ە .

بەپێی تێگەیشتنی ماركس چەندین جۆری نامۆبوونی بەرهەمهێنەر دروست دەبێت:

نامۆبوونی مرۆڤ لە بەرهەمی كاری خۆی،یان نامۆبوونی بەرهەمهێنەر لە بەرهەمەكەی. نامۆبوون لە بەرهەمەم هێنان ونامۆبوون لە جۆری بوونی، سروشتی كۆمەڵایەتیی خۆی و نامۆبوون لە هاوكارانی خۆی. نامۆبوونی بەرهەمهێنەر لە جەوهەری خۆی .

ئەم دابەشبوونەی جۆرەكانی نامۆبوون لە كێڵگەی سەرمایەداریدا، پەیوندیدارە بە كۆمەڵگەی چینایەتی، ڕیشەی ئەم كۆمەڵگایەش لەسەر خاوەنداریەتی تایبەتی دروست بووە.

لەم سیستەمەدا كاتێك بەرهەمهێنەر خاوەنی راستەقینەی بەرهەمەكەی نییە، لە دەرەوەی دەسەڵاتی ئەو بەرهەمەكەی داگیركراوە، نامۆبوون لەدایك دەبێت، وەك رەتدانەوەی سەربەستییەكەی. جەوهەری نامۆبوون داگیركردن و دەست بەسەرداگرتنی سەربەستی مرۆڤە.

لەو چركەساتەوە، نامۆبوونی بەرهەمهێنەر لە بەرهەمەكەی و خودی خۆشی دێتەكایەوە كاتێك بوونی داگیر دەكرێت لە لایەن خاوەن هۆیەكانی بەرهەمهێنان، دواجار خاوەنداریەتی لە خودی كرێكارەكەش بەمانا گشتییەكەی دەكات، ئەویش وەك ئامێرو میكانزمێك و بورغییەكی ناو كارگە ومانیفاكتۆ، بوونی داگیردەكرێت و سەربەستی لێدەسەندرێتەوە، جەوهەری مرۆیی و سروشتی كاركردنی بەتەواوی دەگۆڕدرێت .

لێرەدا ماركس لە ڕوانگەیەكی مرۆڤدۆستی رەتدانەوەی خاوەنداریەتی تایبەتی لە كۆمەڵگەی سەرمایەداری وەك چارەسەرێك پێشكەش بە مێژووی مرۆڤایەتی دەكات، ئەمەش بە واتای گەڕانەوەی بەرهەمە بۆ خاوەنی راستەقینەی خۆی، لە دۆخێكدا كاركردن لە بری ناچاری دەگەڕێتەوە بۆ دۆخی كاری سەربەستی و لەپێناو كاری داهێنەرانەو بەرژەوەندی گشتی. چونكە لە دیدی ماركس مرۆڤ لە دۆخی كاركردندا تەنیا بیرلەخۆی ناكاتەوە، ئەو بیر لە كۆمەڵەكەشی دەكاتەوە،مرۆڤ هەر لە رێگەی كاركردنەوەیە كاریگەری بەسەر سروشت و پەیوەندییەكۆمەڵایەتییەكان، دیاری دەكات.

چەند ساڵێك دوای (دەقە ئابووری و فەلسەفییەكان)ی ماركس و ئەنگڵس لە كۆتایی ساڵی1847، لە مانیفێستی پارتی كۆمۆنیستدا، هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارییەتی تایبەتی وەك مەرجی بنەڕەتی هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی سەرمایەداری دیاری دەكەن لە پێناو كۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا، كۆمەڵگەیەك چیتر مرۆڤ بەخودی خۆی و بەرهەم و جۆرەكەی نامۆنەبێت، ئەوەشیان ناونا كۆمۆنیزم .

تێگەیشتنی ماركس لەبارەی نامۆبوون، لە چوارچێوەی یاسای گشتی و میتۆدی واقیعی ماتریالزمی دیالێكتیكیی و مێژووییە، بەشێكە لە سەرخان و رەنگدانەوەی سیستمی ئابووری و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان و شێوازی بەرهەمهێنانە.

كە باسی سیستمی ئابووری دەكەین مانای ئەوە نییە بە شێوازی میكانیكی بڕوانینە پەیوەندییەكە، لەم سیاقەدا كە باسی هێزەكان و پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنانیش دەكەین دەبێت لەو دیدەوە هەوڵی تێگەیشتنی بدەین و گرێی بدەینەوە بەزیندوویەتی ژیان، واتە لە روانگەیەكی ئۆرگانیكی و دیالێكتیكیی.

تێگەیشتنی ماركس بۆ مێژوو و پرۆسەی گۆڕانكاری وماتریالیزمی دیالێكتیكیی تایبەتمەندی خۆی هەیەلەگەڵ فەیلەسووفە ماتریالیستە كلاسیكییەكان.

هەروەك دكتۆر محەمەد كەمال لە توێژینەوەكەیدا باسی دەكات، ماركس لەسەر هۆكارە ئابوورییەكان (ژێرخان) بۆ گۆڕانی سیستەمی ئابووری و كۆمەڵایەتی دەدوێت، بەڵام ڕاڤەیەكی میكانیكی و ناچارەكی بۆ رۆڵی هۆكارەكان بەسەر هۆكردەكانەوە، ناكات .

بۆ تێگەیشتن لەوەش دەبێت لە زۆر لایەنەوە بگەڕێینەوە بۆ هەوڵە تیوری و پڕاكتیكییەكانی ماركس بۆ گۆڕینی مێژوو، كە لەم نوسینەدا جێگای نابێتەوە .

دۆخی ژیانی ئەمڕۆمان، دەتوانین لە دەرەوەی هەلومەرجی لە دایكبوونی نامۆبوون لێی تێبگەین، وەك لە دەستنوسەكانی پاریسدا باسی دەكات، مرۆڤ كائینێكی كۆمەڵایەتیی زیندووی هۆشیارو داهێنەر و خاوەنی عەقڵە، هەرئەمەش خاڵی جیاكردنەوەیەتی لە ئاژەڵ.

لەم ساتەوەختەی ئێستاماندا، زۆرینەی زۆرمان ناچاركراوین بەكاركردن لەلای یەكێكی تر بەبێ‌ ئەوەی هیچ رۆڵ و دەسەڵاتێكمان بەسەر ژینگەی كاركردن و ئەوكارەدا هەبێت.

با پرسیارێكی تر بكەین؛ كۆی گشتی كاتەكانی ژیانمان چۆن دابەش دەبێت، ئەوە دەبینین و هەستی پێ‌ دەكەین كە زۆرینەی زۆری كاتەكانی ژیانمان بۆ كارێكە هەم زۆرەملێیەو هەمیش هیچ رۆڵ و دەسەڵاتێكمان بەسەریدا نییە.

دواجار لەم سیستەمەدا تەنیا كەمێك كاتمان بۆ ماوەتەوە ئەگەر لەوێدا بتوانین خۆمانی تێدا ببینینەوە، ئەویش لەدوای كاركردنە. لەم پەراوێزەشدا پرسیارێك ڕووبەڕوومان دەبێتەوە، لەدوای كاركردنیش تاچەند دەتوانین ئەوەبكەین كە خۆمان دەمانەوێت، یان بەجۆرێكی تر لە فەزای دەرەوەی كاركردنیش ئێمە لەرێگەی تۆڕەكانی تەكنیك و تەكنەلۆژیای تازەوە و گەیاندن، بەخولیاكانی سیستەمەوەگرێ نەدراوینەتەوە و سەربەستیمان داگیر یان كۆنترۆڵ نەكراوە؟

لێرەدا گەڕانەوە بۆ لای قوتابخانەی فرانكفۆرتییەكان لەناویشیاندا(هێربێرت ماركۆزە) لە كتێبی مرۆڤی تاكڕەهەند لەزۆر لایەنەوە ئاشنامان دەكات بە كۆمەڵگەی پیشەسازی هاوچەرخ و مەیلی تۆتالیتارییەت لەسیستەمی سەرمایەداریدا.

ماركۆزە لە كتێبەكەیدا باسی ئەوەدەكات، سیستەمی سەرمایەداری لە رێگەی تەكنیكەوە مرۆڤێكی تاكڕەهەند و كەسێكی ناچاركراو و لەژێر هەیمەنەی ئامێردا،بەرهەم دەهێنێت. دواجار ئەگەرەكانی گۆڕانكاری و هەمووجۆرەعەقڵانیەتێك لە رێگەی تەكنەلۆژیای هاوچەرخەوە لەناو دەبات و عەقڵ كورتدەكرێتەوە بۆ سازشكردن و سەركوتكردن و چەپاندنی تاكەكان بۆ ژێر هەیمەنەی سیستەمی باڵادەست.

واتە لەسایەی گەشەكردنی سیستەمی سەرمایەداریدا مرۆڤ نەك تەنیا ڕووبەڕووی نامۆبوون و لەدەستدانی سەربەستی و ئازادییەكانی دەبێتەوە بەڵكو وادەكات تاكەكان لە فرە ڕەهەندیی بكەون، كۆمەڵگە بەشێوەیەك تۆتالیتاردەبێت مرۆڤەكان هەست بە دۆخی تاكڕەهەندیشناكەن .

سەپاندن و داگیركردنی بەرهەم و خود، سوبێكتیش، جۆرێكە لە رێگەی تەكنیك و سیستەم و یاساكان بەشێوەیەكی نەرم و لەسەرخۆ كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لەقاڵبێكی دیاریكراو دەدرێت، وەك جۆرێك لە كۆیلایەتی تازە .

بەو دیدەی ماركۆزە دەكرێت مرۆڤی تاكڕەهەند مرۆڤێكی دیموكرات و لیبراڵ و نیولیبراڵ هتد ... بێت، بەڵام ناتوانێت مرۆڤێكی سەربەست و ئازادبێت، لێرەدا دەتوانین پرسی لە دەستدانی سەربەستی گرێبدەینەوە بەو نامۆبوونەی ماركسی لاو پێش نزیكەی دووسەدە لە پەیوەست بە رۆڵی كارو ژینگەی كار بە مانا فەلسەفییەكەی دەستنیشانی دەكات .

لەكاتێكدا هەموو هەوڵی ئەم سیستەمە بەرهەمهێنانی مرۆڤێكی دەستەمۆو گوێڕایەڵ و چەپێنراوە، كتێبەكەی ماركۆزە بەشێكە لە لەهەوڵی قوتابخانەی فرانكفۆرتییەكان لە چوارچێوەی بنیادنانی عەقڵی رەخنەیی لە بری عەقڵی ئامرازگەرایی وەك دەرئەنجامی سیستەمی سەرمایەداریدا.

لەو ڕوانگەیەوە ئەگەر هەلومەرجی ئەمڕۆی كوردستان بەنمونە وەربگرین، دەتوانین لەزۆر لایەنەوە هەوڵی تێگەیشتنی بدەین، لە لایەك لە دۆخی نامۆبوون، كە لە بەشی یەكەمی ئەم زنجیرە وتارە باسكراوە لەلاكەی تر لە هەوڵی دروستكردنی مرۆڤێكی تاسەر ئێسقان پراگماتیكی و دەستەمۆ و تاكڕەهەند وەك ئەوەی ئیتر سەردەمی كۆتایی مێژوو و گۆڕانكاریی و مەنگی ژیان بێت، بەجۆرێك جگە لە رەچەتەكانی لیبراڵیەتی نوێ‌ لە ئاستی سیاسی و كۆمەڵایەتی تا ئاستی مۆدێلەكانی ژیانی رۆژنە، توانای بینین و پڕاكتیككردنی هیچی تری نەبێت .

سەرچاوەكان :

1- مخگوگات عام 1844 الاقتصادیە والفلسفیە كارل ماركس، ترجمە: محمد مستجیر مصگفی

2- مفهوم الإغتراب فی الماركسیە،ولیام العوگە 2009.

3- حول الاغتراب والماركسیە، الاخچر القرمگی

4- ماركس وەكو فەیلەسووف د. محەمەد كەمال 2019 چاچی سەردەم

5- دور العمل فی تحوّلالقردإلی إنسان- فریدریك انجلز- الحوار المتمدن-العدد: 5911 - 2018 / 6 / 22 - 09:58- المحور: الارشیف الماركسی( 3-4)

6- سەرمایە، وەرگێرانی عبداللە رەسوڵی.

7- هێربێرت ماركۆزە، (مرۆڤی تاكڕەهەند)، وەرگێرانی كارزان عزیز و ناجی ئافراسیاو .

8- مانیفێستی پارتی كۆمۆنیست، وەگێرانی موسلح شێخ السلامی (رێبوار)

 

  • 1