ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

شەڕی هەندرێن(ئایاری١٩٦٦) لە کتێبی:(شای ئێران؛کوردی عیراقو شیعەی لوبنان١٩٥٨- ١٩٧٩)

 پێشەکی:

دوا بە دوای وەڵامدانەوەم بۆ لێدوانێکی د. کامەران مەنتک دەربارەی شەڕی هەندرێن، بەڕێز مومتاز حەیدەری بەهۆی تەلەفۆن پەیوەندی پێوەکردمو پێیڕاگەیاندم کە لە کتێبی (شای ئێران؛کوردی عیراق و شیعەی لوبنان...)نووسینی ئارەشڕەئیسینەژاد و وەرگێڕانی شەفیقی حاجی خدر، باسی شەڕی هەندرێن کراوە.

 من دەمێکە ئەم کتێبەم کڕیوە، بەڵام نۆرەی خوێندنەوەی نەهاتووە، بڕیارمدا ئێستا پێشەکییەکەی وەرگێڕو پێرستەکەی لەگەڵ ئەوەندەی پەیوەندی بە شەڕی هەندرێنەوە هەیە(ل٢١٤ - ٢٢٥) بخوێنمەوە، تاکو بزانم ئەم نووسەرە بیانییەش کە ئەم کتێبە تێزی دکتۆرایەتی لە ساڵی٢٠١٧ لە زانکۆی کالیفۆڕنیا بڕوانامەی لە پەیوەندییە نێودەوڵەییەکانپێوەرگرتووە، چۆن باسی شەڕی ناوداری هەندرێنی کردووە.

 سەبارەت بەم نووسەرە لە(پێشباریوەرگێڕ)دا هاتووە:"دکتۆر ئارەش مامۆستای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە کۆلێژی مافەکان و زانستی سیاسی لە زانکۆی تاران، ئەو پێشتر ماستەرێک لە زانستی سیاسی و بەکالۆریۆسیشی لە ئەندازیاری کیمیاوی نەوتدا هەیە".

دیارە نووسەری ناوبراو لە بواری مێژوودا پسپۆڕ نییە، لەبەرڕۆشنایی ئەوەندەی باسی شەڕی هەندرێنی کردووە،دیارە لە ساخکردنەوەیڕووداوە مێژووییەکاندا سەرکەوتوو نییە، ئەم بۆچوونەشم بە بەڵگەو سەرچاوە لەم وتارەمداڕووندەکەمەوە، کوردیش دەڵێ" مشتێک نموونەی خەروارێکە".

ئەوەی من لە میانی خوێندنەوەی چەند لاپەڕەیەکی ئەم کتێبە بەدیمکرد، ئەوەیە کەڕۆڵو بایەخێکی ئەوتۆی بۆ شەڕو نەبەردییەکان و خۆڕاگری و فیداکاری پێشمەرگەناهێڵێتەوە، بەڵکو وای دەخاتەڕوو کە کۆمەکی ئێران و ئیسرائیل بووە وایکردووە پێشمەرگە شەڕبکات و سەرکەوتن بەدەست بێنێت. لەکاتێکدا لە ماوەی نێوان(١٩٦١-١٩٧٠) هێزی پێشمەرگەی کوردستان لە چەندین شەڕو داستانی بەرگریدا لە شاخ و دۆڵ و پێدەشتەکانی کوردستان، بە چەکی سادەکە بە زۆری بە تفەنگی ئەو پۆلیسە کوردپەروەرانەی مەخفەرەکانیان بەچەکەوە تەسلیم بە پێشمەرگە دەکردو خۆشیان دەبوون بە پێشمەرگە،یان ئەو تفەنگە کۆنانەی لاوانی کورد هەیانبوو، بەخۆو بەچەکەوە دەچوون دەبوون بە پێشمەرگە،یان ئەو چەکانەی پێشمەرگە لە کاتی سەرکەوتنەکانیاندا لە شەڕەکاندا دژ بە سوپاو جاش دەستیان بە سەردا دەگرت.

 دەبوو ئەندامانی سەرکردایەتیو نووسەرەکانی پارتی زوو وەڵامی ئەم جۆرە کتێبانەیان بدابایەوە، بەڵام دیارەیان ناخوێننەوەیان دەوڵەمەند بووینەو مێژووی کوردو خوێنی شەهیدانیان فەرامۆش کردووە!!

 ٭ شەڕی هەندرێن لە ئایارە نەک لە حوزەیران.

لە لاپەڕە (٢٢٢) ی کتێبەکەهاتووە "لە ٢ ی حوزەیرانی ١٩٦٦دا جاڕی شاڵاوێکی دیکەی هێرشیان بۆ سەر کورد دا"..

دیارە توێژەر مەبەستی هێرشی سوپای عیراقە بۆ سەر هەردوو شاخی هەندرێنو زۆزک لە ئایاری١٩٦٦دا، بە تایبەتی هێرشی سوپای عیراق و جاشەکانە بۆ سەر شاخی هەندرێن لە شەوی ٢/٣ یئایاری ساڵی١٩٦٦.

دیارە توێژەر بەوردیو بە پشتبەستن بە سەرچاوەیڕەسەن لە بابەتەکەی نەکۆڵیوەتەوە، لێرەدا تەنیا پشتی بە سەچاوەیەکی ئینگلیزی بەستووە، هەروەکو لە پەراوێز دەردەکەوێت. لە هەمان لاپەڕەدا هاتووە"دەزگای سوپا بە(٤٠٠٠٠)سەربازەوە پەلاماری کوردستانی عیراقیان دا،مەبەستی سەرەکییان بڕینی هێڵی ئازووقەی چیا بوو کە لە ئێرانەوە بۆ بارەگای بارزانی لەڕواندز دەهات".

 لەمەشیان توێژەر بە پشت بەستن بە سەرچاوەی نادروست ڕاستی نەپێکاوەو ووردبین نییە، چونکە نە پەلامارەکە بۆ هەموو کوردستانی عیراقە،بەڵکو لەوکات هێرشە گەورەکەی عیراق بۆ سەر هەردوو چیای هەندرێنو زۆزک بوو. نە (٤٠٠٠٠) ڕاست و دروستە، چونکە سوپای عیراق دوو فڕقەی عەسکەری بۆ ئەم مەبەستە لە ناوچەکە تەرخانکردووە،جگە لە ژمارەی زۆری جاش.. جگە لە هێزی ئاسمانی. تەنیا لیوای چواری سوپای عیراق شەوی٢/٣ ئایار هێرشی کردە سەر شاخی هەندرێنو بەشێکی داگیرکرد.جا نووسینی ٤٠٠٠٠ سەرباز هەروا لە گۆترە بۆ توێژینەوەی زانستیڕاست نییە، لەوانەیە ژمارەی سەربازەکان زیاتریان کەمتر بێت.

 هەروەها دەربارەی مەبەستی سەرەکی هێرشەکە هەروەکو لەم کتێبە هاتووە "مەبەستی سەرەکیان بڕینی هێڵی ئازووقەی چیابوو کە لە ئێرانەوە بۆ بارەگاکانی بارزانی لەڕواندز دەهات".ئەوەی لە نزیکەوە ئاگاداریڕووداوەکان بووبێت،یان مێژوونووسانیڕاستەقینە، تەنیا ئەمەی باسکراوە مەبەستی سەرەکی هێرشی سوپای عراق نەبووە بۆ گرتنی تەواوی هەردوو چیای هەندرن و زۆزک،بەڵکوڕژێمی بەغدا چەند مەبەستێکی دیکەشی هەبوو، وەکوو:(کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەی سەرکردایەتی شۆڕشی کوردو بارەگاکانی سەرکردایەتی پارتی و بارەگاکانی حزبی شیوعی عیراق، لێکدابڕینی سۆران و بادینان، دابەزاندنی وورەی پێشمەرگە بە داگیرکردنی ناوچەکانی سەرکردایەتیان، وورەی سوپای عیراق بەرزبکاتەوە، دابڕاندنی بادینان لە سەرکردایەتی شۆڕش).

 لە کتێبەکەدا هاتووە:"پشتیوانی لۆجستیانەی سوپای ئێرانو ساواک و بە فەرماندەیی ئەفسەری ئیسرائیلی (زوری ساگیZuri Sagy)پێشمەرگە لە چیای هەندرێندا گەمارۆی لەشکری عیراقیان دا. دوای دوو ڕۆژ لە شەڕێکی دەستەویەخەی خوێناویدا ١٤٠٠ تا ٢٠٠٠ سەربازی عیراقی کوژران و بە سەدانیشیان لێ بە دیل گیران و بڕێکی زۆری چەک و تەقەمەنیشیان لە پاش بەجێما".

ئەم  پەرەگرافەی سەرەوە جگە لە بڕگەی دوایی سەرلەبەری دوورە لەڕاستی، لێرەدا توێژەر هەروەکو لە پەراوێزی لاپەڕەکەدا دەردەکەوێت، تەنیا پشتی بە سەرچاوەیەکی ئینگلیزی نادروست بەستووە.

وەکوو مێژوو شەڕی هەندرێن ئەوەندە لەمێژ نییەڕوویداوە،بەشێکی هۆشیارو خوێندەوار لەوانەی لەم شەڕەدا بەشدار بوون، لە ماوەی ٣٠ ساڵیڕابردوودا زانیاریان لەسەر شەڕەکە خستۆتەڕوو، چ لەڕێگای دیمانەیڕاگەیاندن، چ لەڕێگای کتێبی بیرەوری، چ لەڕێگەی کتێبە مێژووییەکان، ئەگەرچی هەندێک لەوانەی سەر بە پارتین نەیان ویستووەڕۆڵی کاراو یەکلاکەرەوەی حزبی شیوعی عیراق لە نەخشەدانان و شەڕەکەدا وەکو خۆی باس بکەن، بەڵام سەرەڕای ئەمەش زۆر لە سەرچاوەکان ئەوڕاستییە دەخەنەڕوو کە پارێزگاری و پاسەوانی لە شاخی هەندرێن بە پلەییەکەم بە حزبی شیوعی عیراق سپێردرابوو. بڕوانە:(١- مسعود بارزانی، البارزانی والحرکە التحرریە الکردیە، ل ١٧٦ ..٢- شکیب عقراوی، سنوات المحنەفی کردستان، ل ٢٠٣..٣- بیرەوەریەکانی شێخ عەتا تاڵەبانی بە زمانی عەرەبییە، ل ١٦٠ - ١٧٧) ..

کەواتە نە سوپای ئێرانو ساواک و نە ئەفسەری ئیسرائیلی وجودیان نەک لە هەندرێن لە نزیکی شاخی هەندرێنیش نەبووە، بەڵکو تەنیا فەرماندە سەربازییەکانی هێزی پێشمەرگەی حزبی شیوعی (ڕەئیس کەمال نەعمان، ملازم خدر، فاخر مێرگەسۆری) لەگەڵ عیزەت سلێمان بەگی دەرگەڵە نەخشەداڕێژەرو فەرماندەی شەڕی هەندرێن بوون.

نووسەری ئەم کتێبەو ئەو سەرچاوەیەی پشتی پێ بەستووە بزانن یان نەزانن بە مەرامی کەمکردنەوە لەڕۆڵی پێشمەرگەو شۆڕشگێڕانی هەندرێن ئەم زانیارییە نادروست و چەواشەکارانەی خستۆتەڕوو، یان نووسەر نەیویستووە خۆی ماندوو بکات و بەڵگەنامەو سەرچاوەی کوردی و حزبی شیوعی دەربارەی شەڕەکە دەستبخات.

لە کتێبەکەدا هاتووە "١٠٠ فڕۆکەی جەنگی کوردیان بە گازی ژەهراوی بۆردمانکرد" بێگومان هێزی ئاسمانی عیراق بە چڕی لە کاتی شەڕەکەداو دوای تەواوبوونی شەڕەکە بۆردمانی هەندرێن و گوندەکانی دەوروبەری هەندرێن و ناوچەی باڵەکیان دەکرد و زۆر خەڵکی سڤیل و پێشمەرگەش شەهیدو بریندار بوون،بەڵام نە ژمارە ١٠٠ دروستە هەروا لە گۆترە نووسراوە،نە لە بۆردمانەکاندا گازی ژەهراوی بەکارهاتووە!!!

 هەروا شەڕەکە دوو ڕۆژ بەردەوام نەبوو، بەڵکو دەڕۆژ بەردەوام بوو لە ٢-٥ تاکو ١٢-٥، هێرشو سەرکەوتنییەکلاکەرەوەی پێشمەرگە تەنیا دوو سێ کاتژمێری خایاند لە چواری ئێوارەی ١٢-٥ هێرشی گیانفیداکاری پێشمەرگە بۆڕزگارکردنی هەندرێن دەستی پێکرد، بە دوو سێ کاتژمێر بەخوێنی سێ شەهیدی قارەمان(شەهید عەریفیونس،شەهید خدر عەوڵا بەگ دەرگەڵەیی و شەهید ساڵح مام ئەلیاس) هەموو شاخی هەندرێن ئازاد کرا و سوپای عیراقڕووبەووی گەورەترین شکست بووەوە.

 لەڕاستیدا هەروەکو سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان ئاماژە بە ژمارەی کوژراوو دیل دەکەن لەڕیزی سوپای عیراق لە شەڕی هەندرێن ئەو ژمارانەی نووسەری ئەم کتێبە دایناون زۆر دوورن لەڕاستی. بە گوێرەی نووسینێکی عیزەت سلێمان بەگیەک لە فەرماندە هۆشیارو خوێندەوارەکانی شەڕی هەندرێن، کە لەڕۆژنامەی برایەتی لەڕێکەوتی ١٤-٥-١٩٩٣ بڵاوی کردۆتەوە:"زیانی دوژمن ئەوەی کە لە مەیدانی شەڕ بە جێ مابوو (٤٨) کوژراو بوون لە ئەفسەرو سەرباز (٩) کەسیشیان بە دیل گیران".

 شێخ عەتا تاڵەبانی کادیری پێشکەوتووی حزبی شیوعی عیراق کە لەکاتی شەڕەکەدا لەوێڕۆڵی هەبووەو ئاگاداری هەموو شتێک بووە،لە کتێبی بیرەوەرییەکانی (بیرەوەرییەکانیڕۆژانی خەبات لە کوردستاندا) لە بارەی ژمارەی زیانەکانی گیانی دوژمن لە شەڕی هەندرێن نووسیویەتی و دەڵێ:"سەرژمێری کوژراوەکانم کرد (٧٥)کوژراوبوون، لەگەڵ (١٦) دیل"، هەروا زیانی ماڵی دوژمنیشی هەموو تۆمارکردووە.

 بەڵاممەسعوود بارزانی لە کتێبی (بارزانیو بزووتنەوەیڕزگاریخوازی کورد) ژمارەیەکی زۆری تۆمارکردووە، کە (٤٠٠) کوژراوو(٦٠٠) بریندار.

 بێگومان ئەم دوو ژمارەیەی کتێبەکەی کاک مەسعوود زۆر جیاوازی هەیە لەگەڵ ژمارە تۆمارکراوەکان لە لایەن شێخ عەتاو کاک عیزەت، بێگومانم کە ژمارەکانی ئەم دوو فەرماندەیە کە لە مەیدانی شەڕەکەبوون لەڕاستی نزیکترن. ئەو ژمارانەی لە کتێبی(شای ئێرانو کوردی عیراق و ...) دیارە زۆر دوورن لەڕاستی و ئەو سەرچاوەیەی پشتی پێ بەستووە زانیارییەکانیوردنینو دیارە توێژەریش خۆی ماندوونەکردووە لەڕاستیڕووداوەکان نزیک بێتەوە.

 پەرەگرافێکی دیکەی ئەم کتێبە گوماناوییە،بەداخەوە کە نامەی دکتۆراشە،دەربارەی سەرکەوتنی پێشمەرگە لە شەڕی هەندرێن ئەم دوو سێڕستەیەیە:"شەڕی چیای هەندرێن ورەی سوپای عیراقیوردو خاشکردو هەڕەشەکەی سوپای عیراقیشیان بە پەندی زەمانە برد. ئەمەش لووتکەی شەڕی ژێر بە ژێری ئێران ــ ئیسرائیل بوو لە کوردستانی عیراقدا"!!!

 ئەم توێژەرە لەگەڵ ئەم سەرچاوەیەی پشتی پێبەستووە دیارە تەنیا مەرامیانە لە بەهای شۆڕشی کوردو ڕۆڵ و قارەمانێتی فەرماندەو پێشمەرگەکانی هەندرێن و حزبی شیوعی کەم بکاتەوە هەر ناویان ناهێنێت و بە ناڕەواو دوور لەڕاستی سەرکەوتنی شەڕەکە بۆ ئێران و ئیسرائیل دەگێڕێتەوە.

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پەڕەگرافە لێدەگەڕێم با  یەک لە پێشمەرگە کۆمەنیستە فیدائییەکانی هەندرێن وەڵام بداتەوە، ئەویش زرار دەرگەڵەییە، لە کتێبی بیرەوەرییەکانیدا، دوای ئەوەی لە باسکردنی داستانی هەندرێن دەبێتەوە  نووسیویەتی و دەڵێ:"دوو ڕۆژنامەنووسی ئێرانی بە ناوی گۆڤاری (خاک و خوێن) گەیشتنە لامان دیاربوو پاسەوانی (بارزانی)یان لەگەڵدابوون،پێشوازییەکی گەرممان لێکردن،بە تایبەتی لەبەر ئەوەی کورتەنامەیەکی کاک ئیدریسیان پێ بوو کە تیایدا نووسرابوو:(یارمەتی ئەو دوو ڕۆژنامەنووسانە بدەن هی خۆمانن)، بەو بۆنەیە خۆشم لەگەڵیانڕۆیشتم هەموو شوێنەکانم پیشاندان و ئەوەی ویستیان بۆمان کردن و لە کۆتاییدا بەڕێکوپێکی باسی شەڕەکەم بۆ گێڕانەوە، کە چۆن بووە،ئەوەی جێگای دڵتەنگی و نیگەرانی بوو یەکێکیانبەئەوی تریگوت:(من لەو باوەڕەنیم ئەو هەموو شوێنەی بینیمان لە ماوەی دوو سێ کاتژمێربەو سوپایە چۆڵکرابێت، بە شەست کەس(شەست کەس تەنیا فیدائییەکان بوون) ئەگەر پەیوەندییەک نەبووبێت لە نێوان ئەفسەرانی خۆفرۆش و پێشمەرگە،چونکە ئەوەی کراوە کرداری شەست چەکدار نییە،بەڵکو هی هەزار چەکداریش نییە)! ئەوەیڕاستی بێت لە قسەکانی ئەم دوو پیاوە ناپاکە زۆر پەست بووم و ڕووم تێکردن و گوتم:(باش بزانن ئەو شەڕەی کراوە شەست پێشمەرگەی خۆبەختکەر کردوویانە،لەو شوێنە سەختەی بینیتان،دڵنیاش بن هیچ پەیوەندیەکمان بە کەسەوە نەبووە،وەک ئێوە لێی بەشکن،حەزدەکەم بزانن دەست و بردی پێشمەرگە سوپای ئێوەشیان ئەوها بەزاندووەوداواتان لێدەکەین کە گەڕانەوە وڵاتەکەتان چاوێک بە مێژووی شەڕەکانی ساڵی١٩٤٧دابگێڕنەوە ئەو شەڕانەی لەگەڵ سوپای ئێوەماندا کردووە لە گردەکانی سەری دەربەندو قوپی ئالیاوە لەو شوێنەڕووت و ئەموارە چۆن سەرمان لە سوپای ئێوە شێواندبوو بەتایبەتی لەوکاتەی لەشکری ئێوە بەڕێوە بوو لە هاواری سوپا تێکشکاوەکەی نەلۆس دەڕۆیشت لە دۆڵی قاڕنێ، چۆن بە ملکەچی بەرەو دواوە گەڕانەوە نەغەدە و ڕاومان نان،بە مەرجێک دوو تانکیان لەگەڵ بوون، ئێمە شەش کەس بووین ئەوانەی لەگەڵم بوون هەموویان لاوی تازە پێگەیشتووبوون،لە شەوی٢٤-٣-١٩٤٧ لە گوندی قارنێ لە بنکەی لەشکری ئێوەمانداو دەستمان بەسەرداگرت هەتا هەموومان گواستنەوە بۆ گوندی ئالیاوە،ئەگەر باوەڕیش ناکەن لە گەڕانەوەتان لە بارزانی بپرسن ئاخۆ ئەوەی گوتم ڕاستەیان نا؟! دیاربوو قسەکانی منیان بە لاوە گران بوو، ڕۆژنامەنووسەکە هیچی پێ نەما پرسی:(تۆ کۆمەنیستی؟) گوتم وا دەبینی پێشمەرگەم بە ناوی پێشمەرگە لەگەڵتان دەدوێم وا بزانم پرسیارەکەت زیادبوو کردت. دیاربوو کابرا زۆر بە نابەدڵی خواحافیزی کردو ڕۆیشت".

 

 سەرچاوەکان:

 بۆ نووسینی ئەم وتارە پشتم بەم سەرچاوانەی خوارەوە بەستووە:

 ١- زرار سلێمان بەگ دەرگەڵەیی، بیرەوەریەکانم.

٢- شێخ عەتا تاڵەبانی، بیرەوەریەکانم لە سەردەمی خەبات لە کورستاندا،(کتێبەکە بە عەرەبی نووسراوە).

٣- مەسعود بارزانی،بارزانیو بزووتنەوەیڕزگاریخوازی کورد،چاپی عەرەبی.

٤-کاروان جوهر محمد،ئیدریس بارزانی ١٩٤٤-١٩٨٧

 ٥- عزەت سلێمان بەگ،داستانی شەڕی بەناوبانگی هەندرێن لە ساڵی١٩٦٦، ڕۆژنامەی برایەتی ،١٢-٥-١٩٩٣، ژمارە ١٦٤٢.

٦- بیرەوەریەکانی عەزیز شەریف،ساڵی٢٠١٠ لە ئەنتەرنێت بڵاوکراوتەوە.

٧- بیرەوەریەکانی بەهائەدین نوری، چاپی عەرەبی ساڵی١٩٩٥.

٨- شکیب عقراوی، سنوات المحنە فی کوردستان، چاپی ساڵی٢٠٠٧

٩- شەڕی هندرێن هۆکارو ئەنجامەکانی،توێژینەوەی دەرچوونیڕزگار عزیز عبداڵلە،٢٠١٥.

 

  • 1