سەدیق سەعید ڕواندزی
نیشتمان لە شیعری شێركۆ بێكەسدا، پێگەیەكی سیاسی و شۆڕشگێڕیی و نەتەوەیی بەرز و یاری هەیە، هەر ئەم وابەستەبوونە گەورەیەشە بە نیشتمان، ئەم شاعیرە دەكاتە شاعیرێكی دیارو شوناسێكی نەتەوەیی گەورەی پێ دەدات. هاوتەریب لەگەڵ ناسۆریی و تراژیدیاكانی نەتەوەیی ئێمە، ئەم شاعیرە شیعر دەكاتە ڕەنگدانەوەی ئەو تراژیدیایانە و خەمەكانی مرۆڤ و نیشتمان، بە كۆڵی شیعر هەڵدەگرێت و برینی نەتەوەیی ئێمە، لە شیعردا بەرجەستە دەكات. مێژووی ناسۆرییەكانی ئێمە و كۆڤانی خەم و ژانەكان، دیوێكی سەرەكی شیعری ئەم شاعیرەن و ڕووداو و مەرگەساتە نەتەوەییەكان، دەبنە بزوێنەری شیعریی و بە نەمری لە ڕووداوێكی مێژووییەوە، دەبنە ڕوواوێكی ئەبەدی و بۆ عەتایە، لەیاد ناكرێن. بەو مانایەی، ئێمە ئەگەر لە ڕووی مێژوویی و یادەوەریشەوە، ئەنفال لەبیر بكەین، ئەوا ئەم مەرگەساتە، لەڕێی گۆڕستانی چراكانی ئەم شاعیرە، بەردەوامی ەبێت و هاوتەریب لەگەڵ بوون و ژیانی ئێمە دەمێنێتەوە. لێرەوەش نیشتمان، دەبێتە شوناسی شیعری ئەم شاعیرە، بەهەموو شكست و سەركەوتنەكانییەوە، بە هەموو جوانی و ناشرینی و ژێردەستەیی و ئازادییەكانییەوە.بۆ شێركۆ بێكەسیشلە ڕێگەی داستانی هەڵۆی سوور و كازیوە و كۆچ و دەربەندی پەپولەو شیعرە بەرگرییەكانی، دەبێتە بەشێك لە مێژووی سیاسی و نەتەوەیی ئێمە و وەك شاعیری گەل و نیشتمان دەناسرێت و هەمووان شانازی پێوە دەكەن، كەچی دەبینین لە دوا ساتەكانی ژیانیدا، نیشتمانی ڕاستەقینەی خۆی كە دەیان ساڵ بوو شیعری بۆ دەنووسی، بە كچێك دەگۆڕێتەوە. لە كاتێكدا كچی نێو شیعرەكان، تەنها نیشتمانی خۆیەتی، بەڵام نیشتمانی نێو شیعرەكانی، نیشتمانی هەموومانە و بۆیەشە لە ڕێگەی ئەو نیشتمانەشەوە، هاوسۆز و هاوخەم وهاوكێشە دەبین. كاتێ شاعیرێك، شوناسێكی نەتەوەیی گەورە وەردەگرێت، ئەوا بەتەنها ئەزموونە شیعرییەكەی نییە، بەڵكو ئاوێتە بوونیەتی لەگەڵ نیشتمان و خەمە ئینسانیەكاندا. هەموو شیعرێك ڕەنگدانەوەی سەردەم و زەمەنێكی دیاریكراوەو هەر قۆناغێكیش بە تایبەتمەندی سیاسی و ئەدەبی و كۆمەڵایەتی خۆی دەناسرێتەوە، بەڵام بە كۆی گشتی، هەموو قۆناغەكان ئەزموونی شیعری شاعیرێك پێكدێنن. شێركۆ، ەتاوانێت كچێك بكاتەنیشتمانی خۆی، بەڵام لە دنیابینی ئێمەا، هەرگیز ئەو كچە نابێتە نیشتمانی ئەو، ئەم شاعیرە كۆچكردووە، ئەگەر كچانی هەموو نیاش بە نیشتمانی خۆی بزانێت، دواجار لای ئێمە هەر كوردستان نیشتمانی ڕاستەقینەی ئەوە و كچێك نابێتە جێگرەوەی كوردستان، بۆیە بەبڕوای من وەك خوێنەرێك، بەو كۆمەڵە شیعرە، گەرچی ڕەهەندێكی ڕەخنەیی و سیاسی هەیە، شاعیر تا ڕادەیەك خاڵێكی بچووكی ڕەشی خستە نێو ڵاپەڕەیەكی گەورە، كا تامرد و دوای مردنیبشی، بۆ ئەو شانازییەكی نەتەوەیی گەورەیە. بێگومان ئەمە بەو مانایە نییە، كە شاعیر ڕەخنە لە نیشتمان نەگرێت و هیچ ناشرینییەكی نەبینێت، بەڵكو بەو مانایەی ئەوە ەشێ هەر شاعیرێكی یكە كچێك بكات بەنیشتمانی، بەڵام بۆ شێركۆ بێكەش نا، چونكە ئێمە لەڕێگەی ئەو نیشتمان و لەڕێگەی نیشتمانیش، خۆی ونیشتمان و شیعرەكانیمان ناسی و خۆشویست. كتێبی (نیشتمانی شێركۆ بێكەس) نوێژینەوەیەكی ئەەبییەوە خوێندنەوەیەكە بۆ چەمكی نیشتمان، هەر لەسەرەتای ئەزموونی شیعری ئەم شاعیرەوە، تا ەگاتە نیشتمانی كچ. توێژینەوەكە، بۆ هەر قۆناغێك، نموونەیەك لە دەفە شیعرییەكانی ئەمە شاعیرەی هێناوەتەوە، وەلێ كاتێ ڕاڤەو لێكانەوەی شیعرەكان دەخوێنینینەوە، هەست ناكەیەن ئێمە بەر نیشتمانێك دەكەوین كە هی شێركۆ بێكەسە، بەڵكو واهەست دەكەین نیشتمانیهەر شاعیرێكی دیكەیە، كە ئەمەش جۆرێك لە هاودژی لەناونیشانی ئەم كتێبە دێنێتە ئاراوە. بەو مانایەی خەسڵەت و سیما سیاسی و نەتەوەیەكانی ئەم نیشتنانە،لای ئەم شاعیرە،هاوشێوەی هەر شاعیرێكی یكەیە . بۆنموونە: توێژەر ەنووسێت:_( ناسنامەی نیشتمانی شێركۆ بێكەس، لە ئاو، خاك ، خۆڵ، بەر، تەپ و تۆزو ڕك، قاقڕی گەرمیان، شەختەبەندی كوردستان،) خۆی ەنوێنێت. لە ڕاستیدا، ئەگەر ئەو بنەما سرووشتی و خاكییانە بكەینە، پێوەر بۆ شوناسێكی تایبەتی نیشتمان، بۆ ئەم شاعیرە، ئەوا ئەم نیشتمانە ،نا تیبەتەونە جیاوازو نە هی شاعیرێكیشە بە تەنها، چونكەئەم بنەمایانە، لە شیعری زۆربەی شاعیرانی ئێمە، بە تایبەتیش لە نیوەی دووەمی هەفتاكان و قۆناغی هەشتاكان، كە ڕەنگدانەوەی هەڵومەرجی سیاسی و چەوسانەوەی نەتەوایەتین دەبینرێت، بە تایبەتیش لە ڕێگەی بە سیمبولكردنی ئەو ڕەگەزانە. ئاو و خاك و سرووشتتی ژینەگەیی و جوگافی نیشتمانێك، نابنە پێوەر بۆ تایبەتیبوونی ئەم نیشتمانە لای شاعیرێك، چونكە لە بنەڕەتدا ئەو ڕەگەزانە سرووشتی و خۆرسكن و لە ڕێگەی بە سیاسیكرنیانەوە دەبنە ڕەمزی سیاسی و نەتەوەیی.ئەگەرسەرنج لەئەزموونی شیعری ئەوقۆناغەو بدەین، بۆ نموونە لە شیعرەكانی (ئەنوەر قادر محمەد) دا، ئەوا ئەزموونی ئەمشاعیرەنلەڕووی بە سیاسیكردن و بە نیشتمانكردنی هێماو توخمە سرووشتییەكان، زۆر لە شیعری شێركۆ بێكەس دەوڵەمەندترە،ئەزموونی شاعیرانی دیكەش بۆ نموونە وەك ( فەرهاد شاكەلی ) دەبینرێت، بەمەش ئەو نیشتمانەی یەعقووبی باسی دەكات، نە جیاواز نە تایبەت ناكەوێتەوە. دواتر دەبێ ئەو پرسیارە بكەین، كە ئایا ئەو نیشتمانەی نووسەر تایبەتی دەكات بە شێركۆ بێكەس، لە ژیان وجیهانبینی شیعریانەی ئەودا وەك خۆی مایەوە؟ بێگومان نەخێر، چونكە شێركۆ بیچكەس، دواجار بە دیوانی (ئێستا كچێك نیشتمانە) بەداخەوە هیڵێكی بەسەر نیشتمانی ڕاستەقینەو دایك داهێنا، كە چڵ ساڵ بوو لە یادەوەری ئێمەدا، ڕەگەكانی دادەكوتا، شێركۆ بەو دیوانەی نەك لە شۆرش و نیشتمان و خەبات پەشیمان بووەوە بەڵكو زۆر بە ئاسانی نیشتمانی نێو گۆڕستانی چراكان ودەربەندی پەپوولە و ئافاتی بە جەستەی ژنێك گۆڕییەوە، كە شاعیرانی تر، بۆ نموونە وەك (ئەنوەر قادر محمەد و فەرهاد شاكەلی) ئەوەیان نەكرد. لێرەوەش بڕوام وایە، نیشتمانێك نییە تایبەت بەوشاعیرە، نیشتمان نیشتمانی هەموومانە، بەهەموو پێكهاتە سرووشتی وسیاسییەكانییەوەو بەهەموو جوانی و شكست و تراژیدیاكانییەوە. گریمان ئەگەر شێركۆ بەهۆی ئەو شیعرە سیاسی و شۆرشگێڕیی ونیشتمانییانەی بۆ نیشتمان لەسەروبەندی خەباتی شاخ و لەدەرەنجانی ئەو كارەساتانەی بەسەر ئێمە داهاتوون نووسیونی وتارشادەیەكنیشتمان دەكاتە شوناسیرشاستەقینەو خاوەنداریەتی خۆی، ئەوا لە دوای ئێستا كچێك نیشتمانمە، ئەو ڕایەڵەی دەیان سالچ بوو شێركۆو نیشتمانی بەیەكەوە دەبەستەوە دەپسێت، چونكە شاعیر لەو دیوانەو لەناونیشانەكەیدا، هەر بەڕوونی ئەوەیمان پێ دەڵێت كە ئیدیلەمەود دوا كچێك نیشتمانییەتی، كە ئەمە لەگەڵ جیهانبینی و ناسنانەی نیشتمانییانەی ئەم شاعیرە، لە میچژووی شیعری كوردیدا یەكناگرێتەوە. بێگومان ئێمە دەزانین دواجار ئەم شاعیرە، بەهۆی ئەم هەمووناعەدالەتی و بە ئاكامە نەگەیاندنی شۆرش ماناكانی ڕتپەڕین، ڕوانگەی بۆ نیشتمان دەگۆرشێت، بەلاچمئەمگۆرشینە پاساو نییە بۆ ئەوەی كچێك لەبری كوردستان بكاتە نیشتمانی خۆی، چونكە لەلایەكەوە تەمەنی شێركۆ بێكەس كە لەهەفتا ساڵی ڕەتی كردووە، لەوە دەرچووە كچێك بكاتە نیشتمانی و ئەونیشتمانەی ڕووبارێك خوێنی بە ئێستاشەوە لە پێناودا دەرَژێت، بگۆڕێتە بە جەستەی كچێك،هەروەها لەمیچژووی شیعری جیهانیدا، ڕووداوی لەم شێوەیە نەبووە. مەگەر لۆركا، نیرۆدا، نازمكیكمەت، مەمحمود دەروێش، سەمیح قاسم وموزەفەر نەواب و چەندانی تر، هەتا مردن نیشتمانی خۆیان بە كچێك گۆڕییەوە؟ یاخود بەخەونی ئازادی و ڕزگاری نیشتمان چوونە ژێر گڵ؟ كەواتا بەبڕوای من پاساوێك نەبووە، بۆ ئەم گۆڕانكارییە ڕادیكاڵییە، لە هزروتێڕوانینی شێركۆدا. ئیچمە نابێ ئەوەمان بیربچێت، ئەم شاعیرە، وەك بۆرژوایەك وئەرساۆكراتێك دەژیاو پاداشتی ئەوشیعر ئەو ڕوحە نیشتمانی و شیعرە شۆرشگێرییانەی بە زیادەوە لە دەسەڵاتی كوردی وەرگرتەوەو چەندین پۆست وپلەی سیاسی و فەرهەنگی، بە دەسكەوت و مووچەی زۆرەوە وەرگرت، كە ئەمە وەك وتم بۆ شاعیرانی وەك ئەنوەر قادروعەبدولاچ پەشیچو وفەرهاد شاكەلی نەكراوە، كە سێ لە دیارترین شاعیرانی ئێمەن، كە هاوتەریب لەگەڵ شێركۆ بێكەسدا، بە قووڵی گوزارشت لەئزارو ڕوحی برینداری نەتەوەیئێمە دەكەن، لە نیوەی دووەمی هەفتاكان وتا ڕاپەڕینیش دەكەن. نووسەر لە بەشێكی دیكەی نووسینەكەیدا، هەر لە بارەی نیشتمان لە شیعری شێركۆ بێكەیدا دەنووسێت:_( لە شیعری شێركۆ بێكەسدا، خۆشەویستی وەك هێزێكی لەبن نەهاتوو بۆ گەشەكردنی نیشتمان دەور دەگێڕێت) كەواتا لێرەدا، ئەم شاعیرە هێزو وزەو تاوتینی خۆشەویستی، لە پێناو نیشتمانی دایكدا تاو دەدات، چونكە وەك نووسەر دەسڵێت ئەو هێزو سرووستی و ناخەكییە كە خۆشەویستییە، بۆ ئامانجێكە ئەویش وەگەڕخستنیەتی لە پێناو گەشەكردنی نیشتماندا، بێگومان ئەم شاعیرە، بە درێژایی پەنجا ساڵ ڕوحی بریندار و خوێن لێ ڕۆیشتووی جەستەی نەتەوەیی ئێمەی لە كۆڵناو وەك ڕووناكبیر (مەریوان قانح) دەیڵێت، شاربەشارو وڵات بەوڵات دەیگێڕاو پیشانی دنیای دەدا، ئازارو كارەساتەكانی ئەنفال و كیمیاباران و سوتماككردنی كوردستانی دەنووسییەوە، كەچی دواجار بە جۆرێك لە جۆرەكان، ڕوانگەی دەگۆڕێت ولە پاییزی تەمەندا، لەكاتێكدا كە ژیان و تەمەنی بواری خۆشەویستی و دەست لەملانێی كچێكی جوان وبەژن زراڤی نەماوەوە ڕووەوە مردن دەچێت، دێت بەداخەوە كچێك دەكاتە نیشتمانی خۆی،عەبدولخالق یە عقووبیش بۆ پاساودانەوەی ئەوهەڵوێستەی دەڵێت:_(ئێستا كچێك نیشتمانمە هەڵوێستە شیعر) وەك ئەوەی شێركۆ لە ڕق و تووڕەیی و نادادپەروەری لە نیشتمان و دەسەڵاتداراندا، ئەوهەڵوێستەی وەرگرتووە.ئەم هەڵوێستە شیعر بێت یان نا، فاكتەری نووسینی ئەم دیوانە ڕق و تووڕەیی بێت یان نا، دواجار دەبێ ئەوە بزانین كە ئەمە شیعری ئەم شاعیرەن و ڕەنگدانەوەی تێگەیشتن وجیهانبینی ئەون و بە ڕوونی پێمان دەڵێت ئێستا كچێك نیشتمانی ئەوە، ئەمەش مانای وایە چیتر ئەو نیشتمانەی دوێنێ نیشتمانی ئەوبوو، نیشتمانی ئەو نییە. دواجار دەمەوێ ئاماژە بەوە بدەم، كە ڕوانگەی بەشێكی زۆری ڕەخنەگرو لێكۆلەرانی كورد بۆئەزموونی شیعری شێركۆ بێكەس، ڕوانگەیەكی شاعیرانەیە نەك شیعریانە، بەو مانایەی كۆنتاكە لەگەڵ شاعیر نەك شیعر، لێرەوەش بڕوایان وایە ئەزموونی ئەم شاعیرە، ئەزموونێكە تەنێ شایەنی پێدا هەڵگوتن ولێكۆڵنەوەیەو نابێ ڕەخنەی لێ بگیرێت. بۆ نموونە، من تا ئێستا لە كۆی ئەوهەموو نووسینانەی لەبارەی ئەم شاعیرەوە كەتوونەتە بەرچاوم، نەمبیستووە كەسێكبلچێت ئەم شاعیرە بۆرژوایانە دەژیا و لە ڕووی چینایەتییە سەر بە چینی باڵا دەست و ئەرستۆكرات بوو، یاخود ڕەخنەیئەوە بگرن چۆن شاعیرێك دوای پەنجا ساڵ لە لەكۆڵنانی نیشتمانی خاك و دایك، دوجار ئارەزوو دەكات لەنێوجەستەی كچێكدا ببێتە هاووڵاتی وئەوێ بكاتە نیشتمانی خۆی؟ ئەی ئێمە چی وەلاچمی كەسوكاری ئەوشەهیدانەبدەینەوە كە ئامادەبوونشەهیدببن، تاكو شێركۆبێكەس شیعرێكییان بۆ بنووسێت، وەك ئەوەی خۆی چەندین جار باسی كردووە؟
پەراوێز: نیشتمانی شێركۆ بێكەس و دەربەندی خۆشەویستی، عەبدولخالق یەعقوبی،بڵاوكراوەی ڕێكخراوی كوردستان دیالۆگ، ساڵی چاپ _ 2023.