عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا
(بەیەكگەیاندنی وێنەی كاركاتێری و كۆمیدیای رەش)
پێشەكی:
شیعر لە كۆمەڵێك رەگەز پێكهاتووە، نەك بەو مانایەی كە سیستمێكی تەواو چنراو و پتەوە و هەر رەگەزێ مانا و وەزیفەی دیاریكراو و تەواو بە شیعر دەبەخشێ (واتە قسە لە تەواوبوونی رەگەزەكان ناكەم، جەخت لە پەیوەندی رەگەزی گێڕانەوە و شیعرییەت دەكەمەوە) لە دەقی داهێنەرانەدا رەگەزەكان تۆڕێكی بەرفرەوان، لە پەیوەندی ئیستیتیكی و رووداو پێكەوەیان دەبەستێتەوە، بەڵام كۆتا پەیوەندی نییە، بەڵكو هەر یەكەیان بە شێوەیەكی جیاواز و سەربەخۆ بە كردەی كورتبڕی و پڕشنگدانەوە و رازانەوە و جوانكردنی رووداوەكانی هەڵدەسن و لە ناوكۆییەكی شیعرییدا كۆی رەگەزەكان بە شێوەی بەردەوام گۆڕاو، جوانیەكانی یەكتر تەواو دەكەن و شیعرییەت بە جێدەهێنن. نهێنی دەق ئەوەیە، شیعرییەت هەڵدەنرێت، نانووسرێتەوە، شیعرییەت كردەیە، كار نییە. واتە شیعرییەت ئاكام نییە، بەڵكو وەك رەگەزێك لە رەگەزەكانی پرۆسەی ساتەوەختی نووسینی دەق و ساتەوەختی خوێندنەوە دەق دێتە بەرهەم. بە دیوەكەی دیكە بەردەوام وەك نهێنی خەیاڵی زمان و ناخی نووسەر و خوێنەریش دەمێنێتەوە!
بە كورتی دەمەوێ بڵێم دەقی ئیبداعی لەسەر توانای چەسپاندنی كردەی جوانی و ئاوێتەبوون و بەرجەستەبوونی بوێری و خەیاڵی زمان وەستاوە و وەك سەیرورە پەیڕەوی لە گۆڕان و بەردەوامی دەكات. دەقی ئیبداعی جوانی و جیاوازی و چێژە… نە رەسەنایەتی بەرێوەی دەبات، نە لاسایكردنەوە، نە دەگاتە دواپلەی تەواوبوون، بەڵكو بەردەوام پرسی سەردەم و هێزی خەیاڵ و هەستی جیاوازی دەیخولقێنێ. داهێنان نە نەتەوەگەریی دەناسێ، نە دنیاگەریی… بەڵكو هەمیشە ئازادی و سەیرورە و كرانەوەی گۆڕانكارییەكانی سەردەم دەنووسێتەوە.
داهێنان فرە رەگ و فرە رەهەند و فرە ئازادییە. دەقی شیعری نوێی كوردی گەڕانەوە نییە، بۆ بنەچەی ئایینی و كۆمەڵایەتی و سیاسی. داهێنانی شیعری كوردی سێكوچەكەی بابان و گۆران و روانگە و كفری و هەشتاكان و نەوەدەكان و… ناناسێ. داهێنان گۆڕانكاری و سەیرورەی بەردەوامە. داهێنان بەردەوام كەشفكردن و دنیابینییە، ژەهر و تریاكە، ئازادی و بوێرییە، جوانی و چێژە! بە دیوەكەی دیكەش داهێنان هەمیشە فەزای هەر یەك لە خوێنەر و نووسەرە جیاوازەكان دەنوێنێتەوە! شیعریی هونەری كوردی لەسەر ئیشكالییەتی بێكۆتایی جوانی و خەیاڵی زمان و گۆڕانكاری و سەیرورە، نوێ دەبێتەوە.
پیرفۆڕمانس
(لە خوارەوە شوێنی زۆر هەیە)
لە هەشتاكاندا زمانی شیعریی كوردی (باشوری كوردستان) بەشێك لە شاعیرانی نوێخوازی سلێمانی و كەركووك، (بە تایبەتی) هەولێر، نەدەكەوتنە سەر رێچكەی تازەگەری سروشتگەرایی گۆران و رەمزییەتی شۆڕشگێری گروپی روانگە و هێماخوازی دەروونئامێزی گروپی كفرییەوە، بڕوایان بە زمانی سادەی گۆران و تووندوتیژی روانگە و هێماخوازی كفری نەبوو، بەڵكو شێوەیەكی دیكەی جیاواز بوون، لە دەرەوەی گۆران و كفری و روانگەوە، خۆیان لە جولەی خەونبینی و خەیاڵ و جیاوازی گوزارشتكردن و زمانی ئاماژە، دەبینییەوە! دەتوانم بڵێم هەشتاییەكان وەك تێكشێنەری دەقی ئامادەكراوی نێوان سروشت و مرۆڤ، ئایدیۆلۆژیا و مرۆڤ، كۆمەڵگا و مرۆڤ، بوون. هەرگیز لەگەڵ ئەزبەركردنی گوزارشت و دەستەواژە باوەكان و ئاستی نزمی زمانی تەعبیركردن و بیروبۆچوونی كۆنەخوازانە و رەمزی سیاسی، نەریتی كۆمەڵایەتی، نەدەهاتنەوە. بە دوای زمانێكی دیكەی نائامادە و خەیاڵێكی دیكەی شیعری و لادانێكی هۆشیارانەی زماندا دەگەڕان و هەوڵی گۆڕینی نەریت و شێوازی دەقە زاڵەكان و ئەو دەقانەیان دەدا، كە ژیانی مرۆڤی كوردی ئاراستە دەكەن. بەو مانایە هەشتاییەكان خەیاڵی فەنتازییان بۆ شیعری نوێی كوردی زیاد كرد.
ئەگەر روانگە زمانی سادەی (گۆران و هاوڕێكان)ی لە پێناو زمانی شۆڕشگێڕانەوە دەستكاری كردبێت. ئەگەر گروپی كفری نەرمتر لە روانگە، مامەڵەیان لەگەڵ فرەیی زمان كردبێت، ئەوە هەشتاكانی شیعری نوێی كوردی هەر تەنها سیمای سروشتخوازانە و دەروونخوازانە و جیدانۆفخوازانەیان رەتنەكردەوە، بەڵكو بەرەو لادان لە كەلەپور و لادان لە نەریت و زمانی سیاسی و حەماسی و كۆمەڵایەتی بوونەوە و وازیان لە وەزیفەی پەروەردەیی و ئەخلاقی شیعر هێنا، لەسەر ئەو بنەمایەی كە: ئەگەر شیعر دووچاری نەخۆشی بچوككردنەوەی زمان و دەردی ئایدیۆلۆژیا و وەزیفی دیاریكراوی كۆمەڵایەتی بێ، ئەوە دەبێتە بڵندگۆی سیاسەت و نەریتە كۆمەڵایەتییە بۆگەنەكان و بەوەش وزەی مەعریفی و خەیاڵی هونەری و جوانگوتن لە دەست دەدات؟!
لەنێوان روانگەخوازان و هەشتاكاندا، دوو بانگەشەكار لە بازاڕی شیعری كوردی رۆڵیان دەگێڕا: (سەلاح شوان) و (مەحمود زامدار) یەكەمیان لایەنگری روانگە و دووەمیان سەر بە پێشرەوایەتی شیعری نوێ بوو! یەكەمیان بەرگری لە هاوسەنگی و واقیعگەرایی و بابەتگەرایی دەكرد، دووەمیان تەقینەوەی زمان و تەمومژیی و جیهانگەرایی. یەكەمیان بانگەشەی دیدێكی ئاسۆیی و رەمزی و شۆڕشگێرانە دەكرد، دووەمیان بانگەشەی دیدێكی شاقولی و زمانێكی مەعریفی و شێوازگەریی دەكرد، یەكەمیان سەر بە كلتوری نەتەوایەتی بوو، دووەمیان بانگەشەی بۆ بەجیهانیبوون دەكرد.
ئەو دوو دیدە مەدلولگەرا و دەلالەتگەرایە، ئەو دوو دیدە راستڕەو و چەپڕەوە، ئەگەرچی هەندێ جیاوازییان لەنێواندا هەبوو! بەڵام وەك پێویست ئامادەی كرانەوەی فیكر و بەدواداچوونی مەعریفەی شیعری نەبوون، دنیابینیان زۆر بڕی نەدەكرد! وەك پێویست تیۆرەكانی مەعریفەی ئەدەبی و رەخنەی تازەیان هەزم نەكردبوو. ئەو دوو دیدە مەدلولگەرا و دەلالەتگەرایە، وەك پێویست نەیانتوانی پانتاییەكی شیاو، بۆ تیۆریزەكردنی مەعریفەی شیعری و سیستەمی فیكری و كرانەوەی كلتوری بسازێنن… زۆریان گوت، بەڵام دواجار فەشەلیان هێنا؟!
لە سەرنەكەوتنی ئەو بازاڕە جەنجاڵەی شیعردا لە سلێمانی بە تایبەتی (لە غوربەتا)ی محەمەد عومەر عوسمان جیاوازی خۆی نواند، لە كەركوك (زەردك)ی ئەحمەدی مەلا و لە هەولێر (لم نیازمە)ی عەباس عەبدوڵڵا یوسف و (گەرم نەبوونەوە)ی جەلال بەرزنجی و (دووكەڵ)ی هاشم سەراج و (سووتانی رەنگەكان)ی دلشاد عەبدوڵڵا، هەر یەك بە شێوازی جیاوازی هونەرییانە، نەك هەر لەگەڵ روانگە، لەگەڵ خودی زڕەوێنەی پێشرەوایەتی مەحمود زامداریش نەبوون و شێوازی جیاوازی خۆیان پەرەپێدا و خۆیان پێرفۆڕمانس كرد، بەڵام پرسیار ئەوەیە: ئایا بەردەوامی گۆڕان و سەیرورەی شیعری، وەستانی هەیە؟!
خێوەتەكەی ع. ع. یوسف
(لەوەی كە دێ، شیعر تاتۆ دەكەم)
عەباس عەبدوڵڵا یوسف، نووسەر و شاعیر لە 1950 لە هەولێر لە دایكبووە، دەرچووی پەیمانگای پێگەیاندنی مامۆستایانی- هەولێرە. حەوت كۆمەڵە شیعر و یەك كۆ چیرۆكی چاپكراوی هەیە، بە ناوەكانی: (ئاو) لە 1974، (لم نیازمە) لە 1978، (كلكی كتكی پرسیارە) لە 2007، (ئۆدیسیۆس نێرە… یان مێیە؟) لە 2009، (گەشتی پێنج پەنجە) لە 2011، (كەری بۆریدان) لە 2011، كۆمەڵە چیرۆكی (سۆفیا لۆرین بە هەوێداری) لە 2011 و (نانۆ تاتۆ دەكەم) لە 2013.
ع.ع. یوسف هەر لە یەكەم كۆمەڵە شیعرییەوە (ئاو) بنەمایەكی بۆ هەڵدانی خێوەتێكی تایبەت بە خۆی دروست كرد، یەكێك لە ئاماژەكانی ئەو بنەمایەش، ئەوە بوو، كە لاساییكردنەوەی زۆر كەم بوو، ئینجا (دوای سێ ساڵان) لە خوێندنەوەی بێوچان و هۆشیاریی رۆشنبیری و مەعریفەی شیعرییەوە، بە چامە درێژەكەی (لم نیازمە) شاد دەبێت. لەوێشەوە (سی و سێ ساڵان) كار لە ئەزموونی جیاواز و گوتاری شیعری و ئاماژەی شیعری و مانای شیعرییدا دەكات. پەیوەندییەكی فرەلایەن لەنێوان بونیادی قووڵ و رووكەش دەسازێنێ. بەو مانایەش بایەخدانی شاعیر بە بونیادی قووڵ و رووكەش، گرنگیدانە بە رەگەزی گێڕانەوە و گوتاری شیعری! ئیتر دوای ئەو هەموو ئەزموون و ئەزموونگەرییە چیدیكە لای شاعیر لەوەی كە دێ، دوو كۆ دوو بە ناچاری ناكاتە چوار.
پریتۆن سوریالی بوو، دەڵێت: لەسەر شەقام بەر مرۆڤ دەكەوم. بەڵام ع. ع. یوسف، نەك هەر سوریالیانە، بەڵكو داداییانە پشت بە دووانەی ڕەخنە و پێكەنین دەبەستێ و شیعر تاتۆ دەكات، هەندێجاریش لەبری ئەوەی بەر مرۆڤ بكەوێ، لەسەر شەقام بەر وڵاخێكی بنێس دەكەوێ، كە ئومێدێكی زلی لەسەر هەڵچنراوە!
دەتوانم بڵێم گوتاری شیعری، شیعر تاتۆ دەكەم، هەوڵێكە بۆ بەیەكگەیاندنی هونەری كاركاتێر و كۆمیدیای رەش، تێكەڵكردنی سوریالییەت و دادییەتە. واتە ڕەخنەگرتنە لە واقیع، بەدەم گاڵتە و پێكەنینەوە. گوتاری شیعر تاتۆ دەكەم، راڤەكردنی دنیایی كوردییە لە رێگای بیركردنەوەی عەقڵانییەوە، لە شێوەی مافورێكی چنراو، بەو مانایەی، كە لە كۆمەڵێك نەخشی جیاواز و هێلی پێچاوپێچ پێكهاتووە. لە كۆی ئەو بەیەكگەیشتن و تێكەڵكردنەدا جەوهەری شیعری عەباس عەبدوڵڵا یوسف لە بنەمادا بریتییە لە دۆزینەوەی هێلی پەیوەندی نێوان گێڕانەوە و شیعرییەت، لەو پرۆسەیەشدا شاعیر كەمتر بەر دۆزینەوە دەكەوێ و زێتر وزەی شیعری لە راڤەكردنی گێڕانەوەوە هەڵدەگرێتەوە و لەوێشەوە بە جۆرێك لە جۆرەكان تێكەڵی شیعرییەتی دەكات. بەڵام شیعرییەت گێڕانەوە نییە! وەك چۆن جۆرێك نییە، لە هەڵقوڵاویی پەرشبووی پڕشنگی ماناكانی بیركردنەوەی لۆژیكی.
لەو لێكۆڵینەوەیەدا، دەمەوێ بیسەلمێنم، شیعر تاتۆ دەكەم، شیعرییەت لە راڤەكردنی گێڕانەوەدا تۆخ دەكاتەوە. ئەو روونكردنەوەیە، راڤەكردنی وسبەلێكراو و مانا شاراوەكانی وشە لە گێڕانەوەدا وەك قووڵایی دەرەوە دەبینێ و لەلایەكی دیكە، پێیوایە دەشێ لە دۆزینەوەی ئاستەكانی پەیوەندی دەق و خوێنەر، شیعرییەتی خوێندنەوە بخاتە روو.
لە یەكەمدا، كاتێ شاعیر لە روانگەی راڤەكردنی گێڕانەوە و بیركردنەوە مامەڵە لەگەڵ مانا وسبەلێكراوە و شاراوەكانی وشە دەكات، ئەو كارەی لەبری ئەوەی بەرەو شیعرییەت بێتەوە، بۆ پرسێكی عەقڵانی دەگۆڕێت! پرسی بیركردنەوەی عەقڵانی پرسێكی لۆژیكی حیسابییە، نەك خەیاڵی شیعری.
لە دووەمدا، كاتێ بە دەستهێنانی شیعرییەت لە روانگەی ئەویدیكەی جیاواز و خوێندنەوەی جیاوازەوە تەماشا دەكەین، لەبەر ئەوەی چەمكی راڤەكردن بە خوێنەر و ئاستی خوێنەرەوە دەلكێ، دەشێ لەو تەماشاكردنەدا شیعرییەت پڕشنگ بداتەوە.
بۆ بنەمای یەكەم، سوودم لە شیعرییەتی (ژان كۆهین) وەرگرتووە، كە پێیوایە شیعرییەت زانستی شێوازگەری شیعری و زانستی لادانی زمانەوانییە. بۆ بنەمای دووەم، وەك ئەركێك لە ئەركەكانی پەیوەندی نێوان دەق و خوێنەرە جیاوازەكان، سوودم لە (تۆدۆرۆف) وەرگرتووە، كە قسە لە شیعرییەتی خوێندنەوە، یان وەرگر دەكات، ئەو جۆرە قسەكردنەش شیعرییەت بە ئاستەكانی خوێندنەوە و خوێنەرەوە دەلكێنێ.
بەڵام جەختكردنی شاعیر لە راڤەكردنی گێڕانەوە و زێتر بایەخدان بە مانا شاراوە و وسبەلێكرەوەكان و دامەزراندنی بنەمای گوتاری شیعری لەسەر گێڕانەوە، فەرامۆشكردنی بنەمای تەماشاكردنی دووەم دەگەیەنێت. چونكە وەك دیارە لە تاكدێرییەكانیدا هەمیشە دەیەوێ بە پێكەنین بە گژ كوێرەوەرییەكاندا بچێتەوە! هەمیشە دەیەوێ زەردەخەنە لە كارەسات قەرز بكات و بە قۆشمە تۆڵە لە خەونە بەدینەهاتووەكان بكاتەوە. هەمیشە دەیەوێ لە دەرەوە بەرەو قووڵاییەكان بێتەوە.
شاعیر دەڵێ: ژنەكەم بە تیلمە سواڵەتی سۆمەڕی، پانتۆڵمی پینەكرد. (بڕوانە: ع. ع. یوسف، نانۆ تاتۆ دەكەم، 2013، هەولێر، ل74) وەك دەبینین لە رێگای دووبارە گێڕانەوەوە و قووڵاییەكانی دەرەوە، تابۆكان تێكدەشكێنێت و هەموو ئەوەی لە گێڕانەوەدایە، پەردەی لەسەر هەڵدەداتەوە.. لەژێر خێوەتەكەی خۆی دەیەوێت لە رێگای تاكدێرییەكانی خەونێكی گەورە شیعری بچنێ! هەر لەوێشەوە هەوڵی كەشفكردنی توانا بێكۆتاییەكان و چێژی مانا وسبەلێكراو و شاراوەكان دەدات. پێیوایە ئەو توانا و چێژە لە نهێنی كەلەپوری كوردی و گێڕانەوەی قسەی سادە و فۆلكلۆرەوە خۆیان حەشار داوە.
(غازی حەسەن) لە كتێبی (فەیلەسوفە، كەرە، سێ پێیە، سپییەكە، ئەمریكا، 2024، چاپی ئەلكترۆنی) كە لێكۆڵینەوەیە لەسەر شیعرە تاكدێرەكانی عەباس عەبدوڵڵا یوسف، دەڵێ: شاعیر لە رێگای قسەی ئاسایی، قسەی پڕ واتای سەر زاری خەڵك، دەقێكی كورت و چڕ و پوختی تەژی لەواتای بە مانا و فۆرم و گوزارشت و گێڕانەوە و دەربڕینی نوێ بەرهەمهێناوەتەوە، ئەو شارەزایە، لە كەلتوور و نەریتی ئەوانی دیكە لەنێو كۆمەڵگا.
بە جۆرێكی دیكە دەتوانم ئەو قسەی پشتڕاست بكەمەوە و بڵێم شاعیر لە رێگای مانا شاراوەكان و وسبەلێكراو و ئارەزووە بەدینەهاتووەكانەوە، گەمەی ئازادی لەسەر قووڵایی دەرەوە دادەمەزرێنێ! ئەگەرچی ئەو خۆی بە خزمەتكاری شیعرییەت و قوڵایی ناوەوە دەزانێ، بەڵام بە خاتری گرینگیدا بە وێنەی لێكچووی نێو حیكایەتەكان و قسەی سەر زاری خەڵك، بە شیعرییەتێكی هەژارەوە دەگەڕێتەوە! لەگەڵ ئەوەشدا دەشێ لە رێگای ئاستی بەرزی خوێندنەوە و خوێنەر و وەرگرەوە بە جۆرێكی دیكە شیعرییەت لە تاكدێرەكانەوە بەرهەم بهێنینەوە.
دواجار لەوەی كە دێ، ئەگەرچی شاعیر وەك (پاڵەوانێكی سوریالی) حیكایەتی ئازادی و كەرامەتی مرۆیی، لەسەر شەقام كۆدەكاتەوە. بەڵام لە پێناو وێنەی كاریكاتێری و كۆمیدیای رەش و داداییەتەوە پەیوەندییەكی تووند بە گێڕانەوەوە دەكات. واتە ئەگەرچی سوریالییانە خۆی بە خزمەتكاری (شۆڕش) دەزانێ، بەڵام لە ئاوێتەكردنی سوریالییەت و داداییەتدا، ئازادی خۆی لە هەڵێنجاندنی مانا وسبەلێكراو و شاراوە و جیاوازەكانی راڤەكردنی گێڕانەوەدا دەبینێتەوە. سوریالییەكان ئازادی خۆیان لە خەیاڵی شیعرییدا بەرجەستە دەكرد. بەڵام شاعیر ئازادی خۆی لە رێگای گاڵتە و گەپەوە بە دەست دەهێنێ.
مینیماڵیزم
(بزوێنەری نانۆ یان تاكدێری)
ئایا مینیماڵیزم بۆ رزگاربوون لە زێدەكانی ژیان و ئازادی، لە نانۆ، شیعری زیپ، پۆستەرە شیعر، هایكۆ، هانكا، ئەفۆریزم، نزیكە، یان لە بەیت و تاكدێری؟! بە كورتی مینیماڵیزم بزوێنەری نانۆیە، یان تاكدێری؟
وەك دەزانین وشەی نانۆ لە وشەی گریكی “نانۆس” وەرگیراوە، كە بە مانای كورتەباڵا دێت. نانۆ كۆی شتە بچوكەكان دەگرێتەوە، بە پێوانەی بەشێك لە ملیار دێت (یەك لەسەر ملیاری مەتر، یەك لەسەر ملیاری چركە..) نانۆ بچووكترین بەشی ماددەیە، كە پارێزی لە خەسڵەتە فیزیاوی و سرووشتیەكانی دەكات. ئەوەش وا دەكات، بێتە رەگەزێكی روون و بێ خڵت و بەرز.
نانۆ شیعر، شیعری زیپ، پۆستەرە شیعر، ئەفۆریزم.. هەموو ئەو ناونانانە بەدیوێك لە دیوەكان پەیوەندییان بە خێراییەكانی سەردەم و ماكدۆناڵد و كۆكاكۆلاو و شەفافییەت و گەرمی و ئاوڕنەدانەوە و جیاوازی و هەڵكردن و چێژیردنی لەپڕ و خەونە رەنگاوڕەنگەكانەوە هەیە… لە نانۆشیعردا زمان ئامرازێك نییە، ئێمە بەكاری بهێنین، بەڵكو ماددەیەكە ئێمەی لێدروستكراوین. بەڵام مەرجی سەرەكی هایكۆ، هانكا، باوەڕهێنانە بە زمانی پاك و بێگەردی ساتی یەكەم، باوەڕهێنانە بە هەژاری و بێدەسەڵاتیی زمان، كە ناتوانێ شایەتحاڵی ئەسڵ و حەقیقەت بێ، واتە لە بنەمای شیعری هایكۆدا رۆشنبیرییەكی گەورەی سۆفیگەرایی دەبینرێت، كە هەوڵدەدات زمان بۆ ساتەوەختی خەلیقەت بباتەوە. لێرەوە دەپرسین ئایا هایكۆ، یان تاكدێریەكانی ع. ع. یوسف دەچنە نێو مەبەستەكانی سەردەمەوە، كە نانۆشیعر پەیڕەویان دەكات؟!. رەنگە ع. ع. یوسف بە جۆرێك لە جۆرەكان لە خاڵی بە گژداچوونەوەی كوێروەرییەكاندا، لە هایكۆی ژاپۆنی زۆر دوور نەبێت! بەڵام هایكۆی ژاپۆنی و بەیتی عەرەبی و تاكدێرییەكاتی ع. ع. یوسف، ناچنە نێو مەبەستی پەیوەندییە خێراكانی نانۆ و شیعری زیپەوە.
لە شیعری كۆنی عەرەبیدا چەمكی (بەیت) تاكدرێری بە مانا شیعرییەكەی بەرفرەوانە و ئەدۆنیس بە ناونیشانی (دیوانی تاكدێری، 2010) بەشێكی زۆری لەو تاكدێرانە كۆكردۆتەوە و پێشەكی بۆ نووسیووە. بەڵام (ئۆنفرتی) شاعیری ئیتاڵی، كۆمەڵە شیعرێكی بە ناوی (ژیانی مرۆڤ) هەیە، كە نەك هەر شیعرەكانی تاكدێریین، بۆ نموونە: بە بێكۆتایی رووناك دەبییەوە. بەڵكو هەندێجاریش شیعرەكانی لە دوو وشە زیاتر نیین. ئایا لەو بارەوە دەتوانین ئۆنفرتی بە ئاڤانگارد ببینین، یان بەیتی عەرەبی و هایكۆی ژاپۆنی؟! سەرەڕای هەموو ئەوانەش دەكرێ بڵێین لە شیعری نوێی كوردیدا ع. ع. یوسف لە تاكدێرییەكانیدا ئاڤانگاردە.
بێگومان بەیتە شیعری عەرەبی پێش ئەو هەوڵەی ئەدۆنیس لای شاعیرێكی وەك (خەلیفە محەمەد ئەلتلیسی) بە فۆڕمێكی گەشی شیعری عەرەبی دەناسێنرێت. ئەلتلێسی لە هەوڵی كۆكردنەوەی (قەسیدەی تاكدێری- دار الشرق، 1991)دا، پێیوایە قەسیدەی تاكدێری (بەیتی عەرەبی) پشت بەو تێگەیشتنە دەبەستێت، كە پڕشنگێكی لەناكاوە، بروسكەیەكی تێپەڕە، پاڵنەرێكی ویژدانی و ریتمێكی هەڵبڕاوە، گۆرانییەكی كورتە، گوزارشتكردنێكی چڕ و پڕە…هتد، ه.س.پ. ل31.
دەشێ بڵێین ئەو وەسف و پێناسەیە لەگەڵ كورتە شیعر و شیعری هایكۆ زۆر جیاوازییان نییە! بەڵام لە سەدەی سێنزمەوە هایكۆ لە تەك (هانكا) وەك فۆڕمێكی سەربەخۆی شیعری كلاسیكی ژاپۆنی دەركەوتووە، كە بە كورترین شیعری جیهانی دەژمێردرێت و لە كەمترین وشەدا و لە سێ كورتە رستەی (5/7/5) بڕگەیی پێكهاتووە و مانای چڕ و قووڵ بە دەستەوە دەدات. لە هایكۆی ژاپۆنیدا سروشت رەنگدانەوەی رۆحە و بابەتەكان بە شێوەیەكی جوان و رەمزی بەكار دەهێنرێن. واتە هایكۆ زیاتر روو لە كەسی و سۆزداری دەكات.
بەڵام تاكدێرییەكانی ع. ع. یوسف، روو لە گێڕانەوە و هەڵكۆڵینی مانای وسبەلێكراو و شاراوەی گێڕانەوەكانە و لەو خاڵەوە هەوڵدەدات لە شیعرییەت نزیكبێتەوە! یان بە مانایەكی دیكە بۆ درێژەدان بە نزیكبوونەوە لە شیعرییەت، پەردە لەسەر مانایەكی قووڵایی دەرەوەی هێزە داخراوەكان هەڵدەماڵێ، تاكو دڵخۆشی، قەناعەت، پانتاییەك بۆ ئازادی راڤەكردنی جیاواز دروست بكات، بۆ ئەوەش روو لە شێوازی كۆمیدیای رەش دەكات. بەو مانایەش تاكدێرییەكانی بە جۆرێك لە جۆرەكان لە دۆخی راستەقینەی گێڕانەوەی مرۆڤی كوردیمان نزیك دەكاتەوە و بارودۆخی كوردیمان بۆ رووندەكاتەوە. تاكدێرییەكانی شاعیر نیشاندانی تراژیدییەكانی مرۆڤی كوردییە، كە بە قووڵی تووشی دەردی تووندوتیژی و ستەمی دەسەڵات بووە. تاكدێرییەكانی بۆ ئەوە نووسراون، كە مانا و شیعرییەت لە رێگای پێكەنینەوە بۆ یەك بچەمێنێتەوە، چالاكی نێوانیان تا سنوری لێكخشان درێژ بكاتەوە و گاڵتە بە بریقوباقی ئەو شیعرە بكات، كە پڕاوپڕ بە واقیعە؟!
غازی حەسەن دەڵێ، تاكدێری لای عەباس رەنگە پەیوەندییەكی پتەوی بە (ترسەوە) هەبێت. ترس لە سیاسەت، حزبایەتی، كۆمەڵگا، دەوروبەر… ه.س.پ. ل 45. لە گۆڤاری (دیوان، تەمموزی 2023) عەباس عەبدوڵڵا یوسف دەڵێت: من لە دەسەڵات زۆر ترساوم، چونكە زۆر دڵڕەقانە و دڕندانە مامەڵەی دەكرد، بۆیە پێموابوو چوونە دەرەوە و شاخ و بەرەی هێزی چەكداری هی پیاوی ئازا و نەترس و پیاوی خۆڕاگرە. بە هەمان شێوە لە تاكدێرییەكیدا دەڵێ: هێشتا دەرەوەی سەر، لە مێشك بە مێشكترە. ل29. لە ناو ئێستای هەتاهەتایە، ئایندەم ونكرا. ل73.
ئەگەر لە هایكۆی ژاپۆنی و تاكدێری كلاسیكی عەرەبی چەقین لەنێو كات و ونكردنی ئایندە، سروشتی و خۆرسك بكەوێتەوە! ئەوە وەك گوتمان نانۆشیعر پەیوەندی بە خێراییەكانی سەردەم و چێژیردنی لەپڕ و خەونە رەنگاوڕەنگەكانەوە دەكات. نانۆشیعر پڕشنگەكانی ئێستا لە كردەی پیشەسازیدا دەنووسێتەوە. بەڵام تاكدێرییەكانی ع. ع. یوسف وێنەیەكی كاریكاتێری لە مانا شاراوە و وسبەلێكراوەكانی گێڕانەوەی تەنزئامێز دەگرێ و بە كۆمیدیای رەش رەنگی دەكات، كە نوغرۆی راڤەكردن و ئاماژە و مێژوو و كاریگەری كلتووریی و پاشماوەكانی كەلەپوری كوردین. بە دیوەكەی دیكەش رەنگی رەش و سپی و راڤەكردن و لێكدانەوەی ژیانی كۆنكرێتی خەڵك، وەك زمانی نووسینی تاكدێرەكانی تەماشا دەكات.
عەباس عەبدوڵڵا یوسف دەڵێت: تاكدێری ستایلێكی تایبەتە بە خۆم، یان لانی كەم هیچ كەس بەو ستایلەی من ناتوانێ بنووسێت، كە لە كورترین هەناسەی شیعریدا زۆرترین مانا ببەخشێت، ئەمەش بواری گفتوگۆی تێدایە و ئامادەم سەرپێی كۆمەڵێك دێر بۆ یەك زیاد بكەم و پاشان هەموو زیادەكان فڕێ بدەم (گۆڤاری دیوان، ژ 28 – 2023). چاوەڕوانی خۆمم. ل24. كەواتە خۆی خۆی دەنووسێتەوە و دەیەوێ لە نێو هەر وشەیەكی رەش و سپییدا شتێكی نوێ بدۆزێتەوە.
سپیكردنەوەی هونەری كاریكاتێری
(شێوازی كۆمیدیای رەش)
هونەری كاریكاتێر، هونەرێكی دێرینە و ئاوێتەكردنی بە كۆمیدیای تاریك، بنەمای ئەو لێكۆڵینەوەیەی لەسەر دامەزراوە. وەك دەزانین كۆمیدیای رەش ساڵی 1935 (ئاندرێ پریتۆن) بەكاری هێناوە. بێگومان كۆمیدیای رەش، لە تێكەڵكردنی سوریالییەت و دادییەت و لەوێشەوە بۆ دەسنیشانكردنی رەهەندە نەبینراوەكان و لۆچ و ئەگەری كراوەی تاكدێرییەكانی ع.ع. یوسف رۆڵی تایبەتی دەگێڕێ. بەڵام نەك وەك بێ نرخكردنی پرسی شیعرگەرایی و گێڕانەوەگەرایی، بەڵكو وەك دۆزینەوەی مانا وسبەلێكراوەكان و بەدواداچوونی سپیكردنەوەی هونەری كاریكاتێری بە شێوازی پێكەنینی رەش!
هەڵبەتە شیعر حەقیقەت بە مانا سادەییە واقیعیەكەی ناگێڕێتەوە! وەك دەزانین تاكدێرییەكانی ع.ع. یوسف سپیكردنەوەی هونەری كاریكاتێرییە بە كۆمیدیای رەش، گاڵتەكردنێكی جەرگبڕە بە ستەمی دەسەڵات و واقیع. كەواتە شاعیر لە نواندنی شیعر و گێڕانەوەدا نایەوێ وێنەی حەقیقەت بكێشێ، بەڵكو لە پێناو وڕوژانی بیركردنەوەی رەخنەگرانەی (خوێنەر/ وەرگر)دا هەوڵی گرتنی وێنەیەكی لێكچووی حەقیقەت، بە كامیرای كۆمیدیای رەش، دەدات.
وەك لەسەرەوە ئاماژەم بۆ كرد، هونەری كاریكاتێری لە شێوازی كۆمیدیای رەش، مەیلی بۆ گێڕانەوەی مانا شاراوەكانی ناو حەقیقەتی زۆرترە، لە مەیلی بۆ خەیاڵ و شیعرییەت!! لێرەوەیە شاعیر لە تاكدێرییەكانیدا زێتر جەخت لە مانا شاراوە و وسبەلێكراوەكانی كلتور و قسە زاڵ و باوەكان دەكاتەوە و وەك شێوازی گێڕانەوە تەرجەمەی ژانوژوارەكانی سەردەمیان دەكات، نەك وەك خەیاڵی شیعری و شیعرییەت.
چەقۆ هەر بە رووتی بینراوە. ل51.
ئەو تاكدێرییە لە گێڕانەوەی چەقۆ هەر بە رووتی بینراوە، وەك ئەوە وایە، شاعیر لە رۆژێكی سەختدا بێ و (ئەپۆكرایف)انە لە كاتی مردندا تیغی چەقۆی لەسەر تاقی بكەنەوە و لە شێوازی كۆمیدیای رەشدا بڵێ (ئەگەر بمزانیایە كە ئەوە روودەدات، بەردی گەورەم قووتدەدا بۆ ئەوەی زیان بە تیغەكە بگەیەنم). ئەوەش یەكێكە لە رۆچوونەكانی بەرەو قووڵایی دەرەوە.
ئاشكرایە چەقۆی رووت، وەك میوەی رووتی شیعری، كە خوێنەر لە كاتی خوێندنەوەدا تامی بكات، ئەگەرێكی لاوازە. بەڵام وەك راڤەكردنی نهێنی حیكایەتی دەسەڵات و ستەم و داپڵۆسین ئەگەرێكی بەرزە و هێزی تایبەتی هەڵگرتووە. جگە لەوەش بینینی چەقۆی رووت، تووندوتیژییە، تووندوتیژی فەرامۆشكردنی خەیاڵ و فەنتازیاكانی شیعرییە و زێتر روو لە حەقیقەتە! بەڵام بە دیوەكە دیكە پەردە هەڵدانەوە لەسەر تووندوتیژیش، وەك كەشفكردنی نهێنی حیكایەتەكان، ئاگاداركردنەوەیە، بۆ دوورخستنەوەی جەستەی مرۆڤ لە ئازار و پێكان.
ئەگەرچی رووتبوونەوەی چەقۆ، وەك میوەی رووت، هەستی شیعری كەمتر نیشان دەدات، بەڵام وەك دەرخستنی رووەكانی ستەمی دەسەڵات، راستییەكی زۆری لەخۆدا حەشار داوە. رووتكردنەوەی چەقۆ وەك ئەگەری میوە، كردەیە! وەك ئەگەری حیكایەتێكی رووت، كارە! یەكەمیان هەر چەندە كول بێ، رووی لە تامی شیعرە، دووەمیان هەرچەندە تیژ بێ رووی ئاشكراكردنی حەقیقەتی زێترە. لە یەكەمیاندا دەشێ خوێنەر چێژ لە شێوازی جیاوازی كردەی رووتكردنەوە ببینێ و لە دووەمیاندا خوێنەر بە دڵنیاییەوە ئاوێتەی كاری گێڕانەوەی رەخنەگرانەیە.
بە كورتی یەكەمیان وەك كردە، دەشێ لە نهێنی رووتكردنەوەدا جوانییەكی لەپڕ و بریسكەئامێزمان پێببەخشێ. دووەمیان وەك كار، راستییەكی رامانئامێز دەگەیەنێت. كەواتە ئاوێتەكردنی سپیكردنەوەی هونەری كاریكاتێری بە شێوازی بەكارهێنانی كۆمیدیای رەش، تێكەڵكردنی شیعرگەرایی و گێڕانەوەگەراییە، ئاوێتەكردنی جوانی و حەقیقەت، پێكەنین و گریانە!
چاوەڕوانی خۆمم. ل24.
هەرگیز تاكی جیاواز لەنێو زاراوەیەكی گشتیدا ناتوێتەوە. چاوەڕوانی خۆمم. چونكە تاكی ناوازە جارێك دەبێت و دووبارە نابێتەوە. لە تاكدێرییەكانی عەباس عەبدوڵڵا یوسف مرۆڤ وەك تاك زۆرتر جێگای بایەخی حەقیقەتی گێڕانەوەیە و كەمتر جێگای بایەخی خەیاڵی شیعرییە! چونكە شیعر بۆ حەقیقەت ناگەڕێت، بۆ ئەوە ناگەڕێت، كە دەسەڵات چۆن خۆی وەك تێزی گشتی پیادە دەكات. لە شیعردا خەیاڵ و هەستی جیاوازی خودگەرایی دەبێتە جیگای سەرنج، نەك حەقیقەت! شیعر خەیاڵ و هەستی جیاوازی و فرەڕەهەندی مانا و بۆچوونی گۆڕاو بە جۆرێكی كتوپڕ دەبەخشێ! گێڕانەوە بەرجەستەكردن و چەسپاندنی نهێنی ئایدیۆلۆژی تاكڕەهەندی و لۆژیكی نەگۆڕ و گشتییە. هەڵبەتە تێگەیشتنی نێوان حەقیقەت و خەیاڵ، تێگەیشتنە لە دەرەوەی ئەفلاتوونەوە، چونكە شیعر درۆ نییە، بەڵكو تەنها حەقیقەت وەك ئەوەی هەیە ناگێرێتەوە، ئەدەب وەك حەقیقەت خۆی دەرناخات، بەڵكو وەك (ئیكۆ) دەڵێت: مۆدێلێك لە حەقیقەتمان پێدەبەخشێ، كە زۆر خەیاڵییە. بێگومان كاتێك كافكا لە دێری یەكەمی رۆمانەكەی (مەسخ)دا گریگۆر سامسای پاڵەوان وەك قالۆنچەیەكی گەورە نیشان دەدات و لە حەقیقەتەوە دەكەوێتە دەرەوەی حەقیقەتەوە، دەكەوێتە واقیعێكی دیكەوە، كە فانتازی و خەیاڵییە، دەكەوێتە شێوەیەكی دیكە لە واقیعیەت، كە لە دنیای خەیاڵی شیعریمان نزیك دەكاتەوە، نەك حەقیقەتی واقیعی.
بەختیار عەلی لە كتێبی (زنجیرەكانی دۆنكیشۆت) دەڵێ: واقیعی ئەدەبی لەسەر لێكچوون لەگەڵ دنیای دەرەوەدا دانەمەزراوە، بەڵكو لەسەر بنەمای ئاماژەدان بە دۆخی مرۆڤ لە جیهاندا كار دەكات. ل147.
بە كورتی لە كۆماری ئەفلاتووندا توڕەیی ئەفلاتوون لەوەدایە، كە شاعیران خەیاڵ بە قووڵی لە یادەوەریمان دەچێنن، كە دوایی زەحمەتە تەنها وەك خەیاڵێك بمێنێتەوە! بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا شاعیران هیچ كاتێك كەس لەخشتە نابەن، كە گوایە چیڕۆكێكی راست و واقیعی دەگێڕێنەوە. چونكە لە شیعردا ئەدەب ئاوێنەی واقیع نییە. لەو لێكۆڵینەوەیەدا دەمەوێ ئەو خاڵە بكەمە شوێنی ئاوڕدانەوە، واتە دەمەوێ بە هەمان شێوە بڵێم، شیعر زڕەوێنەی كەلەپور و كلتور و فۆلكلۆر و قسەی سادەی خەڵكی نییە، بەڵكو دنیایەكی جیاوازە بە فۆڕم و ئاماژە و خەیاڵی جیاواز، مۆدێلێكی دیكەی دنیا و واقیعی ئەدەبی دەدۆزێتەوە. بەو مانایەش عەباس عەبدوڵڵا یوسف ئەفلاتوونییە! چونكە گرنگی بە وێنەی لێكچووی حەقیقەت دەدات و بە ژانوژوارەكانی مرۆڤی سەردەمی دەلكێنێ، بەو مانایەش تاكدێرییەكانی دەچنە خانەی بیرهێنانەوە و یادەوەرییەوە، كە لە پرۆسەی راڤەكردنی مانا شاراوە و وسبەلێكراوەكانی گێڕانەوە بە دەستیان دەهێنێ.
كەواتە ئەو قسەیەی غازی حەسەن، كە دەڵێ: شاعیر لە رێگای قسەی ئاسایی، قسەی پڕ واتای سەر زاری خەڵك، دەقێكی كورت و چڕ و پوختی تەژی لەواتای بە مانا و فۆرم و گوزارشت و گێڕانەوە و دەربڕینی نوێ بەرهەمهێناوەتەوە. ناشێ وەك خەیاڵی شیعری مامەڵەی لەگەڵدا بكرێ، بەڵكو زێتر هەڵگری وێنەی لێكچووی حەقیقەتی ئەفلاتوونی و حیكاییە!
لێرەوە بە بڕوای من، عەباس عەبدوڵڵا یوسف نموونەی ئەو كەسانەیە، كە دەیەوێت لاسایی نهێنی دەقەكانی گێڕانەوە بكاتەوە. دەیەوێ وەك تاكێكی رەخنەگر بچێتە لۆچی مانای شاراوە و نهێنیەكانییەوە، دەیەوێت ژیانی خۆی وەك گێڕانەوەكان بونیاد بنێتەوە، بێ ئەوەی جیاوازییەكانی دەقی حەقیقەت و نهێنییەكانی دەقی شیعری، بە خەیاڵەوە گرێ بداتەوە، بێ ئەوەی زمانی شیعری و زمانی گێڕانەوە بە هەند وەرگرێ. ئەو بە دوای نهێنی وسبەلێكراوەكاندا دەگەڕێ، ترسی گەورەی ئەو، لە دەست بۆ بردنی ئەو نهێنیانە و لە دیتنی ئەو نهێنیانەدایە، چونكە لە پرۆژەی دایە و دەیەوێ لە هەڵماڵینیان دەرگا لە هونەری سپیكردنەوە و رەشبردنەوە بكاتەوە. لە پرۆژەی دایە، رەشبردنەوەی شیعری بە سپیكردنەوەی راڤەكردنی مانا شاراوەكان چارە بكات. هەڵبەتە ئەو قسەیەم لەوێوە دێ، كە من پێموایە عەباس عەبدوڵڵا یوسف وازی لە (لم نیازمە) هێنا، لە پێناو سپیكردنەوەی هونەری كاریكاتێری بە تامی رەشبردنەوەی كۆمیدی، تاكو لەلایەك دڵخۆشی بە (خوێنەر/ وەرگر) ببەخشێ و لەلایەكی دیكە رووبەری ژیانی وسبەلێكراوەكان فرەوانتر بكا، بۆ ئەوەی خۆی لە ترسی دڕندەیی دەسەڵات بە دوور بگرێ. روونتر بڵێم، بۆ ئەوەی تا سنورێكی فرەوان، لە رێگای گاڵتە و پێكەنینەوە، هەم ئاماژەیەك بە تووندوتیژی و ستەمی دەسەڵات بدات و هەم خۆی لە گرفتی ئازادی و گرفتی نەریت و بە كۆمەڵایەتیبوون، بپارێزێ.
كەریش ئابووریناسە و دەڵێ: زەڕین كانگای زێڕە. ل20.
لەو تاكدێرییەدا، ئەگەرچی كەر بوونێكی واقیعی هەیە، بەڵام تەماشاكردنی زەڕین وەك كانگای زێڕ، لە جەوهەردا زڕەوێنەیە، یان سپیكردنەوەیەكی كاریكاتێرییە بە تامی كۆمیدیای رەش، كە لەسەر بوونی خەیاڵی فاشیانەی دەسەڵات دروست بووە، نەك خەیاڵی شیعری! خەیاڵی فاشیانەی دەسەڵات فانتازی دروستكردنی دەسەڵاتێكە، بەبێ بەشداریكردنی عەقڵی ئەویدیكەی جیاواز! دەسەڵاتی فاشی تەنها دەیەوێ بیرنەكەرەوە و ملكەچ و پاسیف و كەمئاگاكان بەشداری بكەن. بە دیوەكەی دیكە لای شاعیر خەیاڵی فاشیانەی دەسەڵات، بە گشتی لە خەیاڵی فاشیانەی نەریتی كۆمەڵگای دواكەوتوو جیانابێتەوە.
مرۆڤی بیرنەكەرەوە، كەمئاگا، ملكەچ، پاسیف… هێز بە خەیاڵی فاشیانەی دەسەڵات دەبەخشێ، بەو هێزەش خەیاڵی فاشیانەی دەسەڵات دوو جولە دەكات، یەكێكیان بە ئاراستەی گەوجاندنی گشت كۆمەڵگایە، یەكێكیان بە ئاراستەی گەورەكردنی خەون و فانتازیاكانی خۆی. لەسەر هەمان بنەماش دەسەڵای فاشیانە هێزی گەوجاندن، وەك وزەیەكی درۆزنانەی ئەرێنی دەخاتە بەر مرۆڤی ملكەچ، بیرنەكەرەوە، كەمئاگا و پاسیف، بەخشینی وزەی درۆزنانە، بۆ مرۆڤی پاسیف دوو جولەی هەیە: یەكێكیان، پڕە لە وێنە و ئاواتی نادروست و ناواقیعی دەربارەی واقیع. یەكێكیان، لە رێگای وێنە ناوبراوەكانەوە مرۆڤی ملكەچ، بیرنەكەرەوە، كەمئاگا، پاسیف، خەون و فانتازیا و ئومێدە گەورەكانی داهاتووی خۆی بونیاد دەنێت.
رەنگە ئەو خەون و تێڕوانییەی دەسەڵات و مرۆڤی پاسیف بەو مانایە بێ، كە خودی ژیان هەر ئەوەیە، كە هەیە! بەو مانایەی كە ژیان لە فانتازیا و خەون و تێڕوانینی دەسەڵات جیا نابێتەوە. ئەگەر سیستمی پووچگەرایی بشێ بێتە جێگای بیركردنەوە، ئەگەر بنەمای ژیان تێكەڵكردنی خەونی دەسەڵات و خەونی تاك بێ، ئەوە تەواوی ژیان و كەرامەتی مرۆڤایەتی و جیاوازی و هەمەڕەنگی و كرانەوە بە بنبەستبوون دەگات.
دەرئەنجام:
1- لە ئەنجامی ئەو لێكۆڵینەوەیەدا بۆمان دەردەكەوێت، كە عەباس عەبدوڵڵا یوسف شاعیرێكی جیاواز و یاخییە، بەردەوام لە دەسەڵاتی زمانی باو و لە سنورە سیاسی و نەریتە كۆمەڵایەتییەكان، رادەكات.
2- لەلایەك بەقسەهێنانی كەلەپور و فۆلكلۆر و قسەی سادەی خەڵك و راڤەكردنی مانا شاراوەكانیان، راكردنە لە ئازادی، لەلایەكی دیكە راكردنە لە بەكۆمەڵایەتیبوون. هەر بەو مانایەش لە (لم نیازمە)ەوە بەرەو كۆمیدیای رەش هەنگاو دەنێ. واتە لە سپیكردنەوەی ئازادی بۆ رەشبردنەوەی بیركردنەوەی زمان هەنگاو بەرەو سنورەكانی زمانی گێڕانەوە دەنێت، لە بەكۆمەڵایەتیبوونی زمانی گێڕانەوە دەبێتەوە و هەنگاو بەرەو نهێنی مانا و وێنە رەشەكان دەنێت. لەوێ لەنێو وێنە رەشەكاندا ماڵێك بۆ راڤەكردن بە بەردی گاڵتە دەسازێنێ و بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ لەگەڵ رەشبردنەوەی گێڕانەوە و سپیكردنەوەی ئازادییەكانی لەو ماڵەدا دەمێنێتەوە، بەڵام لە هەردوو بارەكەدا تاكدێَرەكانی لەگەڵ نانۆشیعر جیاواز دەكەوێتەوە.
3- كاركردن بۆ ماڵی گاڵتەئامێز و كەشفكردنی نهێنی تاریكی ژیان، كاركردنە بۆ كۆمیدیای رەشی گێڕانەوە و خەونی دەرچوون، لەوێشەوە ئاوێتەكردنی شیعرییەتی سوریالی و بیركردنەوەی دادایی، دەبنە هۆی سەرەكی شێوانی ئازادی و شێوانی شیعرییەت! چونكە ئازادی و شیعرییەت كردەیە، گێڕانەوەی ژیان وەك بیركردنەوە، كارە. دواجار ژیانی شاعیر لە نەبوونگەرایی، یان لە بوونگەرایی وەهمییەوە دادەخرێت. بەو مانایەش كاركردنی شاعیر بۆ بەدەستهێنانی وێنەی لێكچووی حەقیقەت، كاركردنە بۆ نەبوونگەرایی ئازادی… لە كۆتاییدا دەمەوێ بڵێم لەو دوو شێوە بیركردنەوەیەی لەو لێكۆڵینەوە بەرجەستەیە: كردە وەك رووداوی شیعری، لە كار وەك حەقیقەتی گێڕانەوە، بەردەوامتر و پڕ بەخششترە.