وەنەوزێكم شەوێ دا، گەییە سەرم و
وتى: هەستە، هەتاوت وا لەسەر كەوت.
"مەحوى"
عەبدولموتەڵیب عەبدوڵلآ
پێشەكى:
لە خوێندنەوەى ئەو دێرە(شیعرییە)ى مەحوى، خوێنەر دەكەوێتە نێو گۆشەنیگاى شێوێنەر و گومان و ڕامانى بیركردنەوە و هەڵچوون و داچوونى دەروونى و پرسیارى جۆراوجۆرى سەردەمەوە... بەگشتى خوێنەر لەبەرانبەر بابەتێكدا دەوەستێتەوە كە بەرهەمەكە نییە، بەڵكە زمانەكەیە! دەشێخوێنەر چ پەیوەندییەكى لەگەڵ زماندا هەبێت؟! لەو قسەیەى (ڕۆلان بارت)دا كە بە دژى ڕەخنەى كلاسیك و بیركردنەوەى كلاسیكیانەوە دەبێتەوە، بەوەى كە خوێندنەوە گوزارەى سوبێكت نییە، بەڵكە خودى زمان سوبێكتە! واتە خوێندنەوە (لە ڕەخنەى نوێدا) دەكەوێتە بەرانبەر بابەتەوە، نەك سوبێكت، وەك گشتێكى جێگیر.
كەواتە لێرە لە لێكدانەوەى زمانى ئەو دێرە شیعرییە (وەنەوزدان لە شەو و گەیشتنە سەر، بەكارهێنانى فرمانى هەستە و هەتاو لەسەر كەوتن)دا... شوێنى (وەنەوزدان- شەو) و بە كارهێنانى (گەییە سەرم- واتە ئەو- وەكڕاناوى كەسى سێیەمى نادیار)، هەم زانراو خۆى نیشان دەدات و هەم نەزانراو دەكەوێتەوە؟! دەمەوێ بڵێم ئەو دێرە شیعرییەى (مەحوى) پڕە لە تێگەیشتنى جیاواز و گومان و پەیوەندى كۆنتراست (contrast)؟!.
دیارە شوێنى (وەنەوزدان- شەو) زانراو نییە؟! بەڵام ئەگەر دەستەواژەى (گەیشتنە سەر) وەكیارمەتى (ئەو –یار- ئاشنا) بێت، ئەوە بە (فریادڕەس) تەماشا دەكرێت. لێرەدا دەشێ شوێنى (وەنەوزدان- شەو) زانراو بكەوێتەوە؟! بەڵام ئەگەر (ئەو –بێگانە- نائاشنا) بێت! ئەوە جۆرێك لە لاقەكردن و تووندوتیژى ڕەنگدەكات و شوێنى (وەنەوزدان- شەو) بە نەزانراوى دەمێنێتەوە؟! بە بڕواى من بە هۆى بەكارهێنانى فرمانى داخوازى (هەستە) لەلایەن ئەوەوە لە چەمكى (بێگانە- نائاشنا) نزیكتر دەبینەوە و شوێنى (وەنەوزدان- شەو) نەزانراو دەمێنێتەوە؟!. بە هەمان شێوە دەستەواژەى (هەتاوت وا لەسەر كەوت) هەڵگرى نیگاى شێوێنەر و جیاوازە، لە خوارەوە درێژە بەو نێودژى و جیاوازییانە دەدەین...
بەڵام ئەگەر لێكدانەوەى (وەنەوز، هەستە، هەتاو، كەوت) وەك بیركردنەوە بخەینە بەر دنیابینى سەردەمییانەى مرۆڤى نوێ... ڕوونتر بڵێم ئەگەر ئەو خوێندنەوەیە (وەنەوز، وەك لەبیركردن) و (هەستە، وەك هوشیاركردنەوە) و (هەتاو، وەك بەخشەر) و (كەوت، وەك مردن) ببینێ! ئەوەدەشێ لە بیركردنەوەدا لەگەڵ خوێندنەوەى (دنیابینى عەدەمییانە)ى مرۆڤى نوێ هەڵنەكات؟!.
(1)
یەكەم وەك (شوێن) نێودژى ڕستەى (هەتاوت وا لەسەر كەوت) دووبارە بەرەو شوێنێكى نەزانراومان دەبات، كە دوورە لە ماڵێكى دروست. دووەم وەك (زەمەن) بە گشتى شەو و خۆشەویستى،ڕاهێنان لەسەر مردنى خۆشەویستى دەكەن؟! لە نێودژىیەكەمدا جۆرێك لە بێ ماڵى بەرجەستەیە! لە نێودژى دووەمدا خۆشەویستى وەك ڕاهێنان رووبەڕووى هەموو ترسێك دەبێتەوە؟!
لە نیگاى ئەو شەوەى مەحوییدا، ئامادەیى زمان وا دەكات، كە هەست بەوە بكەین، ئەوە زمانە سەیرمان دەكات، نەك ئێمە تەماشاى بكەین، بە مانایەكى دیكە كە نیگامان دەگرینە زمانى شیعرى مەحوى، ئەوە پنتێك هەیە نایبینین! ئەو پنتەش سەدا سەد لە خودى زماندا نییە، بەڵكە دەشێ لە بونیادى نیگادا بێت؟!... دەمەوێ بڵێم لە فشارى زمانى ئەو دێرە شیعرەدا ماڵێكى دروست بۆ پشوودان نییە، ئەوەش بە تێگەیشتنى دەستەواژەى (گەییە سەر) راستەوخۆ زێتر پشت راست دەكرێتەوە، ئەو راستەوخۆییە بەتەواوى جۆرێك لە بێ ماڵى و بێشوێنى وێنا دەكات! بەڵام نێودژى دەستەواژەى (گەییە سەر) وەك زەمەنى خۆشەویستى، لەلایەك بەرەو دانپێدانان دەچێ (هەمیشە خۆشەویستەكان راستەوخۆ فریا دەكەون)... دانپێدانانى خۆشەویستى، دانپێدانانێكى ئاگایانە نییە، بەڵكە ناخەكییە و لە ئەنجامى ئەو دانپێدانانەدا هەموو ئەوانە لە زەمەنى خۆشەویستیدا دەتوێنەوە و بەرەو بزربوونى خود و بەرەو هەڵوەشانەوەى خود دەبنەوە. لەلایەكى دیكە دووبارە بەرەو مردن و بێ ماڵى دەبێتەوە، مردن و بێ ماڵى دەبێتە مایەى لەناوبردنى بەردەوامێتى خۆشەویستى و سەردەمى بەكاربردنى خۆشەویستى! شاعیر بە هێنانەوەى ڕستەى (هەتاوت وا لەسەر كەوت) چەمكى (من پابەندى خۆشەویستى نیم)، (من پابەندى ژیان نیم) بەرجەستەتر دەكات! دەرئەنجامەكەش لەگەڵ (دانپێدانانى خۆشەویستى) تەواو ناكۆك خۆى نیشان دەدات.
بە كورتى لە نیگاى ئەو شەوەى مەحوییدا دەگەینە دوو دەرئەنجام: یەكەم، هیچ ئیلتیزامێكم بەرانبەر خۆشەویستى نییە. دووەم، سنورى ماڵ دیار نییە!. لەیەكەمدا (ڕامبۆ)یانە، دەبێ خۆشەویستى لە نوێوە دابهێنینەوە. لە دووەمدا، دەنگى لە ماڵ هەڵكەندن دێت (واتە مردن)؟! بەمجۆرە مەحوى شاعیر (سفرى ماڵ) بۆ وەنەوز و (سفرى خۆشەویستى) بۆ نێودژى دەستەواژەى (گەیشتنە سەر) دەكێشێ؟!
(2)
لەنێوان (وەنەوزدان) و (گەیشتنە سەر) دوو گۆشەنیگاى جیاواز دەبینین: یەكەمیان دەشێ (وەنەوزدان- وەك دڵنیایى) بەرەو بێ سنورى خۆشەویستى بێتەوە. دووەمیان دەشێ (گەیشتنە سەر- وەك سوكایەتیكردن بەرانبەر ئەویدیكە) لە ناوبردنى بەردەوامیى خۆشەویستى بگەیەنێت؟! بەڵامبە هاوكارى شاعیر دەتوانم نێودژىیەكەمیان بە هەڕەشەى دڵنیاكردنەوە ناو بەرم. نێودژى دووەم بە نكۆڵیكردن لە بایەخى خۆشەویستى بچوێنم... دواجار شاعیر بە فرمانكردنى (هەستە) جەخت لە هەردوو گۆشەنیگا دەكاتەوە و بەو مانایەش (خۆشەویستى) و (ماڵ) دەچنە ژێر ترس و گومان و هەڕەشەوە. لێرەدا دەگەینە ئەوەى لاى مەحوى (هیچ ماڵێك بۆ خۆشەویستى) نییە...
لە دەرئەنجامى (هیچ ماڵێك بۆ خۆشەویستى نییە) شیكردنەوەیەكى دەروونى دیكەى جیاواز وەستاوە، ئەویش ئەوەیە: ڕەنگە ئەو شتەى خۆشەویستى بەرەو دڵنیاكردنەوەى خۆشەویستى دەبات، ماڵ نەبێت، بەڵكە ئەو دڵڕەقییە و بێ ماڵییە بێت، كە پەیوەندى بە چەمكى (پێشێلكردن- تووندوتیژییەوە) هەیە. لێرەداڕۆناكى ماڵ، دیوە تاریكەكەى خۆشەویستییە، نكۆڵیكردنى خۆشەویستیش جگە لە دیوە تاریكەكەى ماڵ شتێكى دیكە نییە. ڕوونتر بڵێم خۆشەویستى دڵنیاكردنەوە و نكۆڵیكردنى هەیە، ماڵیش لە دیوى تاریك و ڕۆناك پێكهاتووە.
(3)
دەشێ لە ڕستەى (هەتاوت وا لەسەر كەوت)، (هەتاو- یار) وەك بەخشەرێكى بێ بەرانبەر تەماشا بكەین؟! ((جۆرج باتاى لە چەمكى –ئابوورى هەتاوى-باس لە بەخشینێكى تاكلایەنانەى هەتاو دەكات)) بەو مانایەش بەخشینى ئەو شتەى كە خاوەنى نەبیت، واتە پشت بە مامەڵەكردن نەبەستێت، چەمكى (تیشكى هەتاو) و (خۆشەویستى) پشت بە مامەڵەكردن نابەستن. پشت بەستن بە مامەڵەكردن، دەكەوێتە سەر سوكایەتیپێكردن (زیاتر قەرزبار كردن)!
لە (ئابوورى هەتاو) و (ئامادەیى خۆشەویستىیار)، بەخشینى (وزە) و بەخشینى (خۆشەویستى) بێ بەرانبەرانە و تەكلایەنانە دەبینین... بەڵام هەموو ئەو تێگەیشتنانە لە بەرانبەر كەمتەرخەمى (وەنەوزدان) دەبنە قوربانى؟!. بەو مانایە چەمكى (وەنەوز) وەك ئەوە دێت، كە بیر لە بەخشینى بێ بەرانبەرى هەتاو و ئامادەیى خۆشەویستىیار نەكرێتەوە؟ دەرئەنجامى ئەو كارەش جەخت لەسەر دووبارەكردنەوەى (سفرى ماڵ) و (سفرى خۆشەویستى) دەكاتەوە؟!.
(4)
بەڵام ئەگەر ئەو دێرە شیعرە، لە سەردەمى هەڵگەڕانەوە و لە دیدى مرۆڤى نوێوە بخەینە بەر شیكردنەوە، لەوێوە لێكدانەوە بۆ چەمكى سرك و پڕ جولەى (وەنەوز) بەیارمەتى چەمكى (كەوتن) بكەین! ئەوە ئەگەرچى بەر ئەو شوێنە دەكەوین، كە تێیدا زمان دەگەڕێتەوە بۆ بەخشینە بێسنورەكەى (ئابوورى هەتاو) و (ئامادەیى خۆشەویستىیار)... بەر ئەو شوێنە دەكەوین، كە تێیدا زمان دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پەیوەندییە ئەرێنییە پێشینەى لەگەڵ هەبوون هەیبووە! (دەمەوێ بڵێم مەحوى شاعیر بەو پەڕى سادەییەوە بەرگرى لەو پەیوەندییانە دەكات) بەڵام دەبێ بزانین ئەمڕۆ لە هەموو لایەكەوە بەر هەڕەشەى سەردەمى هەڵگەڕانەوە و پێشكەوتنى ئامرازەكانى تەكنۆزانستى و زیرەكیى دەستكرد دەكەوین؟! بێ ئەوەى چاوەڕێىڕێكەوتن لە مرۆڤى نوێ بكەین... بە كورتى هەموو ئەوانە لاى مرۆڤى نوێ عەدەمە؟!
لە ڕاهێنان لەسەر خۆشەویستى و بەرجەستەكردنى بەردەوامێتى چەمكى خۆشەویستى... دەبینین سەردەمى هەڵگەڕانەوە و مرۆڤى نوێ بڕواى بەو رێكەوتن و خۆشەویستییە نییە، بڕواى بەو شتە نییە، كە ناچێتە خانەى بەكار بردن و بەكار هێنانەوە! باوەڕى بە دەستبڵاوى- بە فیڕۆدانىبێ بەرهەم نییە، باوەڕى بە شتێك نییە، كە نەبێتە ئامراز و نەچێتە خزمەت مرۆڤەوە، باوەڕى بە ئەفسانە و خەیاڵ و پڕوپووچییەك نییە، كە خوێنى مرۆڤى دەرخوارد دەدرێت (وەك لە قوربانى هۆزە سەرەتاییەكان بۆ هەتاو هاتووە...)، باوەڕى بەو پاڵنەرە تووندوتیژانە نییە، كەتا دواسنور بێ ئامانج و بێ ئاڵوگۆڕ... وزە و سامان خەرج دەكات؟!.
دەشێ هەموو ئەوانە وا لێكدرێنەوە، كە مرۆڤى نوێ پەیوەندى بە دەوروبەر و هەبوونەوە لەرزۆكە، هەرگیز لەو پەیوەندییە ناكات، كە مرۆڤى پێشتر لەگەڵ هەبوون هەیبووە؟!.
بە بڕوایەكى هایدگەرییانە، مرۆڤى مۆدێرن (پرسیارى بوون) پشتگوێ دەخات، لەبیر خۆى دەباتەوە و ناوى دەنێ عەدەم؟! لێرەدا پرسیار ئەوەیە لەنێوان دژە خۆشەویستى (شوبنهاوەر) و منایەتى چێژى (كیركیگارد) مرۆڤ دەكەوێتە كوێوە؟ لەنێوان چێژى ژیان و ڕەتكردنەوەى مردن مرۆڤ بەرەو كوێ دەچێت؟
لەبیرمان نەچێ ئەوە بەردەوام بۆمبى مردنە، مرۆڤایەتى تووشى شۆك دەكاتەوە؟! نەك دژە خۆشەویستى و منایەتى چێژ... نەك خۆشبەختى و نەمرى و ژیانێكى خواوەندئاسا... ڕەنگە ئەوەش رووییەك بێ، لە رووە جیاوازەكانى مرۆڤى نوێ و مرۆڤى سەرەتایى... مردن لە پێشتر و مردن لە ئێستادا...
مرۆڤى سەرەتایى دەمرێ بۆ ئەوەى ژیانى قابیلى گێڕانەوە بێت، مرۆڤى نوێ پەیوەندى خۆى بە مردنەوە لە دەستداوە؟! پێشتر ماڵ نەبوو (وتى: هەستە، هەتاوت وا لەسەر كەوت) بە زەحمەت ژوورێك هەبوو كە تێیدا كەسێك بە تەنیا دەمرد، ئەمڕۆ خەڵك لە كۆمەڵە ژوورێكدا دەژین، كە هەرگیز لەلایەن مردن دەست لێنەدراوە، كاتێكیش مردن دێت، ئەوان لەلایەن میراتگرانیانەوە لە نەخۆشخانەكان قایم دەكرێن. مرۆڤى پێشتر لەبەردەم ئامادەیى سەقامگیرى مردندا بوو، مرۆڤى نوێ لەبەردەم ئامادەیى سەقامگیرى مردندا نییە!... (بۆ زێتر بەدواداچوون بڕوانە: تۆفانێك، لە بەهەشتەوە هەڵدەكات- دەروازەیەك بۆ هزرى واڵتەر بنیامین، نووسینى پێشڕەو محەمەد، ل16).
(5)
بەگشتى هەموو ئەو جیاوازى و كۆنتراست و نێودژییانەى لە نیگاى ئەو دێرە شیعرەدا هەیە، وەك گوتمان زۆر بە جوانى لە بەكارهێنانى فرمانى (هەستە) وەك پاڵنەرێكى پۆزەتیف و نێگەتیف، وەك حاڵەتى سفرەكان بەرجەستە دەبێت...
لاى مەحوى شاعیر، فرمانى (هەستە) وەك پاڵنەرێكى پۆزەتیف: بوون و هەبوون دەخاتە حاڵەتى ئامادەباشییەوە و دوێنێ و ئەمڕۆ (تێگەیشتنى زیندووانە) دەخاتەوە نێو هاوژیانییەوە!. بە دیوەكەى دیكە فرمانى (هەستە) وەك پاڵنەرێكى نێگەتیف، هەموو ئەوانە دەخاتە ژێر فرمانى تووندوتیژانەوە و پێچەوانەى هاوژیانى دەبێتەوە. لە حاڵەتىیەكەمدا تێگەیشتن لە (ژیان) وەك ڕۆناكى تیشكى هەتاو لەبیر ناكرێ؟! لە حاڵەتى دووەمدا جیاوازى فرمانى (هەستە) بەو مانایە دێ، كە مرۆڤ لە وەنەوزى شەودا لەبەردەم سەقامگیرى مردندایە- (هەستە نەكەویت)؟!
بەڵام وەك حاڵەتى سفرەكان، تووندوتیژى زیندووان و تیشكى هەتاو دەسەڵاتى خۆیان لە قوربانى (قوربانى هۆزە سەرەتاییەكان بۆ هەتاو) و قوربانى كردەى (كەوتن) لە مردنى مرۆڤدا، هەڵدەگرنەوە؟!. دواجار ئەگەرچى بە جۆرێك لە جۆرەكان هەتاو ئەزموونى (ژیانى هاوبەش) دەنەخشێنێ،بەڵام مرۆڤ وەك شەو ئەزموونى (مەرگىیەكترى) دەكەن.