جوانیناسیی پۆستمۆدێرنیستی
حەمە هاشم
بەشی چوارەم و پێنجەم
ئەگەر مۆدێرنیزم تایبەتمەندییەکانی لەوەدا بوو بە دروستکردنی فۆڕمی نوێ کارەکانی نمایش دەکردن، ئەوا پۆستمۆدێرنیزم کار لەسەر فۆرمە کۆنەکان دەکات و لە بەرهەمی هونەرییدا بەکاریاندەهێنێتەوە، بۆ نموونە لە تەلارسازییدا زیاتر بەرچاوومان دەکەوێت، بەتایبەتی لەو شوێنانەی ئاوێتەبوونی دووشێوازی جیاواز دەبینین، ئەمەش شێوازی بیناکان بەگشتی و بە تەواوی نوێ دەکاتەوە، هەروەها لە دیزاینی خانووبەرە، وەک کارەکانی تەلارسازی بەناوبانگ ڕیکاردۆ بۆفیل کە توخمە دیکۆراتییەکان بەکاردەهێنێت کە لە هونەری کلاسیک سود وەردەگرێت، یان ئەنتیکەوە کۆنەکان بەکاردەهێنێتەوە لە فەزای مۆدێرندا، بۆ نموونە فەزایەکی مۆدێرن وەک سپەیس بەکاردەهێنێت بۆ فیگەرێکی کلاسیک بەمەش کۆی کەشەکە وەک بەرهەمێکی پۆستمۆدێرن دەخاتە بەردیدەنیمان، کەرەستەکانیش وەکوو (ستوون، کۆڵەکە، دیواری قوڕ و هتد..).
هونەرمەندی پۆستمۆدێرن ئەوەیە کە شارەزایییەکی تەواو بە ڕادەی پێویست لە مێژوو و تەکنیکەکانی هونەرەکەی بەدەستهێناوە.
بەشێکی گرنگ لە هەڵسەنگاندن و رامانی ئێمە بۆ هونەری پۆستمۆدێرینیزم لە تێگەیشتنمانەوەیە بۆ فەلسەفەی جوانناسی ( ئیستاتیکا).
فەلسەفەی جوانیناسی
ئەو تێڕوانینەی جوانی پێکدەهێنێت و لە هزرمان لێکیدەداتەوە و بڕیاری لەسەر دەدات، بابەتێکە زۆر مشتومڕی لەسەر بووە لە هونەری ڕۆژئاوادا.
لە سەردەمی یۆنانیدا فەیلەسوفی بەناوبانگ ئەرستۆ پێیوابوو جوانی سەبارەت بە کارکرد و ڕێژەییە، لە کاتێکدا لە سەرەتای ساڵانی ١٧٠٠دا ئیرلی شافتسبێری باسی لەوە دەکرد کە چاکە و جوانی وەکویەکن، بەمەش سۆزداری مرۆڤدۆستانە دێتە ناو بابەتەکەوە، لە ساڵی ١٧٣٥ فەیلەسوفی ئەڵمانی ئەلێکساندەر باومگارتن پرسیارەکەی وروژاندەوە و بەدوای وەڵامی جوانی چییە؟’ دەگەڕا، هەر لەم ساتەوەختەش خوێندنەوەی مۆدێرن بۆ وشەکە دەستی بە پەرەسەندن کرد.
هەر لێرەشەوە وشەی ‘جوانیناسی’ی بەکارهێناوە بۆ وەسفکردنی پرۆسەی تێگەیشتن لەوەی کە چی شتێک جوان یان ناشرین دەستنیشاندەکات و چۆن ئەم حوکمانە دەدەین.
زاراوەی ‘جوانیناسی’ لە بنەڕەتدا لە وشەیەکی یۆنانی وەرگیراوە کە بە واتای تێگەیشتن دێت.
دواتر فەیلەسوف ئیمانوێل کانت هەوڵیدا ڕوونی بکاتەوە کە جوانیناسی مانای چییە بە نووسینی ڕەخنە لە حوکمدان، کە تێیدا هەوڵیدا کار لەسەر ئەوە بکات کە چۆن جوانی شیبکاتەوە، هەروەها تام و چێژ و هەستی بەرز، ئەو بەو ئەنجامە گەیشتووە کە هیچ یاسایەکی زانستی نییە بۆ دیاریکردنی ئەوەی جوانی چییە، وەک چۆن لە چاوی بینەردایە.
هەر لەبەر ئەمەشە پۆستمۆدێرنیزم دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ ئەوەی لەسەر هونەری ڕابردووش کاربکەیت و وەک، ئایدیا و ماتریاڵیش بەکاری بهێنیتەوە
ئاماژەکردن بە هونەری ڕابردوو دەتوانێت چەندین شێوەی هەبێت، لە بەکارهێنانی وردەکارییەکانی ستایلیستییەوە تا دەگاتە جێبەجێکردنی ڕێسا فەرمیەکانی پێشوو، وەک پێکهاتە، سیمیتری، خشتەی کارکردن و هتد..
زۆرجار بەرهەمی پۆستمۆدێرن وەک کۆلاژێک لە توخمە جیاوازەکان دەردەکەوێت بەبێ ئەوەی خەمی هارمۆنی بێت، دەبێ ئەوەش بزانین کە کۆلاژکردن و لایەنگری لە خۆیاندا تایبەتمەندییەکانی پۆست مۆدێرنیزم نین چونکە ئەوە سوریالیزمە کە پێشنیارکراوە، بەشێوەی کۆلاژ شێوەکانمان بۆ دەڕەخسێنن.
لە شێوەی کۆلاژکردندا دەقەکان سەر بە ڕەگەزە جیاوازەکانن. بەڵام لە هەردوو حاڵەتەکەدا ئامانج ئەوەیە کە کۆکردنەوەیەک لە نێوان ئەم شێوازانەدا بکات و بیانکا بە ڕەگەزێکی پۆستمۆدێرنیستی.
کولتوری باو و کولتووری ڕەچەشکێن
ئەگەر پۆستمۆدێرنیزم کات و شوێن بسڕێتەوە لەپێناو ئەوەی دەسبەجێ کولتوورێکی تازە دروست بکات، ئەوا پلەبەندی نێوان کولتووری باڵا و کولتووری باویش لا دەبات.
نموونەیەکی سەرنجڕاکێشی تایبەتی ئەم سڕینەوەیە، یەکگرتنی نێوان هونەری هاوچەرخ و ڕیکلامە، بەم شێوەیە ئەندی وارهۆڵی ئەمریکی، پێشەنگی هونەری پۆپ، کە پێش ئەوەی ببێتە هونەرمەندێکی ناودار کە کارەکانی لەسەر بنەمای خەیاڵی باو (نیشانە، ئەستێرە، وێنە و هتد..) ڕیکلامی دەکرد، بە پێچەوانەوە دەبینین زۆرێک لە ڕیکلامەکان سەرقاڵکردنی بینینە بە بەرهەمە مێژوویەکانی نیگارکێشان.
لەڕاستیدا نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم بە تەقینەوەی کولتوری جەماوەریی دادەنرێت و ڕەگدانەشی لەسەر هونەر و کولتور و ئەدەبیش دیارە، کە ئێستا لەلایەن پیشەسازی میدیای بەهێزەوە بانگەشەی بۆ دەکرێت و زووتر بۆ خەڵک دەگوازرێتەوە.
ئەم ڕاگەیاندنە ڕۆشنبیرییە (کە بەشێکیشە لە فکری سەرمایەخوازی) کاریگەری لەسەر هەموو چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان هەیە و بووە بە بەردی بناغەی خەیاڵی بەکۆمەڵ.
گاڵتەجاڕی پۆستمۆدێرن
گاڵتەجاڕی لەلایەن هەندێک نووسەرەوە وەک تایبەتمەندی جەوهەری پۆستمۆدێرنیزم دادەنرێت، بە شێوەیەکی گشتیتر دەتوانین ئەوە لەبەرچاو بگرین کە مۆدێرنیزم لە کوێدا نووسەر و خوڵقێنەر لە ناوەندی جوانیناسییەکەیدا دادەنێت، پۆستمۆدێرنیزم ئەم ڕۆڵە لە لێکدانەوەدا لێڵ دەکات، بەمەش هەندێک لە بەها ئەکادیمی و بنەڕەتییە جوانیناسیەکانمان لە دەست دەچێت کاتێک تەنها دیدێکی نوێ دەهێنین بۆ دەقێک یان وێنەیەکی فۆتۆگرافی بۆ دروستکردنی کارێکی نوێ. هونەرمەند جێف کوونز نموونەیە کە دەبینین شتە بەناوبانگ و سەنگینەکانی گۆڕیوە بۆ شتی کەمبایەخ و لەوێڕا گواستویەتیەوە بۆ بەرهەمی هونەری.
ئەم تێڕوانینە هەندێجار گاڵتەئامێزە بە شێوەیەکی سروشتی لە خودی کارەکەدا وەک پنتێکی پۆستمۆدێرنیستی سەرهەڵدەدات، و دەبێتە هۆی درووستبوونی دیدگایەکی هەڕەمەکی، دەتوانین نموونەی فیلمی “پاڵ فار” لە نووسینی ڤلادیمێر نابۆکۆڤ بهێنینەوە، کە گێڕانەوە و شرۆڤەیەکی شیعریی لەسەر ئەم چیرۆکە پێکهێناوە، یان بەرهەمی دوای مردنی تۆماس پیلاستەری ئێریک شیڤیلارد کە لەسەر هەمان بنەما کاردەکات.
ئیپیستمۆلۆژی ئۆنتۆلۆژیای مۆدێرن و پۆستمۆدێرن
ئیپیستمۆلۆژیا چیە ؟
دەبێ جارێ تێبکەین ئیپیستمۆلۆژیا چیە؟ زۆرێک لە خوێنەرانی فەلسەفەو زانست دەزانن کە ئیپیستمۆلۆژیا واتا پێناسەی زانستناسی کە سەرچاوەی زاراوەی ئیپیستمۆلۆژیا دەگەڕێتەوە بۆ وشەیەک کە بە ڕەچەڵەک یۆنانییە، کە بریتییە لە (ئیپیستمۆلۆژی).
لە دوو بزوێن (Episteme) پێکدێت؛ بە واتای زانین، و (لۆگۆس)؛ بە واتای عەقڵ یان ئارگومێنت و زاراوەی ئیپیستمۆلۆژی یان ئەوەی پێی دەوترێت تیۆری زانین ئاماژەیە بۆ لێکۆڵینەوە لە زانین و ئەو شتانەی کە لە نزیکەوە پەیوەندییان پێوە هەیە، وەک پاساوهێنانەوە، هەندێ تیۆر کە ئەگەری هەبوونی بیروباوەڕی ڕەوا دەبەخشێت، چۆنیەتی ناسینی ئەو بیروباوەڕانە و چی ؟ ڕەوایەتی بە باوەڕکردنیان دەدات، جگە لەوەی چۆن ئەو زانستە یان باوەڕە ڕەوایانە بەکاربهێنێت بۆ ئەوەی شتی نوێی تر بزانێت، ئیپیستمۆلۆژی لە کۆنەوە یەکێک بووە لە بوارەکانی فەلسەفە.
ئۆنتۆلۆژیا چیە؟
ئۆنتۆلۆژیا لقێکی گرنگی فەلسەفەی میتافیزیکییە، وە ئەو زانستەیە کە تێیدا زاناکان گرنگی بە سروشتی بوون و ڕوونکردنەوەی بوونی شتەکان دەدەن لە ژیاندا، لە ڕێگەی ئەو پرسیارانەی کە بە دەوری بووندا دەسوڕێنەوە، کۆکردنەوەی تەن و بارستە و بوونەکان وە پۆلێنکردنێکی فەلسەفی لە هزری مرۆڤدا، و دیاریکردنی ئەوەی کە کام لەم شتانە... هەر لە سەرەتاوە بوونیان هەیە، و چۆن پێکەوە سیستەمێک پێکدەهێنن؟ و لە نێو ئەم پۆلانەدا ماددە و تایبەتمەندی و پەیوەندی و ڕووداوەکان هەن، کە بە چەمکە بنەڕەتییە ئۆنتۆلۆژییەکانی وەک ئەبستراکت و ڕیالیزم تایبەتمەندن، یان ئەگەر و پێویستی، و ئۆنتۆلۆژی زۆرجار سەرنج دەخاتە سەر ئەوەی کە ئایا ئەم بوونانەی کە سەر بە پۆلێکی دیاریکراون بوونیان هەیە یان نا، و شێوازی پەیوەستبوونی بە بوونەکانی ترەوە چیە؟ واتا بەشێکیشە لە گەڕان بەدوای وەڵامی بیرکردنەوەی گوماناوی بۆ بوون.
ڕەخنەگر برایان مەکهەیل جیاوازی نێوان مۆدێرنیزم و پۆستمۆدێرنیزم بەراورد دەکات بە جیاوازی نێوان زانستناسی (تیۆری زانین) و ئۆنتۆلۆژی (تیۆری بوون). بەم شێوەیە مۆدێرنیزم هەوڵدەدات وێنەیەکی وردی جیهانی واقیع بنیات بنێت، سنووری تێگەیشتنی مرۆڤ تێپەڕێنێت.
پۆستمۆدێرنیزم زیاتر پرسیار لە پێگەی جیهانی خەیاڵی دەکات کە بەرهەمی هونەری دروستی کردووە و پەیوەندییەکەی بە جیهانی ڕاستەقینەوە دەبەستێتەوە، نموونەی سەرەکی فیلمی نوێی هەناسەبڕکێی تلۆن، ئوقبار، ئۆربیس تێرتیوس (لە کۆکردنەوەی چیرۆکە خەیاڵییەکاندا بڵاوکراوەتەوە) لە نووسینی خۆرخی لویس بۆرخێس کە تێیدا جیهانی ڕاستەقینە وردە وردە لەلایەن جیهانی خەیاڵی تلۆنەوە کۆلۆنی دەکرێت. ڕوونە کە پۆستمۆدێرنیزم زۆر هەڵبژاردەیە و تێیدا جێگای خۆی کردۆتەوە.
پۆستمۆدێرنیزم ئایا سەردەمێکی نوێی سەرمایەدارییە؟ پۆست پیشەسازی پەیوەست بە گەشەپێدان هەیە یان شتێک کە هەمیشە هەبووە؟ ڕەنگە بەڕاستی بۆمان دەرکەوێت کە زۆرێک لە تایبەتمەندییەکانی جوانیناسیی پۆستمۆدێرن دەتوانرێت لە بەرهەمەکانی ڕابردوودا بدۆزرێتەوە، بەتایبەتی "دوبارەکردنەوەی ناڕوونی یان گەڕانەوە بۆ فیگەرە پتەوەکانی کلاسیک و بارۆک کە گۆڕاون بۆ جۆرێک لە تامی خراپی جوانیناسی کە دەتوانێت بەبێ ئەوە دووبارە بچێتەوە ناوەوە کە سۆز و بەها جوانکارییەکانی بەسەرچووبێت.
لە تەلارسازیدا، توخمەکانی تەلارسازی پۆستمۆدێرن لە کۆمەڵێک تەلاری دانسقەدا دەبینینەوە وەک جیابوونەوەی ڤیەننا کە تەلارێکی سەرسوڕهینەرە وکاری مێلنیکۆڤە کە یەکێک لە تەلارسازەکانی سلۆڤینی، هەروەها کارە ناوازەکانی زها حەدید و زۆری تر .
پۆستمۆدێرنیزم لە هونەرە بینراوەکاندا وەک بزووتنەوەیەکی هونەری لە کۆتایی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە مانیفێستی مێژوونووسی هونەر (چارڵز جێنکس) خۆی ناساند کە لەوێدا بە شێوەیەکی تەواو ناوەکەی دەهێنێت و پێناسەی پۆستمۆدێرینیزم دەکات.