عومەر خدر كاكیل
ڕاپەڕینی جووتیاران لە ناوەڕاستی پەنجاكان و سەرەتای شەستەكان، لە زۆر ناوچە یاخیبوون و شۆڕشێكی چینایەتی مەزن بوو دژ بە زوڵمی ڕژێمی دەرەبەگایەتی و ئاغاكان، تا ئێستاش وەك مێژووێكی پڕشنگدار و پڕ شانازی چاوی لێدەكرێت، سەبارەت بەم ڕاپەڕینانەش كەم و زۆر لەسەری نووسراوە و ساڵانەش لێرە و لەوێ یادی دەكرێتەوە.
بەڵام كاتێ ڕۆمانی (كاكەڕەش)ی حازم عەلی كوتك چاپ و بڵاوكرایەوە، ڕەنگە تاكە ڕۆمان، یان كاری ئەدەبی بێ بەو ڕاستگۆییە و بەو وردەكاریە و وا بەدرێژی باسی ئەو سەردەمە پڕ شانازییە بكات.
ڕۆمانەكە 964 لاپەڕەیە، لە 28 بەش پێك دێت، هەر بەشەی چیڕۆكێك و بەسەرهاتێك و ماجەرایەك دەگێڕێتەوە و بەشێوەیەكی تۆكمە بەیەكەوە بەستراونەتەوە و یەكتری تەواو دەكەن.
شوێنی سەرەكی ڕۆمانی (كاكەڕەش – پاشای شەو) قەراج و كەندێناوە و دەشتی كاكی بەكاكی هەولێرە.
كاتیش ناوەڕاستی پەنجاكان و سەرەتای شەستەكانە.
نووسەر زۆر بە وردی و بە دیقەتەوە باسی كێشە چینایەتیەكان و زوڵم و زۆری ئاغاكان و یاخیبوونی جوتیارانی ئەو سەردەم دەكات.
پاڵەوانی ڕۆمانەكە (كاكەڕەش) گەنجێكی ڕەنجدەر و وشیار و ئازا و چەلەنگە، هەمیشە دژی جەور و ستەم و بێگاری دەوەستێتەوە، بەردەوامیش پشتی هاوچین و گوندنشیانان دەگرێت. لە كاری هەرەوەزیش خۆی و براكانی و هێدۆی برادەری گیانی بەگیانی هەردەم لە ئامادەیی دان.
هەر بەم هۆیەشەوە كاكەڕەش و هێدۆ و هاوچینەكان بەردەوام لەگەڵ ئاغاكان لە ململانێ دادەبن و بەردەوامیش پیلانەكانی ئاغاكان پوچەڵ دەكەنەوە، پیاوەكان و خوڵامەكانیان تەمبێ دەكەن. بەمەش ئاغاكان بەردەوام ڕق و كینە لە كاكەڕەش دەگرن...كاتێ ئاغاكان بێ هیوا دەبن لەوەی خۆیان یان پیاوەكانیان ناتوانن دەست لە كاكەڕەش بوەشێنن، ئاخر كاكەڕەش هەمیشە بەسەر پلانەكانیاندا زاڵ دەبێ و بەرپەچیان دەداتەوە، بۆیە ئاغاكان پەنا بۆ دادگا و یاسا دەبەن بۆ ئەوەی بە تەڵەكەبازی و فڕت و فێل و سوێندی بەدرۆی پیاوەكانی خۆیان تەڵە بۆ كاكەڕەش دابنێن و تا لە زیندانا توندی بكەن، ئاخر لەو سەردەمیش دادگا و یاسا هەمیشە لە بەرژەوەندی ئاغا و پیاوەكانی دابوون، وە بەهۆی لاسەنگی تەرازوی دادگا كاكەڕەش و جوتیارەكان نەیان دەتوانی داوا دژی ئاغاكان تۆمار بكەن، ئەوەش لەبەر ئەوە نەبوو كە ڕقیان لە دادگا و یاسا بێت، بەڵكو دەیانزانی دادگاش لەبەرژەوەندی ئاغا و دەسەڵاتداران حوكم دەدات. بەم هۆیەش چەندین جار كاكەڕەش دەخەنە زیندان، بەڵام ئەو لە زیندانیش بەهۆی "ئەو زیندانیە ڕۆشەنبیر و چەپانەی كە ئەو سەردەم لە زیندانەكان ئاخێنرابوون" زیاتر شارەزای ماهیەتی ڕژێمی دەرەبەگایەتی و خەبات دژی زوڵم و زۆری دەبووەوە، لە هەر زیندانبوونێكی وانەی نووێ فێر دەبوو.
تا كۆتا جار ئاغاكان توانیان لەگەڵ بەرپرسانی ئەوكاتی پڵانێكی وا دابڕێژن و كاكەڕەش تۆمەتبار بكەن بە هەوڵدان بۆ كوشتنی موتەسەریفی ئەوكاتەی شار و بەم تۆمەتەش و بە كڕینی دادوەر و دادگاكانیش توانیان كاكەڕەش بخەنە زیندانی هەتاهەتایە لە ڕیگای خۆیانی دور بخەنەوە.
سەرەڕای هێڵە گشتیەكانی ڕۆمانەكە، نووسەر توانیویەتی لەناو ڕۆمانەكە جێگای زۆر بابەتی تر بكاتەوە و تێكەڵكێشی ناو ڕۆمانەكەی بكات و جوانی و شەوقێكی زیاتر بە ڕۆمانەكە ببەخشێ، هەر لە كاری ڕۆژانەی جواتیاری و مەڕداری و ژیانی دەروێش و دەف ژەنین و ڕوتاندنەوەی جوتیارە هەژارەكان بەناوی دین، تا دەگاتە وەسفی دەشتی كاكی بەكاكی و دابوونەریتەكان.هێندە جوان وەسفی كاری ڕۆژانەی گوندیان دەكات،ڕۆح بەبەر ئەو لاپەڕانەوە دەكات، هەر لە مانگا دۆشین و دان دانە مریشك و تەونی مافور و بەڕە بە دەستی كچە چەڵەنگەكانی ماڵە باوان، تا دەگاتە گەمەی مناڵان و خلیسكانێی سەر شەختە.
لە وەسفی بەهار و میگەلە مەڕو گردۆڵكەكانی ئەو دەشت و دەرە هێندە لێزانانە وەسفیان دەكات، هەست دەكەی بەرامبەر تابلۆو گرتەی سینەمایی دانیشتوی، كە دێتە سەر وەسفی (حەفسەت)ی سەربێری و شۆڕە ژن، هیندە بە وردی و جوانی باسی شۆخ وشەنگی ئەو شۆڕە ژنە دەكات، وەك ئەوە وایە فۆتۆگرافەرێك بە كامێرایەكی كوالیتی بەرز پۆرترێتی كێشابی، یان شیوەكارێك لە چەشنی دافینشی تابلۆیەكی ناوازەی كێشێابێ.
لە ڕوی زمانەوانیشەوە، نووسەر هێندە بە زمانێكی جوان و گوندیانە وكوردانە ڕۆمانەكەی نووسیوە، ئەتوانین بڵێین فەرهەنگێكی زمانەوانی دەشتی قەراج و كەندێناوەیە، ئاخر پڕە لە وشە و ئیدیۆم و كار و گەمەی منداڵانی لەبیركراو. مەگەر بەهۆی ئەم ڕۆمانەو ئەو زمانە پاراوە ئەو وشە و ئیدیۆمانە جارێكی تر بگەڕێنەوە ناو زمان و ئەدەبیاتی كوردی، ئەگەر نا ڕەنگە لەناو بچن.. لە ڕوی ڕێنووس و هەڵەی چاپیش تا ڕادەیەكی زۆر بێ كەمووكوڕیە، تەنها (و)ی نێوان دوو وشە پێویستە بە تەنها بنووسرێ، چونكە زۆربەی جار بە وشەی پێش خۆی و پاش خۆیەوە نووساوە، كە ئەمەش بەپێی ڕێنووسی ئەم سەردەمە ناتەواو و هەڵەیە، بۆ نموونە: لە بەشی یەكەم لاپەڕە شەش "بۆنی ئاردو بۆنی ژیان دەدەن" ئەو (و) نێوان ئارد ـ بۆنی ئەبێ بەتەنها بنووسرێ. ڕاستەكەی (بۆنی ئارد و بۆنی ژیان دەدەن) ئەمە لە زۆر شوێن دووبارە بۆتەوە. وە هەروەها (ڕ) سەرەتای وشە ئەبێ حەوتی لەبن نووسرێ، ئەویش هەندێ جار حەوتەكە دانراوە و هەندێ جاریش دانەنراوە..
پیرمام
2/9/2024
