جەبار جەمال غەریب
داهێنانەكان موڵكی تەواوی مرۆڤایەتیین، بەرهەمی هەموو ئەو مرۆڤانەن كە رۆژێك لە ڕۆژان بەسەر زەویدا گوزەریان كردووە، با ڕاستەوخۆش بەشدار نەبووبن لە داهێنانیاندا.
بەكورتی: داهێنانی هەر ئامێرێك، هەر بیردۆزێك، هەر كەلوپەلێك لە ئەنجامێكی كەڵەكەبوون زانیاری و داتای پێشترەوەیە.
هەر بۆ نموونە: پاسكیل وەك ئەوەی ئێمە دەیناسین و دیتوومانە و شێركۆ بێكەس شیعرێكی بۆ پاسكیلەكەی كەركووك نووسیوە، ئەو پاسكیلە (كارڵ ڤۆن درایسی {Karl Von Drais} ئەڵمانی لە ساڵی ١٨١٧ دایهێناوە، پایدەری نەبووە و لە تەختەش دروستی كردوە. ئەوە جگە لەوەی كە شێوەی پاسكیلەكە ساڵی ١٧٩٠ بە ناوی (كۆنت مێدی دی ساڤنج)ەوە تۆمار كراوە.
- ئەگەر ئەوەش بزانین كە (تایە، tyre) بەو شێوازەی دەیناسین، ئەویش كەڵكی لێ وەرگرتووە، بەبێ (تایە) پاسكیلەكەی پێدروست نەدەكرا، ئەویش داهێنراوی سەردەمی سۆمەری و فیرعەونەكانە.
- من بۆ وردەكاریی دروستكردنی تایە ناگەڕێمەوە، چونكە بە زۆر قۆناغدا تێپەڕیوە، لە هەر سەردەمێك شێوەیەكی تایبەتی هەبووە و كەڵك لە (مادەیەك) وەرگیراوە بۆ دروستكردنی وەكوو (بەرد، تەختە، هەموو جۆرەكانی قاییش یان لاستیك)، تا بەوەی ئێستا گەیشتووە.
- مەبەستەكەی من ئەوەیە هەموو ئەو داهێنراوانەی بەكاریان دەهێنین موڵكی نەتەوەیەك یان گرووپێك یان وڵاتێك نین، بەڵكوو موڵكی هەموو ئینسانییەتن.
- كورد و كەڵك وەرگرتن لە داهێنراوەكانی مرۆڤایەتی:
- كورد یان دەزگا و دامەزراوەكانی كورد بۆچی وەكوو پێویست كەڵك لەو داهێنراوانە وەرناگرن؟
پاسكیل نموونەیەكی باشە تەواوی مرۆڤایەتی بەشداریی لە دروستكردن و داهێنانیدا كردووە تا گەیشتووەتە ئەو ئاستەی ئێستا، هەر لە دروستكردنی تایە بەو شێوە خڕەی بەكار دێت، تا دەگاتە پایدەر(كە پاسكیلەكەی كارڵی ئەڵەمانی نەیبوو) تا كوشن و هەموو بەشەكانی دیكەی، واتا داهێنراوێكی گشتییە نەك تاكە كەسی.
- ئەوە بۆ كارەبا و ڕادیۆ و تەلەڤزیۆن و هەموو داهێنراوەكانی دیكە ڕاستە.
- واتا دروستكردنی پاسكیل، كاتژمێر، ئۆتۆمبیل، كۆمپیتەر چەند داهێنراوێكی فارسی، توركی، فەڕەنسی، ئەفغانی، ڕووسی، چینییە ئەوەندەش كوردییە. دیسان پرسیارەكە دێتەوە بەردەممان، بۆچی هەموو نەتەوەكان كەڵك لەو داهێنراوانە وەردەگرن كورد لە دوورەوە تەماشایان دەكات.
- سەردەمی بەریدی (كلاسیكی) بەسەر چوو، كەچی هیچ ماڵێكی كوردی سندووقی پۆستەی لە بەردەرگای خۆی نەدیت!
- سەردەمی ڕۆژنامە و گەیاندنی هەواڵی گەرم بە ڕۆژنامە بەسەر چوو، كەچی ماڵێكی كوردت دەست ناكەوێ بەیانیان لەگەڵ نان خواردن هەواڵێكیان بە هۆی ڕۆژنامەی ئەو ڕۆژەوە پێگەیشتبێ كە ئەو بەیانییە بۆیان هاتبێ!
- واتا بەرید ئەو گرینگییەی جارانی نەما، ئەو كاتەی گرینگ بوو كورد سوودی لێ نەدیت و لەبەر دەمی هیچ ماڵێكدا سندووقی (پۆستە)مان نەدیت. بۆ ڕۆژنامەش هەروا، نەبوو بە عادەت بەیانیان لەگەڵ نانی بەیانی ڕۆژنامەش خۆی بە ماڵدا بكات.
- ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت، پاسكیل نەبووە بەشێك لە كولتوری كورد، نەبووە هۆی گواستنەوە، نەبووە ئامێرێك بۆ وەرزشی گشتی.
- دەشكرێ ئەو چیرۆكە بۆ هەموو داهێنراوەكانی جیهان ڕاست بێ.
- پێش ئەوەی بێمە سەر پەیوەندیی ئەو بابەتە بە كۆمپیتەر و داهێنراوە ئەلیكترۆنییەكانەوە، چەند تاقیكردنەوەیەكی ئەقڵی یان ئەزموونی كوردی دەگێڕمەوە:
- كرم و بەلووعە
ئەوەندەی من لەبیرم بێ، عومرێك بە ترسی كرم و زەروو تۆقاندبوویانم، نەك من مامۆستا و باوان و خزم زراویان لە زەروو چوو بوو، دەیانگوت نەكەن ئاو ڕاستەوخۆ لە بەلووعە بخۆنەوە، دەنا كرم و زەروو پەیدا بوون و لەناو ئاو بڵاو بوونەتەوە و هەر دەم بە بەلووعەوە نێن ڕاست دەچنە ناو دەمتان و بە قوڕگ و گەرووتانەوە دەنووسێن و خوێنتان دەمژن تا نەتانكوژن وازتان لێ ناهێنن.
ئێمەی منداڵیش كە لەناو تۆز و خۆڵی كۆڵان یاریمان دەكرد، تینوومان دەبوو، هەناسەمان لێ دەبڕا، بە هەڵەداوان دەهاتینەوە ماڵێ و ڕاست دەممان بە بەلووعەوە دەنا، كە تێر ئاو دەبووین جا مەسەلەی كرم و زەرووما بیر دەكەوتەوە، زۆر جاریش لەسەر ئەو بەدفەڕییە لێدانیشمان دەخوار، بەڵام ئێستاشی لەگەڵدا بێت كەسێك پارچە قوماشێكی لە بەلووعەكە نەبەست تا ڕێ لە هاتنە خوارەوەی كرمەكان بگرێت یان چارەسەرێكی دیكەیان بۆ بدۆزێتەوە، ئەوەش هەموو دەلالەتی ئەوەیە كە كورد پەنا بۆ داهێنانی عەقڵی نابات و نەریەت پەیڕەو دەكات و بەس.
- سەربان و گڵەبان
مەسەلەی سەربان و گڵەبانیش هەر وا، سەدان ساڵە كورد سەربانی خانووەكانی گڵەبان دەكات و گڵەبانەكە دەپەستێورایەوە و دەبوو هەموو ڕۆژێ بشگێڕدرێ، كەچی زستانان سەربانەكان هەر دڵۆپەیان دەكرد. كەس عەقڵی بەوە نەشكا شێوەی گڵەبانەكە بگۆڕێ یان سەربانەكە تۆزێك لار دروست بكات، واتا دیوارێكی دەسانتیمەترێك لە لاكانی دیكەی بەرز تر بێت تا ئاوی بارانەكە لە سەربان ڕانەوەستێ و شۆڕ بێتەوە. ئەوەش كەڵك وەرنەگرتن بوو لەو هەموو شێوە جیاوازەی دروستكردنی خانوو كە لە دنیادا هەبوو.
ژیان بەبێ داهێنان زۆر سەختە، بەس ئەوە پەیوەندیی بە كۆمپیتەر و ئەنتەرنێتەوە چییە؟
- پێشكەوتن و داهێنانە ئەلیكتڕۆنییەكان زۆر كۆن نین، هەموانیش دەستیان پێی دەگات، بزانین كورد چۆن مامەڵەی لەگەڵدا كردوون؟
- ئێنگلیز و ئەڵمان و یۆنان و ڕووسەكان، چین و هیندیش كە زۆرترین دۆكیومێنت و سەرچاوەی مێژووییان هەیە و هەموو بەرهەمی كولتووری و زانستی خۆیان گواستووەتەوە ناو تۆڕەكانی ئەنتەرنێت. دێڕێكی شكسپیر یان چۆوسەرت بوێ هەر وا بە خولەكێك دەستت دەكەوێت، ئەو بارە قورسەی هەیانبوو لەناو كتێب و سەر كاغەز گواستانەوە بۆ ناو دنیای مەجازی و ناو دنیای ئەلیكتڕۆن بێ ئەوەی یەك پەڕە كاغەزیش بفەوتێنن.
- ئەوە بە پلەیەكی تۆزێك كەمتر بۆ فارس و تورك و عەرەبیش ڕاستە.
- ئەوەی تێیدا دواكەوتووە كوردە، بۆ هەر بابەت و سەرچاوەیەك بە كوردی بگەڕێی كەمترین زانیاریت دەست دەكەوێت، ئەوە جگە لەوەی كە هیچ سەرچاوەیەكی ئەلیكترۆنیی كوردی نییە باوەڕپێكراوە بێ.
- ئەوە بۆ؟ دیسانەوە لەبەر ئەوەی سیستەمی جیهانی هەیبەتی كوردی شكاندووە؟
- ئایا كورد خۆی بە خاوەنی ئەو داهێنانانە نازانێ؟
بەكارنەهێنانی داهێنراوەكانی سەردەم وشكبوونەوە و ماناوەیە لە هەمان خاڵی دەستپێكەوە، واتا زیندوویی و مانەوەی نەتەوەیەك پەیوەستە بە ئاستی بەكارهێنانی داهێنراوەكانی مرۆڤایەتییەوە.
ئەو سەردەمەی كتێب و خوێندنەوە و كتێبخانە نوێنەری نەتەوە و زمانی گەلان بوون، لە كام گوند و شاری كورد ئەوە ببووە بابەتی ڕۆژانە و توانای تاك لەسەر ئاستی ئەو كتێبانە دیاری دەكرا، كە دەیخوێندەوە؟
- بەهۆی بڕیارێكی ناقۆڵای سوڵتانی عوسمانییەوە، ڕێگادان بە هێنان و بەكارهێنانی ئامێری چاپ بۆ قەڵەمڕەوی ئیسلامیی، سەد ساڵی ڕێك دوا كەوت و بۆ كوردستانیش پێنچ سەد ساڵ.
- واتا لە گەرمەی داهێنانی كتێب و خوێندنەوەیدا، كورد بە (حاڵ) كتێبی ناسی و ئێستاش، كە سەردەمی كتێبی كاغەزی بەسەر دەچێ، سەرچاوە گرنگ و دانسقەكان و ئەو كتێبانەی دنیا و بیركردنەوەی ئینسانیان گۆڕی، كورد نەیناسین.
- لە ٧ی مانگی ١٢ی ١٩٢٧دا یەكەم تەلەڤزیۆنی ئەلیكترۆنی دروست دەكرێت و مرۆڤایەتی لێی بەهرەمەند دەبێت. دوای پەنجا ساڵ لە دروستكردنی، كورد دەستی پێی دەگات و دەتوانێ بەكاری بهێنێ و (بەس) ئەگەر گەڕیدەیەك، یان بەرنامەسازێك كوردی وەك نەتەوەی دواكەتوو و دەستگرتوو بە نەریتی كۆن پیشان دابێ، دەنا ئەو ئامێرە هیچ ڕۆڵێكی لە ناساندنیدا نەبووە.
- تەمەنی سینەما نزیكەی سەد و پەنجا ساڵە، بەلای كەمەوە لە سەد ساڵی ڕابردوودا سینەما باشترین هۆی گەیاندنی كێشە و هۆكاری سەرنجڕاكیشانی میللەتان بووە بۆ بابەتێكی دیاریكراو.
- كەم نەتەوە هەن بۆ گەیاندنی (خۆیان) بە دنیای دەرەوە سوودیان لە سینەما، یان لەو هونەرە سیحرییە وەرنەگرتبێ.
- بەلای منەوە، جوولەكەكان زۆرترین سوودیان لە سینەما وەرگرتووە، نەك تەنیا بۆ گەیاندنی مەزڵوومیەتی خۆیان، بەڵكوو بۆ ڕەواییدان بە (مەسەلەیەكان) و پیشاندانی بە دنیا، كە ئەوان پڕۆژەی گرنگیان هەیە و دنیا بەبێ توخمی جوولەكە كەماسییەكی گەورەی تێدایە.
- دەتوانم بڵێم، لە كاتی خۆیدا كورد هیچ سوودێكی لەو هونەرە وەرنەگرتووە، یان ئەسڵەن ئەو ئیمكانیەتەی لەبەردەستدا نەبووە.
كورد بۆ سوودی لە هونەر و داهێنانەكانی سەردەم وەرنەگرتووە؟
هۆی زۆر گرنگ و بنەڕەتی هەن، وەك:یەكەمیان: دووریی كورد لە دنیا، نەتەوەكانی سەردەست هەوڵی جدییان داوە بۆ ئەوەی كورد دەستی بە هیچ هۆكارێكی پێشكەوتن ڕانەگات، یان وەختێك بكەوێتە بەردەستی، كە گرنگی و ماهیەتی خۆیان لەدەست داوە. بۆ نموونە، ڕێگای گەیشتنی زانست و داهێنانەكان بۆ كوردی باشوور بەغدا بووە، بۆ ڕۆژهەڵات تاران و بۆ ئەوانی دیكەش ئەنقرە و دیمەشق، كە تەنیا مردنیان بۆ ناردووە.
دووەم: خودی كورد وەك كائینێكی ڕازی بەو (واقیعەی) تێیدا دەژی. كورد خۆی كائینێكی دژە چاكسازی و ڕیفۆرمە. حەزی لە دووبارەكردنەوە و نەریت و لاساییكردنەوە هەیە. ئایین بە لای كوردەوە زۆر گرنگە، بەڵام هیچ زانایەكی كورد نەیتوانیوە هیچ ڕیفۆرمێك لە نەریتە ئایینییەكانی ڕۆژانەدا بكات. پێویستیان بەوەیە زانایەكی دەرەوەی خۆیان ئەزهەری، یان سعوودی (هەتا ئەفغان و پاكستانیش) لە گۆڕانێك، یان ڕاستكردنەوەیەكدا فتوایان بۆ بدات. هەر بۆ نموونە، سروودی نیشتمانیی كورد، كە ئێستا زۆر لە ڕەوتە ئایینییەكان دژایەتیی دەكەن، ئەوەندە بەسە كە زانایەكی ئەزهەر دانی پێدا بنێ، تا هەموو دەستەوتاقمە ئایینییە دژەكان پێشوازیی لێ بكەن.
سێیەم: پاراوێزخستنی كورد، پاسیڤكردنی لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە كوردی نیگەران كردووە و باوەڕی بە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەهێشتووە.
مەبەستی ئەم وتارە:
- مەبەست لە بەكارهێنان و دەستگەیشتن بە داهێنراوە نێودەوڵەتی و مرۆڤایەتییەكان، بەشێكی گەیاندنی كێشە و ڕەوایەتیدانە بە كێشەكان، بەشێكی گەورەی گەشەكردن و نوێكردنەوەی كولتوور و فەرهەنگ و ئەدەبیات و ژیانی نەتەوەكەیە.
مەبەستی ڕاستەوخۆشم لەو وتارە:
- ئەمڕۆ لە جیهاندا هەموو نەتەوەكان فەرهەنگ و كولتووری خۆیان گراستووەتەوە نێو دنیای مەجازی و ئەلیكترۆنی، لەسەر هەر بابەتێك، هەر ژانرێك، هەر كەسایەتی و دەستەواژەیەك و هەر وشەیەك بە هەر زمانێك زانیاری داوا بكەی، زۆر بەئاسانی هەرچیی لەسەر ئەو بابەتە هەیە بە كلیكێك دێتە بەر دەستت، تەنیا بە زمانی كوردی، زانیاری لەسەر هەر بابەتێك، هەر ژانرێك، هەر كەسایەتییەك داوا بكەی، كەمترین داتات دەداتێ.
- ئێستا ،كە دنیا دنیای مەجازییە، گەرمەی ئەلیكترۆن و شەپۆلی دەنگییە، هیچ پڕۆژەیەكی نەتەوەیی یان نیشتمانی بۆ ئەو بابەتە نییە.
- هەر بۆ نموونە، زانیاری لەسەر شیعری كلاسیكی كورد، یان نالی و سالم و كوردی داوا بكە، هیچ سایت و گۆشەیەكی ئەلیكترۆنیی باوەڕپێكراو نییە پشتی پێ ببەستی، نەك باوەڕپێكراو، بەڵكوو زانیاریی تەواو لەسەریان هەر نییە. لەسەر مەحووی و بێخود و گۆران و دڵداریش هەروا.
- بتەوێ زانیاریت دەربارەی مەولانە خالید، تەریقەتی قادری، شێخ مەحموود دەستت بكەوێ، چەند بابەتێكت دەست دەكەوێ، كە تەنیا هەوڵی چەند كەسێكن و هیچی دیكە.
- كورد، كە بە شۆڕشی بەرگری و مانەوە بەناوبانگە، كوان مێژووی شۆڕشەكانی شێخ سەعیدی پیران و دۆكومێنتەكانی كۆماری كوردستان و ڕاپەڕینەكانی بارزان لەو جیهانە مەجازییە سیحرییەدا؟هەروەها سەدان لاپەڕە و شۆڕشی دیكە، كە ناكرێت لێرە یەكەیەكە بیانژمێرم.
پێشنیار:
- من پێشنیار دەكەم، هەر چەند نازانم پێشنیارەكەم ئاڕاستەی كوێ بكەم، كە هەرچی زووترە، دەزگایەكی نیشتمانی بۆ دروستكردنی دنیای مەجازیی كوردی، بە چەند زمانێك دروست بكرێت، ورد و درشتی نەتەوە لەناویدا كۆ بكریتەوە، با ئەو دەوڵەتەی لەسەر زەویی نیشتمان لە دەسەتمان چووە، لەناو جیهانی مەجازی و ئەلیكترۆندا دروستی بكەین.
- ئەوەش پێی دەگوترێ شۆڕشی مانەوە و هەستانە سەرپێ.