مەعریفەی شیعریی یان ئەزموونی واقیعی شیعریی، پەیوەندی بە پرۆسەی نووسین و خوێندنەوەوە دەكات، كاتێك كە سرووشتی و هەڕەمەكییە، دواتر لە رێگای خەیاڵ و جوانی و شارەزایی شیعریی و رامانەوەوە تۆختر دەبێتەوە، پاشان لە گرتنی گۆشەنیگای جیاوازی هونەری و بە رووداوكردنیان و وێناكردنی دنیابینی سەردەم و لە خەمڵاندنی كۆی ئەو شارەزاییە مەعریفییانەوە بەشێوەیەكی راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، لە شیعرییەتی دەق و شیعرییەتی خوێندنەوەدا دەردەكەوێت.
واتە دوای بەرەوپێشچوونی بەهرە بۆ شارەزایی، شارەزاییەكان بۆ ئەزموون و ئەزموونگەریی، ئیتر دەركەوتنی وزەی هونەری و شارەزاییە مەعریفییەكان بە شێوەیەكی (راستەوخۆ) و (ناڕاستەوخۆ) دوو خاڵی سەرەكی رووندەكەنەوە: یەكەمیان، پەیوەندی بە نووسەرەوە هەیە، ئەویدیكە پەیوەندی بە خوێندنەوەوە دەكات. خوێندنەوە دەبێتە دوو بەش: یەكەم خوێنەرانن، دووەم پەیوەندی بە رەخنەگرانەوە دەكات. واتە كاتێ خوێنەر درك بە شیعرییەت دەكات. كاتێ ئاگایی هونەریی، خوێنەر تێدەپەڕێنێ و رەخنەگر دەیدۆزێتەوە. یەكەمیان دەكەوێتە بەر ئاستە جیاوازەكانی خوێنەرەوە و دووەمیان دەكەوێتە بواری لێكدانەوەی زانستی و تیۆرییەوە.
بە كورتی بابەتی سەرەكی ئەو لێكۆڵینەوەیە، هەوڵێكە بۆ بەرجەستەكردنی بنەما مەعریفییەكانی شیعریی، كە لەنێوان پرۆسەی نووسین و پرۆسەی خوێندنەوەدایە. لێرە و لە بە دواداچووندا لە (چیگوتن و جوانگوتن و خوێندنەوە)دا خۆی دەبینێتەوە! هەموو ئەوانەش لە شارەزایی و شیعرییەت و مەعریفەوە هەڵدەگرینەوە و دواتر لە رێگای ئەزموونگەرییەوە، لە دوو چەمكدا بە ناوی (گەشتكردن) و (مامەڵەكردن) وێنای دەكەینەوە.
میكانیزمی گەشتكردن بە (دۆزینەوە و داهێنان و سەیرورە) دەبەستینەوە و لە خەیاڵدا بە دوایدا دەگەڕێین. میكانیزمی مامەڵەكردن بە (تێگەیشتن و راڤەكردن و حەقیقەت)ەوە دەلكێنین و لە دەسەڵاتدا بە دوایدا دەچین. بەو مانایەش شیعرییەتی نووسین و شیعرییەتی خوێندنەوە وەك دوو جوولەی هاودژ و هاوگونجاو لە خەیاڵ و حەقیقەتەكاندا پێكەوە دەلكێن و لە رێگای دەسەڵاتی زمان و داهێنانی ئەدەبی و هونەرییەوە دانوستان دەكەن.
درككردن، تێگەیشتن، دۆزینەوە
بێگومان شارەزایی و مەعریفەی شیعریی لە رێگای فرە خوێندنەوە و خوێندنەوەی جیاوازەوە گەشە دەكات، پێوانەكانی جوانی و چێژ (دادەڕژێتەوە)! بەڵام هەندێجاران لە شیعری نوێدا داڕشتنەوە، تەگەرە بۆ تێگەیشتن درووست دەكات! ئەو تەگەرەیەش بەشێكی پەیوەندی بە وزەی هونەری و شارەزایی دایە، بەشێكی لە گۆڕانكاری لەپڕی سەیرورەی داهێنانەوەیە. بەشێكی پەیوەندی بە ئاسۆكانی چاوەڕوانی خوێنەر و بەشێكی بە تازەیی فۆرم و تەكنیك و نوێكردنەوەی روانینی شاعیرەوەیە. بە كورتی هەموو ئەوانە لە كێشە مرۆییەكانی سەردەم و ئاڵۆزی ژیان و پێشكەوتنە خێراكانی زانستی تەكنۆلۆژیاوە هەڵقوڵاوە.
گوتاری مەعریفەی شیعریی هەرگیز بەو مانایە نییە، كە پرسیاری مەعریفی بەردەوام وەك خەسڵەتی تاكرەهەندی دووبارە بكاتەوە؟! چونكە (داهێنان) بێ سەربەخۆیی و ئازادی و پرسیاری بەردەوام هەناسە نادات. ئەوە نەك رەخنەگر، خوێنەری ئاسایی هەستی پێدەكات! واتە (داهێنان) لە گۆڕانی بەردەوامی ئاگایی و سەیرورە ناكەوێت. داهێنان بەردەوامبوونی (نا)یە، لە (نا)یەكەوە بۆ (نا)یەكی دیكە، تا دەبێتە(نا)یەكی دینامیكی، ئەو نەفیبوونە لە شێوازی (هێشتا-نەبوو) خۆی مانفێست دەكات. كەواتە ئەوەی دوێنێ وەك پێوانەی مەعریفی و جوانی تەماشا دەكرا، مەرج نییە هەمیشە وابمێنێتەوە!
لێرەوە دەبێ بزانین بەشێكی گەورەی بە مۆدیلكردن و رابردوونمایی لە دۆگماتیزمی دەسەڵاتی سیاسییەوە سەرچاوە دەگرێت! دەسەڵاتی سیاسی هەوڵدەدات هەمیشە بە مۆدیلكردن لە فۆرمێكی دیكەی رۆشنبیرییدا پێشان بداتەوە. واتە دیماگۆجییەتی سیاسی دەست بەو فۆڕمانەوە دەگرێت و وەك ناسنامەی نەتەوەیی و رەسەنایەتی بە دژی گۆڕانكارییەكانی سەردەم و سەیرورەی داهێنانیان دەكاتەوە و لە پانتایی رۆشنبیریی باودا برەویان پێدەدات. بەڵام قسەكردن لە بارەی رەسەنایەتی و بڕوابوون و ناسنامە و ستایل و ناسیونالیزم، قسەكردن لە گەڕانەوە بۆ ئەسڵێكی كۆن و رووداوی یەكەم و كەلەپوور و یادەوەری نەتەوە… قسەكردنێكی سیاسییانەی پۆپۆلیستییە بۆ مەسرەفی رۆژانە، هەرگیز پرسیاری داهێنانی لەخۆدا هەڵنەگرتووە!
داهێنان هەمیشە پەردە لەسەر نهێنییەكانی مەسرەفگەرایی رۆژانە، كەلەپوور و یادەوەری نەتەوە و رۆشنبیریی باو هەڵدەماڵێ و لەوێشەوە بونیادە جیاوازەكانی خۆی نمایش دەكات.
لەنێوان مەعریفە و مەعریفەدا ترس نییە، جیاوازی هەیە! بەڵام جیاوازی كاری داهێنان لە پانتایی رۆشنبیریی باودا گەشە ناكات. پێویستە شیعری نوێ هەموو ئەركە باوەكان لەخۆی دابماڵێ، جوانی و چێژ دووبارە دابڕێژێتەوە و پرسیاری نوێ بەسەر بوون و دنیادا بكاتەوە؟!
كەواتە گوتاری مەعریفەی شیعری لە بنەمادا (درككردن) و (تێگەیشتن) و (دۆزینەوە)یە، لە (ت,س. ئیلیوت)ەوە ئەو ئەزموونگەرییە بە ترۆپك دەگات و بە جوانی لە (ئەدۆنیس)دا رەنگیداوەتەوە! بایەخی ئەو گوتارە هەر ئەوە نییە، بەشێك لە بنەماكانی ئاگایی شیعریمان (پێدەناسێنێ)، بەڵكو جیاوازی گوتارەكانمان بۆ (رووندەكاتەوە) و پێماندەڵێ چەمكی داهێنان هەر تەنها داهێنەر بەرجەستە ناكات، بەڵكو لە هەمان كاتدا خوێنەری جیاوازیش بەرجەستە دەكات!
كێشەكانی مەعریفەی شیعریی
ئاگایی مەعریفی داهێنەران لە كرانەوەی فیكر بەرهەم دێت و درككردن و تێگەیشتن و دۆزینەوە دەگەیەنێت. بەڵام پێشبینیكردنی مەعریفەی شیعریی بەتەواوی دیارینەكراوە، كێشەی ئەو دیارینەكردنەش ڕووداوە نادیارەكانی ئایندەی شیعریی و داهێنانی شیعرییە، كە بە روونی تێگەیشتن بە دەستەوە نادەن. چونكە مەعریفەی شیعریی شتێك نییە یەكجار بدۆزرێتەوە؟! بۆ نموونە دۆزینەوەی جوانی شیعریی سنووری نییە. رەنگە شیعر خاڵی بێ لە حەقیقەت، بەڵام ناكەوێتە دەرەوەی خەیاڵەوە. بە دیوەكەی دیكەش ئاگایی قووڵی خوێندنەوە ئەو شوێنەیە، كە نووسەرت بیر دەچێتەوە، ئەوەش ئاستی بەرزی درككردن و تێگەیشتنی خوێنەر و دۆزینەوەی شیعرییەت نیشان دەدات.
یەكێكی دیكە لە كێشەكانی ئاگایی مەعریفەی شیعریی، ئەوەیە كە پێش زەمەنی لەدایكبوونی شیعر دەكەوێت. هەر ئەوەشە بەشێكی گەورەی خوێندنەوە دەخاتە تەگەرەی تێگەیشتنەوە! بەڵام كێشەی داهێنان لە كێشەی دیاریكردنی مەعریفەی شیعرییدا كورت ناكرێتەوە. دەشێ درككردن و تێگەیشتنی مەعریفەی شیعریی خوێنەر و راڤەكار و رەخنەگر بخاتەوە، بەڵام مەرج نییە داهێنان بەرهەم بهێنێت! وەكچۆن مەرج نییە (خوێنەر و راڤەكار و رەخنەگر) لەگەڵ داهێنەر هاومانا و هاودنیابینی بن. ئەوەش یەكێكی دیكەیە لە كێشەكانی مەعریفەی شیعریی، بەڵام كێشەی داهێنان نییە! چونكە داهێنان (دۆزینەوە و گۆڕان و سەیرورە) بەڕێوەی دەبات، بەڵام خوێنەر و رەخنەگر، راڤەكردنی جیاوازی لێدەكەوێتەوە.
داهێنان، چیگوتن و جوانگوتنە! حەقیقەت و جوانی، مامەڵەكردن و گەشتكردن. ئەگەر چیگوتن (حەقیقەت – مامەڵەكردن) ئاگایی دەرەكی هێلەكانی بكێشێ، ئەوە جوانگوتن (جوانی- گەشتكردن) ئاگایی ناوەكی دەیجوولێنێت. یەكەمیان گواستنەوەی دنیا و نواندنی كێشە مرۆییەكانییەتی. دووەمیان كێشەكانی جوانی و خەیاڵی شیعریی هەڵگرتووە. یەكەمیان پێداویستییەكی مێژووییە، نەك مێژوو! دووەمیان پێداویستییەكی شیعرییە، نەك شیعر! یەكەمیان ململانێی بێكۆتایی (حەقیقەت) و (مامەڵەكردن)، واتە مامەڵەكردن لە دەسەڵات شیدەكاتەوە و لە سەردەمی پاش حەقیقەتدا خەرجی دەكات؟! دووەمیان ململانێی بێكۆتایی (جوانی) و (گەشتكردن)، واتە گەشتكردن لە خەیاڵدا دەخەمڵێنێ و لە داهێناندا دەینوێنێتەوە؟!.
رەنگە چەمكی بێكۆتایی (چیگوتن- مامەڵەكردن- حەقیقەت) بوونگەرایی فەرامۆش بكات؟! بۆ نموونە، تەماشای مامەڵەكردن لەگەڵ دەسەڵات لە سەردەمی پاش حەقیقەت، زیرەكی دەستكرد بكە، لە رێگای زانستی تەكنەلۆژیای نوێوە. بەڵام چەمكی بێكۆتایی (جوانگوتن- گەشتكردن- جوانی) هەمیشە گەشتكردنی خەیاڵی (هێشتا-نەبوو) مانفێست دەكاتەوە. لێرەدا دەبینین چەمكی (دەسەڵات) فاشیەتی زمان دەنوێنێ و چەمكی (داهێنان) سەیرورە و خوێندنەوەی جیاواز بەرهەم دەهێنێتەوە و ئەزموونگەری جیاوازی لێدەكەوێتەوە. رەنگە چەمكی فاشییەتی زمان خودی داهێنان بگۆڕێتە سەر جۆرێ لە مامەڵەكردن، دواجار لە شێوازگیرییدا بەرجەستەی بكات، بۆ نموونە: فاشییەتی زمان لای رۆڵان بارت. بەڵام خودی داهێنان بەردەوام بەرەو ئەودیوو حەقیقەت دەبێتەوە و (هێشتا-نەبوونی) حەقیقەتی جێگیر پێشبینی دەكات. بۆ نموونە: ئەنتی دەق، بەو مانایەی كە ئەودیوو كۆتاییەكان و هێشتا نەبوون وێنا دەكات.
نە شیعری بێ مەعریفە و نە مەعریفەی بێ شیعر
مامەڵەكردنی فاشییەتی زمان و سەردەمی پاش حەقیقەت و زیرەكی دەستكرد نەیانتوانیووە دۆزینەوە و گەشتكردنی خەیاڵی داهێنان كۆتایی پێبهێنێت، تەنانەت لەو كاتانەشدا كە هەموو دەرگاكان لەسەر چیگوتن دادەخرێت، هێشتا داهێنانی شیعریی لە رێگای جوانگوتنەوە گەشتی خەیاڵ وێنا دەكاتەوە، لەوێشەوە ڕووداوەكان بۆ چیگوتن دەجولێنێت. فاشییەتی زمان و سەردەمی پاش حەقیقەت و زیرەكی دەستكرد، رەتكردنەوەی ئاگایی شیعری پێش رەتكردنەوەی مەعریفە دەخات. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا نە ئاگایی شیعری بێ مەعریفەیە و نە گوتاری مەعریفی بێ شیعرییەت! دەمەوێ بڵێم نە شیعر بێ جوانگوتن و خەیاڵ هەڵدەكات و نە مەعریفە بێ چیگوتن و حەقیقەتە پێشبینكراوەكان دەگات.
بەڵام كاتیك شیعر دەگاتە ئەوەی بزانێت دەسەڵات چییە! ئیتر بەرەو كردەی سەیرورە گەشت دەكاتەوە، كاتیكیش گەیشتە سەیرورە، ئیتر لە حاڵەتی دۆزینەوەی بەردەوامدا دەمێنێتەوە. بەردەوامبوونی دۆزینەوە و سەیرورە، بەردەوامبوونی (نا)ی شیعرییە بە هەموو ماناكانییەوە، لە ئاگاییەكەوە بۆ مەعریفەیەكی دیكەی جیاواز. سەیرورە هەوڵێكە بۆ هەڵگیرساندنی شۆڕشی شیعریی جیاواز. شۆڕشی شیعری، شۆڕشی خەیاڵ و جوانییە دژ بە دەسەڵاتی ناچاری كردن و حەقیقەتەكان دەبێتەوە، بەڵام ناكەوێتە دەرەوەی شیمانەی زمانەوە؟!
بە بڕوای من لە پشت كێشەكانی (فاشییەتی زمان) و (سەردەمی پاش حەقیقەت) و (زیرەكی دەستكرد)، سیحری گەشتی خەیاڵ پردێكە بۆ جوانی! واتە ئەگەر ژەهراویبوونی زمان بە دەسەڵات، سەرچاوەی ئاڵۆز و نادیاری مامەڵەكردن بێت! ئەگەر سەردەمی پاش حەقیقەت، لە بێ مانابوونی حەقیقەتی چیگوتنەوە رەنگیدابێتەوە. ئەگەر زیرەكی دەستكرد، توانای مرۆڤی باڵا بنوێنێ. ئەوە دۆزینەوە و سەیرورەی داهێنان لە جوانی راگوزەر و خەیاڵی بێ سنوور درێژ دەبێتەوە.
یەكەمیان، میكانیزمی دەسەڵات و ستراتیژی بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵات بەڕێوەی دەبات. واتە: زمان، هەر كە قسەی پێدەكەین، ئەگەر پرتەپرتێكیش بێت، ئەوا ڕێك دەچێتە خزمەتی دەسەڵاتەوە! لە زماندا ملكەچی و دەسەڵات، تێكەڵی یەكتری دەبن و بە حەتمی ئاوێزانن! بەو مانایەش زمان، بە سرووشتی خۆی، پەیوەندیی نامۆكردنی ناچاریكەرانە لەخۆ دەگرێت. گوتاری دەسەڵاتیش كۆی ئەو گوتارانە دەگرێتەوە كە بنەماكانیان لەسەر حەقیقەتی زمان هەڵچنراوە.
دووەمیان، سەردەمی پاش حەقیقەت پێیوایە حەقیقەت چیتر وەك كۆنسێپت و فاكت، وەك بەڵگە و داتا مانای نەماوە! بێگومان لە پشت گەڕان بە دوای حەقیقەتدا، خودی ئیرادەی حەقیقەت وەستاوە؟ بەڵام لە پشت ئیرادەی حەقیقەت، جگە لە ئیرادەی دەسەڵات شتێكی دیكە نییە؟!.
سێیەمیان، بە مەبەست بێ، یان بێ مەبەست، پێماندەڵێت: بەهۆی پێشكەوتنی ئامرازەكانی تەكنەلۆژیا و زیرەكی دەستكردەوە، لەبەردەم جیهانێكی مۆدێرنی جیاوازداین. پێدەچێت گەشەی خێرایی زیرەكی دەستكرد تاڕادەیەك كاریگەری لەسەر دنیای كارامەییەكانی سەدەی بیست و یەكەم و ژیانی مرۆڤدا هەبێت. بەڵام ئایا دەتوانێت كۆتایی بە گەشتی خەیاڵ و جوانی بهێنێت؟.
وەك دەبینین هەر سێ تێزەكە لەسەر گۆڕان و رەتكردنەوە و نكۆڵیكردن كار دەكەن! سپینۆزا دەڵێ: هەموو نكۆڵیكردنێك پێناسەیە! بەڵام هەرگیز سیحری داهێنان لەسەر پێناسەكردنی دیاریكراو نەوەستاوە، هەمیشە پێناسەی نوێ دەخاتەوە و كۆتایی بۆ نییە! دۆزینەوە و سەیرورەی داهێنان بەردەوام دژ بە پێناسەكردنی دیاریكراو دەبێتەوە.
دەسەڵاتی فاشیزم هیچ شتێك ناخولقێنێ، بەڵكو تەنها ساڕێژی دەكاتەوە. پێناسە دیاریكراوەكانیش جگە لە خۆیان شتێكی دیكەی جیاواز ناخولقێنن، تەنها دایاندەڕێژنەوە. پێناسە و دەسەڵات و حەقیقەت دیارن. داهێنان و دۆزینەوە و سەیرورە ئاڵۆز و نادیارن.
خەیاڵ و جوانی، مەعریفەی شیعریی
جوولەی خەیاڵ و جوانی، چێژ بەڕێوەی دەبات، لە رێگای ستراتیژی مەعریفەی شیعریی، (درككردن و تێگەیشتن و دۆزینەوە). چێژ و جوانی هەر تەنها لە گەشتكردندا نییە، لە حەقیقەتەكانیشدایە؟! بەڵام چێژی داهێنان بەردەوام لە جوولە و جێگیرنەبوونی جوانییەوەیە، چێژی حەقیقەتەكان لەسەر جێگیربوونی جوانی وەستاوە.
جێگیرنەبوونی داهێنان و جێگیربوونی حەقیقەت دوو وەزیفەیان هەیە: وەزیفەی یەكەم، دەكەوێتە سەر تێگەیشتن و راڤەكردن و لەوێوە (مامەڵە) لەگەڵ دەسەڵاتدا دەكات. دەسەڵاتیش هەمیشە میكرۆبێكە بە خانەكانی كۆمەڵگاوە نوساوە. وەزیفەی دووەم، لەسەر دۆزینەوە و داهێنان كار دەكات و گەشتی خەیاڵە بۆ شوێنێكی نادیار.
ئەگەرچی (دۆزینەوە و داهێنان) بۆ (تێگەیشتن و راڤەكردن) مەترسیەكی گەورەیە. چونكە دۆزینەوە و داهێنان (پرسیار) و كارامەیی درووست دەكات، بەڵام تێگەیشتن و راڤەكردن رازیكردن و (بڕوابوون) دەخاتەوە. جیاوازی نێوان (پرس) و (باوەڕ) جیاوازی نێوان (مامەڵەكردن) و (گەشتكردن)ە. كەواتە چێژ جیاوازییشە!
كێشەكانی سەردەم، درككردن و تێگەیشتنی دەوێت. فەزای داهێنان، دۆزینەوە و سەیرورە. ئەگەر بشێ مامەڵەكردن كێشەكانی سەردەم لەخۆدا جێگیر بكات؟! ئەوە گەشتكردن نەك هەر (نا)یەك رووبەڕووی باسی كۆتاییەكان بەرز دەكاتەوە، بەڵكو لە رێگای شێوازی (هێشتا-نەگەیشتن) ململانێ لەگەڵ دەسەڵات و پێناسەكانیشدا دەكات. كەواتە پرۆسیسەكردنی شیعریی لە داڕشتنەوەی بەردەوامی گەشتكردنی خەیاڵ و جوانیدایە، ناكەوێتە دەرەوەی مەعریفەوە، چونكە ئەزموونگەرییە! ئەزموونگەری جیاوازیش لە دەرەوەی درككردن و تێگەیشتن و مامەڵەكردندا ناژی، بەڵام مەرج نییە داهێنان بێت. وەكچۆن پرۆسیسەكردنی خوێندنەوە لە دەرەوەی درككردن و تێگەیشتن و مامەڵەكردن و داهێناندا ناژی، بەڵام مەرج نییە، بەرهەمهێنانەوە بێت.
دواجار پرۆسیسەكردنی شیعریی (نووسینەوە و خوێندنەوە) لە ئەزموونگەرییدا هەڵدەگرینەوە، وەكچۆن باسی كۆتاییەكان لە سەیرورەدا شیدەكەینەوە. دۆزینەوە و سەیرورەی داهێنان لە رێگای ئازادییەوە، لە رێگای گەشتكردنی خەیاڵ و جوانی بێ سنوورەوە فاشییەتی زمان و سەردەمی پاش حەقیقەت و زیرەكی دەستكرد دەبڕێت. ئەزموونگەری شیعریی سرووشتی جوانی لەخۆ دەگرێت، لە مەعریفەی شاعیر و شارەزایی خوێنەر جیانابێتەوە. وەكچۆن لە رێگای خەیاڵی ئەدەبییەوە لە مەعریفەكانی دیكە جیادەبێتەوە.
دەمەوێت بڵێم داهێنانی شیعریی، درككردنی فاشییەتی دەسەڵات و تێگەیشتنی ونبوونی حەقیقەت و رەتكردنەوەی پێناسەكان و دۆزینەوەی مۆدیلێكی جیاوازی دیكەی مەعریفە و كارامەییە. بەو مانایەی كە جیهانبینی شیعریی و مەعریفەی شیعریی پابەندی جوانی راگوزەر و گەشتكردنی خەیاڵە. بەو مانایەی كە جیهان لەنێو جوانی و خەیاڵدا بە شیعركردنی دنیایە، دنیای شیعریی هەرگیز لەو شوێنەوە دەست پێناكات، كە خەیاڵ و جوانی لێیەوە كۆتایی دێت، بەڵكو لە سەیرورەی داهێناندا خۆی دەدۆزیتەوە. مەرج نییە مەعریفەی شیعریی حەقیقەتی جیهان بهێنێتە نێو گوتارەوە، بەڵام پێویستە حەقیقەتەكانی جوانی بخاتە نێو گوتارەوە. خەیاڵ هەمیشە داهێنان بەڕێوە دەبات، هیچ كاتێ خەیاڵ نامرێ، وەكچۆن جوانی رێگایەكی گرنگی ئازادییە، ئەوەی دەگۆڕێ لە حەقیقەتدا شیعرە.
لەو لێكدانەوەیەدا چەمكی (مامەڵەكردن) و (گەشتكردن) لە هەردوو چەمكی شیعرییەتی دەق و شیعرییەتی خوێندنەوەدایە، لەوێوە جوولەی سەیرورە دەنووسینەوە! بەڵام گەشتكردن جەوهەری داهێنانە، گرنگ نییە تۆ مامەڵە دەكەیت، یان نا. دەشێ گرفتی ئەو رستەیە لەوێوە بێ، كە رەهەندەكانی داهێنان هەر پەیوەندی بە جوانی و خەیاڵەوە نییە، بەڵكو بەشێكی پەیوەندی بە رووەكانی حەقیقەتەوە هەیە، هێشتا پڕە لەو یادەوەرییانەی پێش خۆی، ئەو كاتەی كە یادەوەرییەكان لە جێگیربووندا دەبنە سەیرورە، داهێنان یادەوەرییەكان دەبڕێت! ئەگەرچی زمان هەرگیز بێ لایەن نییە. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوەشدا داهێنان بەبێ خوێندنەوەی بەردەوام و سەیرورەی بەردەوام هیچ رەهەندێكی حەقیقی جێگیر ناس ناكات.
(بەختیار عەلی) لە كتێبی (وەك باڵندەی ناو جەنگەڵە ترسناكەكان- ناوەندی رۆشنبیریی و هونەری ئەندێشە- سلێمانی، 2012)دا بە شێوەیەكی دیكە دەڵێ: ئەگەر فریوی جوانی، لە فریوی حەقیقەت گەورەتر نەبێت، مرۆڤ هەرگیز ئەفسانە و شیعر و چیڕۆكی نەدەنووسی! ئەگەر فریوی حەقیقەت فریوێكی بەهێز نەبایە، مرۆڤایەتی ئایین و زانستی بەرهەم نەدەهێنا.
ئەوەی بەختیار عەلی جەختی لێدەكاتەوە هونەر و حەقیقەتە، دەشێ بەشێكی گەورەی بیرهێنانەوەی تێزی (زمان هەرگیز بێ لایەن نییە)ی (بارت) بێت! بەڵام ئەوەی لەو لێكدانەوەیەی سەرەوە جەختی لێدەكرێتەوە، هەر تەنها ئەوە نییە، كە مرۆڤ دەتوانێ جوانی بێ بۆ حەقیقەت، مرۆڤ دەستبەرداری حەقیقەت بێ بۆ جوانی! بەڵكو بە كورتی ئەوەیە، كە دەسەڵاتی زمان و سەردەمی پاش حەقیقەت و زیرەكی دەستكرد، چۆن پرسیار و گومان دەخەنە دانوستانی رووەكانی حەقیقەت و جوانییەوە. تا واقیع نەبێتە پردێك بۆ خەیاڵ.
هەولێر 12/4/2024