سەدیق سەعید ڕواندزی
كارەكتەر، بە یەكێك لە ڕەگەزە سەرەكییەكانی بینای هونەری دەقی ڕۆماندا دادەنرێت، كە ڕۆڵێكی بنەڕەتی دەبینێت لە وازیكردنی ڕووداوەكاندا. كارەكتەر چ وەك گێڕەرەوی ڕووداوەكان، واتە لە یەك كاتدا هەم پاڵەوانی ڕووداوەكان و هەمیش گێڕەرەوەی ڕووداوەكان وەك كەسی یەكەمی تاك، یاخود تەنها بە ڕۆڵبینینی بێت لە ڕووداوەكاندا و بگێڕەوە نووسەر بێت، لە هەردوو كاتدا بایەخی خۆی هەیە. هیچ دەقێكی چیرۆك و ڕۆمان نییە، كەسایەتی وەك ڕەگەزێكی دەق، یەكێك لە پێكهێنەرە سەرەكییەكانی نەبێت. كارەكتەرەكانی ڕۆمان، وەك مرۆڤی نێو واقیعی كۆمەڵایەتییانەی ژیان، دەبێ هەڵگڕی چەندین خەسڵەتی كۆمەڵایەتی بن و پێگە و ئاستی هوشیاری و شوناسی پیشەیی و كۆمەڵایەتییان لەگەڵ ئەو ڕۆڵە بگونجێت كە لە میانەی ڕووداوەكانی نێو ڕۆماندا وازی دەكەن. بێگومان ئەمەش بەوە دەكرێت كە دەبێ كارەكتەرەكان سەربەستییەكی تەواویان لە وازیكردنی ڕۆڵەكانیان هەبێت و نابێ دەنگی ڕۆماننووس لە دەرەوەی ڕۆمانەكە بەئەندازەیەك زاڵبێت و دەربكەوێت، كە بوونی كارەكتەرەكانی ڕۆمان و ڕوئیا و تێگەیشتن و ڕەفتار و جوڵانەویان ونبكات. ئەمە هەڵەیەكی گەورە و زەقە و بەردەوام بەشێكی زۆری ئەوانەی ڕۆمان دەنووسن بێئەوەی هەستی پێبكەن تێیدەكەون. لە ڕۆمانی (حەسەن سوورمەدا) بیست و سێ كارەكتەری جیاواز هەیە. هەڵبەتە بوونی بیست و سێ كارەكتەری جیاواز، واتا بوونی بیست و سێ مرۆڤی جیاواز لە ڕووی سایكۆلۆژی، هزری، پیشەیی، هوشیاری و ئاستی تێگەیشتن و پێگەی كۆمەڵایەتی و چینایەتییاندا، كەچی كۆی ئەو هەموو كارەكتەرانە بەیەك زمان دەپەیڤن، بەیەك هزر بیردەكەنەوە، بەیەك ڕیتم ڕووداوەكان دەگێڕنەوە، كە ئەمیش دەنگی نووسەری دەقەكەیە، لە دەرەوەی پانتایی ڕۆمانەكەدا. ڕۆماننووس نەك نەیتوانیوە هاوگونجاندن لەنێوان ئەو هەموو كارەكتەرانە، لە بوون و شوناسیاندا دروست بكات، بەڵكو كەوتۆتە هەڵەی زەقیشەوە. لەو ڕۆمانەدا، كارەكتەرێك هەیە بە ناوی (كەمال) ئەو مرۆڤە، نەخۆشی دەروونی هەیە و شێتە، چەندین پزییشكیان پێ كردووە، كەچی چارەسەر نەبووە، لە ئەشكەوتەكاندا دەژیت، كەچی ئەم كارەكتەرەكە، وەك ئاقڵێك گفتوگۆ لەگەڵ حەسەن سوورمە دەكات ! ڕۆماننووس لە وەسفی كەمال دا دەڵێت: "كەمال وێنەی دەزگیرانەكەی وەك هەویە كەپس كردبوو، لە گیرفانی دابوو، ئەو لە وەسفی خۆشەویستەكەیدا دەڵێت هەموو شەوێك دێت بۆ لام، دەستە نەرمەكانی بە ڕوومەتم دادێنێ ، بە پەنجەكانی پرچی ئاڵۆزم شانە دەكا" ئایا ئەمە لە زمانی كەسێكی شێت دەچێت؟ یان كەسێكی ئاشق و ڕۆمانسی و ژیر؟ مەگەر مرۆڤێك هزری ئەوەی هەبێت، ناسنامەیەك بەكەپسكراوی بخاتە گیرفانییەوە، دەشێ پێیبگوترێت شێت؟ لەلایەكی دیكەوە ئەوانەی نەخۆشی دەروونیان هەیە، بەگشتی كەسانی گۆشەگیر، نامۆ و داڕوخاون، حەوسەڵەی هیچ پەیوەندی و گفتوگۆ و ژیانیان نییە، كەچی كەمال كە گوایا شێتە، وەك ئاقڵێك ڕەفتار دەكات، كە ئەمەش نیشانەی نەشارەزایی نووسەری ڕۆمانەكە لە بونیادی كەسیەتی كارەكتەر لە ڕۆماندا دەردەخات. مووسا، كوڕی حەسەن سوورمە و بەس چۆلەكەیە. مووسا، بە پیشە كاسبە و دوكانێكی هەیە و لەو ڕێگەیەوە گوزەرانی خۆی دابیندەكات، مووسا، عاشقی سوورەییای ژنی جەرجیسی سیخوڕ دەبێت و دەستی لەگەڵ تێكەڵاو دەكات، ئەم كارەكتەرەش، كە شوناسی كۆمەڵایەتی و پیشەیی دیارە لە ڕۆمانەكەدا، كەچی وەك هزرمەندێك دەدوێت، تەنانەت لە هەندێك شوێندا، بەهۆی ئەو نەگونجاوییە لە ڕۆڵی كارەكتەرەكاندا، دژ واتایی گەورە دروستبووە، بۆ نموونە: كاتێ سۆفی عەوڵای ئامۆزای حەسەن سوورمە، دەیەوێت زارای خوشكی مووسا بۆ موسا بەژن بدات، موسا دەڵێت: "ئاخر خۆمن ئێستا نازانم پرۆسەی ژنهێنان و مێردكردن چییە ؟ ل64". ئەگەر كەسێك بزانێت پرۆسە وەكو شەیەكی هزری و سیاسی چییە، تۆ بڵێی بایی ئەوە شارەزایی نەبێت، نەزانێت هاوسەرگیری چییە؟ ئەگەر كەسێك ئەو چەمكانە، لە میانەی بیركردنەوە و تێڕامان و گفتوگۆدا بەكاربێنێت، ئاخۆ مانای وانییە هوشیارییەكی سیاسی هەیە؟ بەس چۆلەكە، كە دایكی مووسا و ژنی حەسەن سوورمەیە، هەڵگڕی نازناوی چۆلەكەیە، كەچی بەدرێژایی ڕۆمانەكە، ئێمە وەسف و وێنەیەكی ئەو ژنە نابینین، بۆچی بە چۆلەكە ناودەبرێت؟ ئایا لەبەر ئەوەیە كە بچووكە؟ جەرجیس، كە مێردی سورەیایە، پیاوێكی خۆفرۆش و سیخوڕە و دەستی لەگەڵ دوژمن هەیە، كەچی بەدرێژایی ڕۆمانەكە، كارێكی سیخوڕی لێ نابینین، بەدڕەوەشتییەكی لێ نابینین ! سەیر لەوە دایە، سورەیا كە ژنی جەرجیسە و خیانەت لە مێردەكەی دەكات و دەست لەگەڵ مووسا تێكەڵ دەكات، كەچی بە هاوسەرەكەی دەڵێت پیاوێكی بەدڕەوشتە و هەر لەدوو كاری خراپە، ئایا كەسێك خۆی خیانەت لە مێردەكەی بكات، مافی ئەوەی هەیە ڕەخنەی بكات؟ ڕۆمانەكە، گەرچی بەناوی حەسەن سوورمەیە، واتا ناونیشانەكە لە ڕووی ڕووداوەوە پەیوەندی بە كارەكتەرەوە هەیە، كەچی لە ڕۆمانەكەدا كەمترین ڕووداو پەیوەندی بە حەسەن سوورمەوە هەیە، وێرای ئەو هەموو كارەكتەر و ڕووداوانە، كەچی ڕووداوی ڕۆمانەكە لە كۆتاییدا دەبێتە باسی سورەیا و مووسا، ئیدی هەموو كارەكتەر و ڕووداوەكانی دیكە لە پەراوێز دەمێننەوە و نازانین ئەو هەموو باس و كارەكتەرانە چییە نووسەر ئاخنیویەتییە ڕۆمانەكەی؟ كە نە وەسف، نە ڕۆڵ، نە هیچ پێگەیەكیان لەنێو ڕووداوەكانی ڕۆمانەكەدا نییە؟! بۆ نموونە: حەسەن سوورمە، كوڕێكی بزر بووە، كەچی هیچ باگراوەندێكی مێژوویی و بیۆگرافی لە ڕۆمانەكەدا نییە. كەمال كە نەخۆشی دەروونی هەیە، تەنها لە دیمەنێكدا دەردەكەوێت، بەسێ چۆلەكە، نازانین بۆچی ئەم ناوەی لێنراوە ! ڕۆماننووس دەبێت بەشێوەیەكی هونەرییانە مامەڵە لەگەڵ كارەكتەر و تێما و ڕووداوەكان بكات، بەداخەوە نووسەری ئەم ڕۆمانە لەوەدا سەركەوتوو نەبووە . تەنانەت زۆرجار زمانی ڕۆمانەكە، كە زمانێكی شیعری و پەخشانییە، دەبێتە زمانێكی سیاسی و ئاسایی وەك ئەوەی ڕۆماننووس لە وەسفی جەرجیسی هاوسەری سورەیادا دەڵێت: "جەرجیس كەسایەتییەكی پاسیڤ و قێزەوەن بوو . ل 148". پاسیڤ چییە؟ مەگەر تۆ ڕۆمانت نووسیوە، یان وتاری سیاسی ڕووت ؟ ئەم جۆرە وەسفە ناهونەری و نائستاتیكییە لە ڕۆماندا، بێگومان دەرەنجامی جیاوازینەكردنە لەنێوان زمانی ڕۆمان، كە ڕەهەندێكی هونەری هەیە، لەگەڵ زمانی وتار و ڕۆژنامەوانی، كە دوو دنیای جیاوازن لە یەكتری. دواجار دەڵێم ، حەسەن سوورمە، بنەماكانی هونەری ڕۆمانی تێدا نییە و نووسەر نەیتوانیوە وەك ڕۆمان مامەڵە لەگەڵ ئەو تێمایە بكات، كە ئەو بە ناو حەسەن سوورمە نووسیویەتی، ڕەنگە ئەمەش پەیوەندی بەوەوە هەبێت، كە بەكر ئاڵەیی، لە بنەڕەتدا ڕۆماننووس نییە وەك هەر شاعیرێكی دیكە كە ئارەزوو دەكەن ڕۆمان بنووسن، ڕۆمان دەنووسێت و تیاشیدا سەركەوتوونابن.