عومەر خدر كاكیل
ڕەنگە ناوی (پشتئاشان) سەرنجڕاكێش بێ بۆ ئەو كەسانەی كە سەردەمانێك گوێبیستی ئەو ناوە بووبن، ئاخر بەهۆی ئەو كارەساتە خوێناویەی لەو شوێنە ڕویدا، پشتئاشان لە گوندێكی نەناسراو دورە دەست و وێرانكراوەوە، ناوی كەوتە نێو لاپەڕەی مێژووێكی نەخواستراو.
بۆ منیش ئەم ناوە وا لە یادگەم تۆمارە، كە ڕەنگە بە هیچ جۆرێك لەبیرم دەرنەچێ. بۆیە دوای ئەو كارەساتە هەر شتێك دەربارەی پشتئاشان نووسرابێ چ بەكوردی و چ بەعەرەبی خوێندومەتەوە و كۆم كردونەتەوە.
كاتێ رۆمانی پشتئاشانیش چاپی یەكەمی لە 1991 لەدەرەوەی وڵات بە زمانی عەرەبی دەرچوو بوو، من بە درەنگەوە لەڕێگای پێشمەرگەر دێرین و هاوڕێی نزیكی باوكم (دكتۆر ڕەنجبەر) بە سكانەر و لەڕێگای مەسنجەرەوە هەندێ لاپەڕەم بەدەست گەیشت، كەتیایدا باسی باوكم وگرتنی ڕەبیەی كۆسپی سپی دەكات.
دوای ئەوە لە ڕێگای فەیسبووك نووسەرم دۆزیەوە و پەیوەندیمان دروست كرد و رۆمانە چاپكراوەكەی بۆ ناردم، دوای خوێندنەوەی پێم ڕاگەیاند دەمەوێ رۆمانەكە وەرگێڕمە سەر زمانی كوردی. ئەوكاتە نووسەر وتی: پێم خۆشە لەوەرگێڕان پەلە نەكەی چونكە بەنیازم چاپی دووەمی بۆ بكەم و هەندێ دەستكاریشی دەكەم، ئینجا لەسەر چاپی دووەم دەتوانن بیكەن بە كوردی.
ئەوەبوو 2017 (دار ئیبن و ڕوشد) لە قاهیرە چاپی دووەمی كردەوە. لە دەرفەتێكا لەگەڵ هاوڕێی ئازیزم (ڕابەر ڕەشید) باسی وەرگێڕانی رۆمانەكە هاتە نێو باسان و ئامادەیی خۆی پیشاندا كە بیكاتە كوردی، دوای مۆڵەت وەرگرتن لە نووسەر، وەرگێڕ دەستی كرد بە وەرگێڕانی، بەهۆی قەبەیی رۆمانەكە، وەرگێڕ دوای هەوڵ و ماندووبوونێكی زۆر كۆتایی بە وەرگێڕانی هێنا. دوای كۆتایی هاتن و چەند جار پێداچونەوەی من و وەرگێڕ، ئامادەبوو بۆ چاپ.
من بە گرینگم زانی لە ڕێگای دەزگایەكی پرۆفیشناڵ چاپی بكەین، تاكو هەم چاپێكی جوان و هەمیش بە هەموو هەرێمی كوردستان بڵاو ببێتەوە، ئەوەبوو لەگەڵ دەزگای (فام) ڕێكەوتم بۆمان چاپ بكات، بەمەرجێك بەشێكی تێچوی چاپكردنەكە بكەوێتە ئەستۆی من. ڕێكەوتین و بەم چاپە ئێستا لەبەر دەستە، لە ساڵی 2023 چاپكرا.
نووسەرو رۆمانووسی گەورە (كەریم كاكە) لە خوێندنەوەیەكیا لە لاپەڕەی تایبەتی خۆی لە فەیسبووك دەربارەی رۆمانەكە نووسیویەتی: "رۆمانی (پشتئاشان) ئەو پشتئاشانە نیە کە لە یادەوەری هەندێکمان داستانێکی قارەمانێتییە، لە یادەوری هەندێکیشمان کوشتارگە و ڕەشەکوژییە. دەکرێ هەردوو بەرە ئەگەر کتێبدۆست و خوێنەری رۆمان بن، بیخوێننەوە و کەڵک و چێژی لێ وەربگرن. رۆمانی پشتئاشان: شەڕی مرۆڤە لەگەڵ مرۆڤ. شەڕی مرۆڤە لەگەڵ سرووشت، شەڕی مرۆڤە لەگەڵ ویژدانی خۆی. وەسپی سرووشت، پیشاندانەوەی دابونەریتی کۆن و باو. کوشتنی ژن، تۆڵەکردنەوە، پەژیوانبوونەوەی بکوژ و ناڵێن بە ئازاری ویژدانەوە. بە کوشتدانی پێشمەرگە و بە سووک دەرچوونی سەرکردە، وێرانبوونی لادێ و لادێیی، بوێری، سەرڕاستی، ئەوین، فرتوفێڵ، داوێنپیسی، نائومێدی و شێتبوون..... ە"
منیش دەڵێم گرینگی رۆمانەكە بۆ خوێنەران لەوەدایە كە شوێنی ڕوودانی رۆمانەكە لە كوردستانەوە دەست پێدەكات و بەتایبەتی تر لە (كانی گوێزێ)ی چیای (هەندرێن) تا دەگاتە وەرتێ و كۆسپی سپی و سەری سیرین و دۆڵی ڕوستێ و چیا سەركەشەكەی حەسارۆست، تا دەگاتە پشتئاشان. (كاكیل)یش كە كارەكتەرێكی گرینگی ناو رۆمانەكەیە، كەسایەتی شەهید (خدر كاكیل)ە كە خەڵكی گوندی (كاولۆكان)ی داوێنی چیای هەندرێنە. بۆیە بۆ ئاشنابوون بە ڕوداوە واقیعیەكان و سروشتی ناوچەكە لە سەرەتای هەشتاكان و كەسایەتیەكانیشی، خوێندنەوەی رۆمانەكە گرینگە..
هەرچەندە رۆمانی پشتئاشان كە لە نووسینی (عامر حوسێن)ی پێشمەرگەی دێرین و رۆمانووسی عەرەبی دانیشتوی لەندەنە. ئەتوانین بڵێین رۆمانێكی كوردیە، ئاخر شوێنی ڕودانی رۆمانەكە و ناونیشانەكەی و بەشی زۆری كارەكتەرەكانی كوردن و چیڕۆكە زۆروزەبەندەكانی ناو رۆمانەكە و مەینیەتیەكانی گوندنشیان و دابوونەریتە كرێتەكان و ژیانە دژوارەكەی پێشمەرگایەتی و وەسفی كەش و هەواو سروشتە سەرشێتەكەی چیاكان و كەژ و ڕوبارە بەهاژە و تیژڕەوەكانی، وامان لێدەكات رۆمانەكە بە رۆمانێكی كوردی بزانین..
ئەم رۆمانە كە لە 31 بەش پێك دێت، "ڕەنگە ئەم 31ەكەش مەبەستێكی لەپشت بێ" تەنها باسی كارەساتەكەی پشتئاشان ناكات، بەڵكو رۆمانووس شارەزایانە باس لە كۆمەڵی چاڵاكی پێشمەرگایەتی "كە خۆشی بەشداریەكی كاریگەری تێدا هەبووە" لەگەڵ ژیانی رۆژانەی پێشمەرگایەتی و ژیانی گوندنشینان و دابوو نەریتی كوردەواری و وەسفی سروشتە سەرشێتەكەی زستانانی چیایە سپیپۆشەكان و هاژەی ڕوبارو تاڤگە بە خوڕەكان دەكات. باسی جەربەزەیی و ئازایی دەستەكەی ڕوستێ دەكات كە بەهۆی سەردەستە لێزانەكەیان (پیرە كاكیل) هیچ چاڵاكیەك خۆی لەبەریان ڕاناگرێ. ئەوەتا هەر لە سەرەتاوە دەستەكە بە هانای ئەو پێشمەرگانەوە دەچێ كە لە دامێنی چیای (هەندرێن) بەر لەغم دەكەون و هەندێكیان لێ بریندار دەبن و ئەوانی تریش بە گەرمای هاوین و لەبەر وشكی و بێ ئاوی چیایەكە خەریكە گیان لەدەست بدەن، لەو ساتە دژوارە سەگ و شوانی سەر تاكە كانی چیاكە (كانی گوێزێ)و دواتریش دەستەكەی ڕوستێ بەهانایانەوە دەچن و بریندارەكان و تەواوی دەستەكە لە مردن دەرباز دەكەن.
رۆمانی پشتئاشان پڕە لە گرتەی سەرنجراكێش، كە دەكەویە ناو خوێندنەوەی وا هەست دەكەیت لە بەرامبەر فلمێكی ئەكشن و لە هەمانكات ڕۆمانسی و ژینگەیی دانیشتووی، ئەوەتا دیمەنی شەڕە دەستەویەخەكەی ناو ڕەبیكە و تەقاندنی (ئاربیجی سێڤن) لە مەودایەكی زۆر نزیك و تێكەڵبوونی ئاگر و دوكەڵ و تۆزو خۆڵ و خوێن و بەرد و دار و بەسەر یەك داكەوتنی پێشمەرگە و سەربازەكان گرتەیەكی هێندە لەناكاو و سەرنجڕاكێشە خوێنەر سەرسام دەكەن. دەست بەسەرداگرتنی ڕەبیە لەو شوێنە بەرز و حاسێیە، لە شەوێكی ئەنگوستە چاودا، لەو سەردەمیدا، یەكەمین چاڵاكی بوو كە بە چەند پێشمەرگەیەكی كەم دەست بەسەر ڕەبیە دابگرن و هەموو چەك و كەلووپەلی ڕەبیەكەش دەست وەك دەستكەوت دەست بەسەردابگرن.
سەباری داستان و نەبەردی و ژیانی دژواری پێشمەرگایەتی، نووسەر لەم رۆمانەدا باسی نەبوونی گچكەترین پێویستیەكانی ژیان، هەر لە شوێنی حەوانەوە و جل و بەرگ و خواردن و جێگای خۆشوشتن بگرە تا دەگاتە زۆر شتی تر باس دەكات.
لە باسكردنی داب و نەریتە دزێوەكانی گوندنشینانیش واقیعیانە مامەڵە لەگەڵ ڕوداوەكان دەكات، باسی كوشتن و ئەتكردنی ئافرەتی بێتاوانی كورد لەسەر شەرەف دەكات، كە لەم بارەیەوە بەدرێژی چەندان سەدە لە مێژوی گەلی كورد، چیڕۆكی ناخهەژێن هەن و ئێساش بەردەوامن. ئەوەتا چیڕۆكی ئەو كچە پاكیزەیە كە بەدەستی باوك و براكەی گوێی و كەپوی دەبڕدرێ و لە سەر ترۆپكی شاخێكی دورە دەست، پێیەكانی دەیبەستنەوەو جێی دێڵن تا لەناو بەفر و سەهۆڵبەندانی كوێستان ڕەق دەبێتەوە دەبێتە بووكە بەبەفرینە، بێ ئەوەی ئەو كچە پاكیزەیە خەتایەكی كردبێ!. ئەو دیمەنە ناخ هەژێنە كاریگەریەكی زۆر لەسەر نووسەر و لە كارەكتەری(ڕەحمان) جێ دێڵێ و بۆیە لە ڕۆژێكی ساردی زستان و بەفراوی بەتەنها ملی ڕێگای پڕ لە بەفر و سەهۆڵبەنان دەگرێت و بوكە بەفرینە بەستووەكە بە نەرمی و ئاسپایی هەڵدەگرێت نەوەك بشكێت، بە دەردەسەریەكی زۆرەوە لە گوندێكی چۆڵكراو بەخاكی دەسپێرێت و بەمەش ئەو پەیمانە بەجێدەگەیەنێ كە لەگەڵ ویژدانی خۆی دابووی لەكاتی دیتنی یەكەم جاری تەرمەكە.
لەولاشەوە دیمەنی هاژەی ڕوبارێكی سەر شێت و هەوڵدان و سەركێشی پێشمەرگەیەك بۆ پەڕینەوە بەبەر چاوی چەند پێشمەرگەیەكی تری دەستەكەی و سەرنەكەوتنی بەرامبەر شەپۆڵە هاروهاجەكانی ڕوبارەكە و نقومبوونی چەند جارەی و دواتریش بە ئاسانی خنكان و گیانلەدەستدانی مرڤێك بەبەرچاوی كۆمەڵێ پێشمەرگە بێ ئەوەی هیچ بكەن بۆ ڕزگاركردنی، دیمەنێكی تراژیدی جەرگبڕە.
نووسەر لەم رۆمانەدا بۆ یەكەمین جار، نهێنییەكی پشت پەردە لەسەر شەڕی پشتئاشان هەڵدەماڵێ و لەپاڵ هۆكارەكانی تر.
ئەوەتا لەلاپەڕە 572 و576 دەڵێ:
" هەروەها ئاژانس زانیارییەكی مەترسیداری لایە، دەربارەی باكووری وڵات، بەوەش كەشەكە خاوێن نییە، دوای ئەوەی یەكێك لە هێزەكان شەش پارچە چەكی سام2 دوویان لە یەكێك لە ڕێكخراوە فەڵەستینییەكانەوە وەرگرتووە". لا572
دیكتاتۆری عێراق نوێنەرێك رادەسپێرێت و دەینێرێتە لای دەستەی مام جەمال بۆ لێدانی پیرەكان (حشع)، ئەوەتا دایەلۆگی نوێنەرەكە لەكاتی بانگكردنی لەلایەن دیكتاتۆر و پێی دەڵێ:
"- دەمەوێ لەگەڵ مام جەمال كۆ ببیتەوە و داوای ئەوەی لێ بكەیت گوێی پیرەكان ڕابكێشێت، پێی بڵێ دەمەوێ گوێم لە هەواڵی خۆش بێت. هع هع هع. سوورە بە هێمنی و ڕێزێكەوە پرسی:
- گەورەم ئەو یاخیبووانە چییان كردووە؟
- هەواڵی ئەوەم پێ گەیش تووە كە چەكی (سام2)ی سەرشانیان بەدەست هێناوە
- لەورچی ڕووسییەوە گەورەم؟.
- نەخێر. ورچەكە ئەوە ناكات... ورچەكەش وەكوو مام سام هاوڕێمانە... هع هع هع.
لاپەڕە 576.
- كەواتە لە كێوە گەورەم؟
- لە فەڵەستینییەكانەوە.
- فەرمانتە گەورەم.
- كەواتە پێویستییان بە گوێڕاكێشان هەیە.
- هەردووكیان؟
- یەكەم جار یاخیبووەكان ... حەق و حیسابی من لەگەڵ ئەو هێزە فەڵەستینییە كاتێكی تر دەبێت.
- گەورەم وای دابنێ كەشوهەواكە خاوێن و بێگەردە.
بارەكەڵاڵت لێ بێ.
- مام جەما بۆ ئەم ئەركە ڕادەسپێرم.
- پێی بڵێ تەنها نینۆكیان بكات و دەستیان نەبڕێت، هەرچۆنێك بێت ئەوان لە خەڵكی دیكە باشترن.
- نینۆكبڕی بدەمێ گەورەم؟.
- هع هع هع ئەم نوكتەیەیان بەهێزە. نینۆكبڕەكەم بە دڵە.
هع هع هع، مام جەمال هەر یارمەتییەكی پێویست بوو بیدەرێ... مام جەمال شایانی هەموو چاكەیەكە.
پێیشی بڵێ: عەرەب بۆ من و كوردیش بۆ خۆی. هع هع هع هع"...
ئەگەر ئەم دایەلۆگەو ئەم پێشبینیەی نووسەر زادەی خەیاڵی خۆشی بێ، ئەوا بێشك ڕێی تێ دەچێ ناردنی وەفدی ڕژیم بۆ لای لایەنێك و هەوڵدان بۆ درز خستنە نێو لایەنەكان، كارێكی ئاسایی بێ. چونكە هەر دوای ئەو ڕوداوانە ئاشكرایە كە ڕژێم كەوتە دانوستان لەگەڵ لایەنێكی دیاریكراو..
ئەوەی شایەنی وتنە نووسەر چەندین بەشی بۆ كەسایەتی شەهید (خدر كاكیل) تەرخانكردوە و هەم ژیانی تایبەتی و هەم ژیانی پێشمەرگایەتی و هەمیش پەند ئامۆژگاری و وانەی پارتیزانی كە بەهاوڕێیانی دەدا، ئاخر بەشاهێدی زۆربەی ئەو هاوڕێیانەی لەگەڵ (خدر كاكیل) ژیابوون، ئێستاش باسی ئەوەدەكەن كە پیرە كاكیل قوتابخانەیەكی پارتیزانی بوو، سەرەڕای ئازایەتی و خۆڕاگری هەمیشی دەیویست هاوڕێكانیشی وەك خۆی وابن..
ئەوەتا لەم رۆمانەش ئاوا وانەی پارتیزانی بە ڕەحمانی پاڵەوانی رۆمانەكە دەداو فێری دەكات:
" - ئەرێ مام ئێستاش وەكوو جاران هەر خەریكی ڕاوە كەویت؟
- ئەی چۆن كاكە، تۆ پێت وایە گەر تۆ لەلامان بڕۆی ئیدی من واز لە ڕاوەكەو دەهێنم؟
- كێ لە پێشمەرگەكان هاوڕێیەتیت دەكەن؟
-پیرە كاكیل خۆی بەسەر ئانیشكیدا دابوو، گوتی:
بە زۆری بە تەنها دەڕۆم، هەندێك جاریش ئەوانە لەگەڵم دێن كە ئارەزووی ڕاوەكەو دەكەن، بەڵام كاكە ئەوانیش وەكوو تۆ پەلەیانە و بێئارامن... ئاخر ڕاوكردنی كەو پێویستیی بە ئارامیی زۆرە. ئەو ئارامگرییە درێژەش لەگەڵ میزاجی ئێوەدا ناگونجێت... هەمووتان دەتانەوێ لە دووری سەد مەترێكەوە تەقەی لێ بكەن، لە ترسی ئەوە ئەگەر زیاتر لێی نزیك بكەونەوە، بفڕێت و لە دەستتان بچێت. بە خودای گەورە هەرچەندە پێویستیش بە سوێند ناكات"، من هەرگیز تەقە لە كەو ناكەم ئەگەر لە دووری دە مەترەوە نەبێت، یەك فیشەكیش بە خەسار نادەم. ئەگەر ڕاستیت دەوێ من مەبەستی خۆم لە ڕاوكردن هەیە، ئەوەش سوودی ئەو كەسانەیە كە بۆ ڕاوكردن هاوڕێیەتیم دەكەن . ئەرێ بە ڕاست تۆ پێش تر بیرت لە سوودی ڕاوەكەو كردۆتەوە؟ پێم وایە دەڵێیت: لە دەرچوونمان بۆ ڕاوەكەو چێژ وەردەگرین، یان پارچە گۆشتێكمان دەست دەكەوێت، بەاڵم مەبەستی من هیچ یەكێك لەوانە نەبووە، مەبەستم ئەوە بووە كە ئەوەی لەگەڵمدا دێت فێرە دزەی بكەم، كە چۆن بەبێ خشپە لەشوێنی مەبەست نزیك بكەوێتەوە و ئامانجی خۆی بپێكێت، ئاخر كاكە كەو زۆر هەستیارە، خۆ ئەگەر بتوانیت لە نزیكترین مەوداوە ڕاوی بكەیت، ئەو كاتە فێری ئەوە دەبیت چۆن دزە بكەیتە بن دەست و پێی دوژمن و لە نزیكترین خاڵیان نزیك بكەویتەوە بێ ئەوەی هەستت پێ بكەن و ئاشكراش ببیت.
ڕەحمان بەم بیرۆكەیە سەرسام بوو، گوتی:
-بەڕاستی بیرۆكەیەكی گونجاوە و باشترین مەشق و ڕاهێنانیشە بۆ دزەكردن ! بۆچی پێشتر ئەمەت پێ نەگوتووم؟!
–من ئەمەم پێ نەگوتووی، چونكە دەمەوێت خۆڕسكانە فێری ببیت وەكوو شێر. كاكە تۆ ئێستا لە شاخدا دەژیت شاخ ، ئاخر شاخ گەمەی پێ ناكرێت و پیاوی خۆی دەوێ، ئێستا تۆ دوور لەشارو ئاوەدانی و ژیانی خۆش دەژیت و ئەركێكی پیرۆزت لە سەرشانە، بۆیە دەبێ تۆو بگرە هەموومان هێز و توانامان لە شاخەكانەوە، لە سرووشتەوە وەربگرین، باوەڕ بكە شاخەكان ئەوەندە بەخشندەن، مرۆڤ لە بەخشندەییان سەرسام دەبێت، تۆ ئەو شاخانە دەبینیت هەموویان دەستیان ڕاخستووە و هەرچیت دەوێ پێتی دەبەخشن، بەو مەرجەی بە ژیری و بیلمەتیی خۆتەوە ئەوەیان لێ فێر بیت كە دەتەوێ و مەبەستتە بیزانیت. شاخەكان دوژمنی باوەكوش تەی مرۆڤی شل و خاو و تەوەزەلن، ئاخر شاخ حەز لە كەسێك دەكات زۆرانبازێی لەگەڵدا بكات و وا بە ئاسانی ملی بۆ نەخەوێنێت و كۆڵ نەدات، ئەگەر ئەوەت كرد، ڕێزت لێ دەگرێت و هەرچی هەیە و هەرچیشت دەوێ پێتی دەبەخشێت."
بەرزی و گەشی رۆمانەكە دەتوانین لەو خاڵانەی خوارەوەش چڕی بكەینەوە:ـ
یەكەم: وەرگێڕانە جوان و ناوازەكەی وەرگێڕ (ڕابەر ڕەشید)ە، ئاخر دەتوانین بڵێین وەرگێڕان نیە بەڵكو كوردێنراوە و بەزمانێكی هیندە جوان كراوەتە كوردی هەست ناكەی لە عەرەبیەوە وەرگێڕدراوە، بەڵكو واهەست دەكەی رۆمانێكی بەكوردی نووسراو دەخوێنیەوە.
دووەم: رۆمانێكی وا قەبارە گەورە كە 780 لاپەڕەی 14بە 22 سانتیمەترە هێندە كەم هەڵەی ڕێنووسی و چاپی تێدایە كە لە پەنجەكانی دەست تێناپەڕن، نیشانی سەلیقە بەرزی وەرگێڕ و پێداچوونەوە و دەزگاكەیە.
سێیەم: چاپە جوان و ناوازەكەی، كە ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ كارامەیی و دەستڕەنگینی بەڕێوەبەری گشتی (سەنگەر زراری) و ستاڤی (دەزگای فام) بۆ چاپ و بڵاوكردنەوە..
* رۆمانی پشتئاشان ـ حیكایەتێكە خەر یكە بەسەرهاتی واڵتگەل ێك بگێڕێتەوە دڕندە و مر ۆڤی تێدا دەمرن
نووسینی: عامر حوسێن
وە رگێڕانی لە عەربییەوە : ڕابەر ڕەشید
لە چاپكراوەكانی دەزگای فام بۆ چاپ و بڵاوكردنەوە.
پێوانە: 21 بە 13.5سم (764) لاپەڕە
چەند هەڵەیەكی ڕێنووسی:
لا 194 دێڕی 20 ڕبو جگەرە ----- ئەبو جگەرە
لا 532 دێڕی 15 نەیتدەناسی ------ نەتدەناسی
لا 555 دێڕی 8 گەڕییەوە ------ گەڕایەوە