سەدیق سەعید ڕواندزی
بە درێژایی مێژووی شیعر وەك ژانڕێك لە ئەدەبی كوردیدا، هەمیشە شیعرهەڵگری ناوەڕۆك و گوتارێك بووە،كە لە شێوەی پەیامێكی سیاسی یاخود كۆمەڵایەتی، گوزارشتی لێكراوە.ئەزمووی شیعری ئێمە لە قۆناغی كلاسیكەوە تاكو شیعری ئازاد كە لە (گۆران)ی شاعیرەوە دەست پێ دەكاتو ئیدی كێشو قافیە لە شیعردا نامێنێت و فۆڕمێكی ئازاد وەردەگرێت، هەڵگری ئەو گوتارە بووە. شاعیرانی ئێمە گەرچی دەرچووی هیچ نێوەندێكی ئەكادیمی و مەعریفی نەبووینە، بگرە دەرچووی تەكیە و خانەقا و مزگەوتەكان بووینە، بەڵام بەردەوام دیدێكی ڕەخنەیی و پەیامێكییان پێبووە بە ئامانجی ڕیفۆرمكردنی كۆمەڵگا. بەشێك لە شاعیرانی ئێمە بەهۆی ئەو ڕۆشنبیرییە ئایینییەوە، خاوەنی پاشخانێكی فەرهەنگیو كولتووری بوونە، كە ئەمەش لە دەقەكانیان ڕەنگیداوەتەوە. شاعیرانی ئێمە لە چوارچێوەی ئەو بارودۆخە كۆمەڵایەتی و پەروەردەییەی تیایدا ژیاون، شیعرییان نووسیوە و كەوتوونەتە ژێركاریگەریەتی ڕووداوەكان و دیاردە كۆمەڵایەتی و سیاسی و پەروەردەییەكان. ئەگەر چی ئەو وابەستەبوونەی دەقی شیعری بۆ دیاردەكانی بوون و ژیانی مرۆڤەوە، ڕەنگە لە ماناو فۆڕمی شیعرەكەی تاڕادەیەك كەم كربێتەوە و زۆرتر دروشمو گوتاری واقیعیانە لە شیعرەكاندا ببینین، بەڵام لە پاڵ ئەمەشدا، ئەو دەقانە هەڵگری دیدێكی ڕەخنەیی وپەیامێك بوونە. واتە شیعرلە پاڵ ئەوەی دەقێكی ئەدەبییە، هاوكات مانفێستێكی كۆمەڵایەتیانەشە بە ئامانجی هوشیاركردنەوەی كۆمەڵگە و هاتنەوە بە گژ ئەقڵی دواكەوتوویی و ترادیسیۆن خوازانە. شیعر لای ئەو شاعیرانەی ئێمە، دیدێك بووە بۆ بینینی دیاردەكانی كۆمەلگە و هوشیاركردنەوەی تاك. شیعری ئەو قۆناغانە هەر تەنها دەقێكی ئاسایی ئەدەبی نەبوونە، بەڵكو میتۆدێكیش بووە بۆ ڕوانین لە ژیان و دەوروبەر و ڕەنگدانەوەی ژیانی كۆمەڵگەی ئێمە لە ڕووی كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و چینایەتییەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، چەندین وێنەی شیعری جوان و گوزارشتكردنی ئەدەبییانەی جوان، لەو دەقانەدا دەبینین، كە توانای شاعیران و دنیابینی شیعریانەیان دەردەخات. شیعر لە بنەڕەتدا هیچ نییە، جگە لە كردەی گۆڕینی زمان، لە زمانی سادەی شەقامەوە، بۆ زمانی تێكست و نووسین. شیعر لە بنەڕەتدا، بە هونەریكردنی ئەو زمانەیە، كردەی بە هونەریكردنی زمان لە دەقی شیعریدا، ئەو پێوەرە ئستاتیكی و ئەدەبی ز زمانیەیە، كە زمان لە مەودا كۆمەڵایەتییەكەی دەگۆڕێت بۆ زمانی شیعر، بەو مانایەی زمان كاتێ دەبێتە بەشێك لە تێكستی نووسراو، شیعریش وەك تێكست، ئیدی ئەو زمانە نییە، كە ڕۆژانە بەریدەكەوین و لە پانتایە كۆمەڵایەتییەكەدا بەشێكە لە ئامرازی ئەڵقەی پەیوەندی كۆمەَلایەتی. ئێمە كاتێ شوناسی شاعیر دەدەینە پاڵ كەسێك، لە سۆنگەی ئەو كردەی بە هونەریكردنی زمانە، ئێمە هەموومان لە وەرزی پایز وەرینی گەڵاكان دەبینین، بەریان دەكەوین، لە نێو كەشی پاییزدا دەژین، بەڵام هیچ كاتێ ئەو هەستەمان بۆ دروست نابێت، كە لە میانەی خوێنەوەی شیعری پاییزی گۆران، یان پاییزی حەمە عومەر عوسمان، لامان دروست دەبێت. ئەم هەستە پەیوەندی بە كردەی شیعركردنی پاییز، لە نێو زمان و شیعرەوە هەیە. زمان لێرەدا هەر تەنها وەك زمانی ئاسایی گوزارشت لە پاییز ناكات، بەڵكو بە فلتەری كردەی بە شیعركردندا تێ دەپەڕێت. زمانی شیعری لە ڕووی فۆڕم و ناوەڕۆك و ئاماژەی واتایی و ئستاتیكییەوە، جیایە لەگەڵ زمانی شەقام، مییللی و ڕۆژانە. لە شەقامدا، زمان بێ هیچ ڕێكخستن و جوانكارییەك ئاراستە دەكرێت ، بەڵام لە شیعردا، زمان شێوازێكی دیكەی هونەری وەردەگرێت، كە زمانی تێكستە. كاتێ عاشقێك، نامەیەك بۆ دڵدارەكەی دەنووسێت، ئەگەر زمانێكی هەژار و سنوورداریشی هەبێت، هەوڵدەدات بەجوانترین و ڕازاوەترین وشە و دەربڕین، نامەكە بنووسێت، ئەمە لەكاتێكدا ئێمە نامەكە نابینین و بەر زمانی نامەكە ناكەوین، چونكە نهێنی و تایبەتییە، بەڵام ئەو عاشقە، دەزانێت كردەی نووسینی نامە بۆ خۆشەویستەكەی، دەبێ بە زمانێك بێت، تەواو جیاواز لە زمانی شەقام و كەسێك كە عاشق نییە، تا وشە و دەربڕینەكان ببنە جێی چێژ و سەرنجی. بۆیە زمان، پێكهێنەر و ڕوحی تێكستی شیعرییە و بە بێ هونەر و جوانی زمان، شتێك نییە بە ناوی شیعر. تەلعەت تاهیر، یەكێكە لەو شاعیرانەی، كە زمان وەكو خۆی بێ هیچ بونیادێكی هونەریی و ئستاتیكی ، گۆڕینی بۆ زمانی شیعر، زمانی سادەی ڕۆژانە دێنێتە نێو تێكستی شیعری، بەمەش ئەم نووسەرە نەك شكۆیەكی بۆ شیعر نەهێشتۆتەوە، كە كۆنترین ژانرە لە ئەدەبی كوردی و مێژووی ئێمە لە شیعرەوە دەست پێ دەكات، بەڵكو بە جۆرێك شیعری بێ بەها و ئەرزش كردووە، وەك ئەوەی شیعر تەنها گواستنەوەی دیمەن و قسەی ڕۆژانەی خەڵكی ئاسایی بێت. ئەوانەی بڕوایان وایە، ئەم شیعرانەی تەڵعەت تاهیر هەڵگری زمانی شیعرین، ماناو هونەرێكی شیعرییان تێدایە، لە ڕاستیدا كەسانێكن دەشێ شیعر بخوێننەوە، بەڵام نازانن جەوهەری شیعر چییە و شیعر دەبێ چۆن بێت! جێگەی سەرنجە كە چۆن شاعیرێك دێت، لە یەك كاتدا، زمانی قەسابێك و فیتەرێك، هەژارێك و دەوڵەمەندێك، عاشقێك و شێتێك، كارەباچی و شیفێك، سیاسیی و نەخوێندەوارێك دێنێتە نێو شیعر و ناوی دەنێت شیعر؟! خوێنەری ڕاستەقینە و شارەزای شیعریی، لە شیعرەكانی ئەم شاعیرەدا، لە بەردەم جۆرەها زمان و گوزارشتی زمان دایە، تەنێ زمانی شیعری نەبێت، چونكە لە ینەڕەتدا ئێمە لە بەردەم شیعر، بە مانا مەعریفی و ئستاتیكیەكە نین. ئەم جۆرە بە ناو شیعرانە، لە یەكەم خوێنەوە و بەركەوتنیان، مەودا واتایەكانیان كۆتایی دێت و دوای چەند خولەكێك، نازانێت ئەوەی خوێندویەتییەوە چییە؟ لە كاتێكدا دووسەد ساڵە شیعرێكی نالی، هەشتا ساڵە شیعرێكی بێكەس دەخوێنێتەوە ولە هزر و بینیندا ماوەتەوە. ئەم زمانە سادە و ڕۆژانە و شەعبییانەی تەلعەت تاهیر لە شیعرەكانیدا بەرجەستەی دەكات، هیچ داهێنانێكی شیعریی تێدا نییە. هەر كام لە ئێمە دەتوانێت ئەوەی ئەو دەینووسێت بە ناوی شیعر بینووسێت، بەڵام كە ناینووسێت لە بەر ئەوە نییە كە توانای نییە، بەڵكو لە بنەڕەتدا ئێمە ئەو زمانە بە زمانی شیعری نازانین. ئەم زمانە، نە شیعریەت، نەمانا و مەدلولاتی شیعری، تێدا نییە، ئەم جۆرە زمانە لە هیچ كات و سەردەمێكدا، بەشێك نەبووە لە پرۆسەی ئەزموونی شیعری كوردی، ئەمە بەو مانایە نییە ، كە شیعری كوردی هەڵگری زمانێكی سادە نەبێت، بەڵكو بەومانایەی لەودیو ئەو سادەیەوە، قووڵایەكی هزریی و مانایی هەیە، كە ڕەهەندێكی شیعری بەو زمانە دەدات. شیعرەكانی پەشێو , شاعیرانی هەفتاكانی سەدەی ڕابردوو، بگرە هەشتاكانیش، جۆرێك لە سادەیی و ڕوونبێژیان تێدایە، بەڵام زمانی ئەوان، بەمانا ئەدەبییەكەی زمانی شیعرە، هیچ كاتێك گواستنەوەی وێنە و دیمەنە ڕۆژانەییەكان و زمانی نێو جەماوەر و شەقام و لا كۆڵان، ناچێتە خانەی زمانی شیعرییەوە، ئەوانەشی ئەو زمانە بە زمانی شیعری دەزانن، لە ڕاستیدا، لە جەوهەری شیعر نەگەیشتوون. تەلعەت تاهیر لە بە ناو شیعرێكیدا دەڵێت:_
لینین بە خۆی و هەموو كتێبەكانی
ماو بە چاوی بچووك و بەڵێنە گەورەكانی
كاسترۆ بە خۆی و هەموو ئەدیبەكانی
هێندەی دایكم یە كسانیخواز نەبوون
كاتێ سێ هێڵكەی كوڵاوی دابەشی سەر حەوت منداڵ دەكرد
ئەم شاعیرە، لە پەراوێزی بە ناو ئەو شیعرەوە، گاڵتە بە هزری یەكسانیخوازیی و سۆسیالستی دەكات، چونكە پێ دەچێت خۆی كێشەی ژیان و چینایەتی نەبێت وهەست بە خەم و ئازاری ئەوانیتر نەكات. لینین، كە ڕابەرایەتی گەورەترین شۆڕشی لە مێژووی مرۆڤایەتی كردووە و جیهان وەك شۆڕشگێڕ و یەكسانخوزاز گەورەترین سەركردەی مێژووی مرۆڤایەتی دەیبێنێت، تۆ بڵێی لە دایكێكی نەخوێندەوار و داماوی ئەم كوردستانە، لە یەكسانی نەگەیشتبێت؟ ئایا دابەشكردنی سێ هێڵكەی كوڵا و بە سەر حەوت منداڵدا ( كە هیچ حیكمەتێكی تێدا نیییە چونكە هێلكەكان ورد دەكرێن ) بە مانای ناوەڕۆكی سۆسیالیزم دێت؟ مەگەر لە مێژووی شیعری جیهانیدا، شاعیرێك دەبینییەوە بوێری ئەوەی هەبێت، قسەی بێ مانای لەو شێوەیە بكات؟ ماو چاوی بچووك بوو، بەڵام ئەقڵی گەورە بوو! تەڵعەت، چونكە مەبەستی بووە، وێنەیەكی كاریكاتۆریی و پێكەنیناوی لە بە ناو شیعرێكدا، بە سمبولە دیارەكانی دنیای چینایەتی و یەكسانیخوازی جیهان بدات، ئیدی دێت لە بری ئەقڵی ماو چاوی دەبینێت! ئەمەش هەمان ئەو ڕوانگە، میللی وكۆمەڵایەتیەیە كە لە كۆمەڵگەی ئێمەدا باوە، كە هەمیشە دەگوترێت چینییەكان و گەلانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، چاویان بچووكە، چونكە مرۆڤی ئێمە ئەقڵی لەچاویدایە و بە چاو دەبینێت نەك بە هزر! ماو، گەورەترین گۆڕانكاریی لە وڵاتەكەی خۆیدا، لە ماوەی شۆڕشەكەی كردوو ئێستا ئەم وڵاتە پێشكەوتووترین و گەورەترین وڵاتی زلهێزی دنیایە. لە وڵاتەكەی شاعیردا، تا ئێستاش كێشەی خزمەتگوزاری، بێ مووچەیی، كارەبا و ئاو نییە و بارانێك ببارێت، شار دەبێتە كەنداو! بەڵام چینییەكان، لە سایەی ماودا بە چی گەیشتن؟ ئەم شاعیرە، چونكە شیعر تەنها لە وێنەی واقیعی ڕووتدا دەبینێت و جیهانبینیەكی هەژارانەی شیعری هەیە، بۆیە سەرنجی تەنێ لە سەر چاوی ماوە، نەك ئەقڵ و مێژوو و بەخششەكانی بۆ وڵات و گەلەكەی. ئەگەر كێشەی چینایەتی، نەبوونی یەكسانی و نادادپەروەری لە ژیاندا، هەر بەوە چارەسەر كرابا، كە دایكەكان چەند هێلكەیەك دابەشی سەر منداڵەكانیان بكەن، بۆچی فەلسەفەیەك بە ناوی ماركسیزم دەبوو؟ بۆچی ئەو هەموو شۆڕش و خەبات و تێكۆشانە، لە پێناو هێنانەدی یەكسانی بە ئێستاشەوە بوونیان دەبوو؟ بچووككردنەوە و بێ بەهاكردنی سۆسیالیزم و نیشاندانی لە وێنەیەكی بێ مانا و بێ ناوەڕۆكی شیعریدا، لە ڕاستیداگوتارێكە دەچێتە خزمەت ئەو دەسەڵاتە بۆرژوایی و نادادپەروەرەی كە لە سایەیدا، شاعیران بە هۆی پۆست و بێ دەنگكردن و سازشدا، لە جیهانێكی دیكە دەژین و باكیان بە هەژار و كۆڵبەر و ئەو هەموو خوێنە نییە، كە لە پێناو دنیایەكی ئازاد و یەكسانیخوازدا دەڕێژرێت، خوێنی ئەو كرێكارانە نابینن، كە ڕۆژانە بە سەر باڵەخانەكانەوە دەڕژێت وفوارە دەبەستێت. لە كوردستاندا، دەیان شاعیر بە پلەی وەزیر خانەنشین كراون , لە ژێر شوناسی شیعردا، خۆیان وەك دۆستی هەژار و چەوساوەكان نیشان دەدەن، كەچی تەنێ مۆبیلیاتی نێو ماڵەكانییان، بای دەیان دەفتەرە، ئەم جۆرە شاعیرانە، هەست بەخەم و كۆژانی ئەوانیتر دەكەن؟ ئەم بنووسە، لە وێنەیەكی دیكەی شیعریدا دەڵێت:_
لە هەموو شتێك ڕازیم
تا ئەو كاتەی بیرم دەكەوێتەوە تۆم نەماوە
شاعیری ڕازی، كە لە هەموو شتێك ڕازی دەبێت، بە ژیان و بەو واقیعە و ژینگەی كۆمەڵایەتی و نایەكسانییەی كە هەیە و نابێتە خەمی وەك مرۆڤ و شاعیرێكیش، ئیدی باكی بەوە نییە، ماو و لینین وكاسترۆ، كێ بوون و چییان بۆ مرۆڤایەتی و نیشتمان و گەلەكەیان كرد. مرۆڤی ڕازی، لە سادەترین ناساندنیدا، واتا مرۆڤێكە ڕازییە بەوەی هەموو شتێك وەك خۆی بێت و بیری بەلای گۆڕانكاریی و دەستكاریكردن و نوێبوونەوە و پێشكەوتن ناچێت. مرۆڤ كە ڕازی بوو، بە تایبەتیش لە هەموو شتێك، ئیدی نابێ چاوەڕێیی یاخیبوون، گۆڕانكاریی و خەبات و تێكۆشانی لە پێناو جوانتركردنی ژیاندا لێ بكەین، مرۆڤی ڕازی، واتا كێشەی نییە لەگەڵ ئەوەی لە كۆمەڵگەدا هەیە، كێشەی نییە لەگەڵ نایەكسانی و نادادپەروەریی، دەسەڵاتی سیاسیی، ستەم و چەوسانەوە و بێ مافی و نەبوونی ئازادیی، مرۆڤی هەمیشە ڕازی لە هەموو شتێك، مرۆڤێكە بێ پرسیارو بیركردنەوەو گومان، مرۆڤی بێ پرسیارو بێ گومانكردنیش لە هەموو شتێك، واتا تەنها بڕوای بەو حەقیقەتە دۆگمایەكە هەیە،كە لە كۆمەڵگەدا بوونی هەیە. بەڵام لێرەدا، پرسیارئەوەیە، مرۆڤی ڕازی دواتر چی بەرهەم دەهێنێت؟ چۆن دەژیت و ژیان چۆن دەبینێت؟هەر ئەم شاعیرە، چونكە پێشتر ڕازی بووە بەوەی كە هەیە، ئیدی سەرەنجام روحی بوێری لای ئەوانیترو خۆشی دەكوژێت و دەیانكاتە مرۆڤێكی بێ پرسیارو ڕاهێنراو دەستەمۆ، كە تەنها مەبەستیەتی ڕازی بێت، بەو بوون و ژیانەی هەیەتی، بۆیە ئەمجارەیان ئەم شاعیرە دەڵێت:_
ئەم وڵاتە،
جورئەتی ئەوەی پێ نەهێشتین
لە منداڵێك بپرسین كە گەورە بوویت دەتەوێت ببی بەچی؟
بێگومان ئەمە وڵات نییە جورئەتی گوتن لای مرۆڤەكان دەكوژێت، ئەوە مرۆڤە ڕازی و بێ دەنگەكانن، ئەو دۆخە سیاسییە دروست دەكەن و وڵاتێك بینا دەكەن، كە مرۆڤەكان دائەماڵێت لە ڕەهەندی مرۆییانەی خۆیان و ڕوحی گوتن و پرسیارو دواجاریش بەرەنگاریان دەكوژێت. مرۆڤ كە ڕازی بوو بەوەی هەیە، مەگەر دواجار ئەم بێ دەنگی و ڕازیبوونە چی دروست دەكات؟ بوێری گوتنی ڕاستییەكان و پرسیاركردن، یان بێ دەنگی و ترسنۆكی؟ ئەوە مرۆڤە بێ دەنگەكانن، دیكتاتۆر دروست دەكەن. دواتر ئەگەر وڵاتێك جورئەتی ئەوەی لای مرۆڤەكان نەهێشت پرسیارێكی ئاسایی لە منداڵێك بكەن، ئایا ئەركی شاعیرەكان چییە؟ هەر دەستەوەستان و داماوییە؟ بێگومان لێرەدا ئەرك و ڕۆڵی شیعر و شاعیری ڕاستەقینە دەردەكەوێت، كە هەمیشە خەونی گۆڕینی ژیان و مرۆڤەكانی هەیە و شیعر دەكاتە پەیامێك بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ستەم وبێ دادیی وبێ دەنگكردنی مرۆڤەكان. كاتێ دەسەڵات بوێری گوتنمان لێ دەسێنێتەوە و ناتوانین تەنانەت پرسیار لە منداڵێكی ئاساییش بكەین، ئەوا كرووزانەوە و نووزانەوە بە هانامانەوە نایەت، بەڵكو دەبێ سڵ نەكەینەوە لە پرسیاركردن، دەبێ هەر لەسەرەتاوە منداڵان لە ڕێی شیعرەكانمانەوە فێری بوێری پرسیار و ڕاشكاویی وگوتنی حەقیقەت بكەین. مەگەر پەشێوی شاعیر، لە ڕێگەی ئەودوانزە وانەیەی ئاراستەی منداڵانی كرد، ئەوانی فێری هەمووشتێك نەكرد لەژیانییان؟هەر لەچەوسانەوەی چینایەتی، خەباتی نەتەوایەتی، پیرۆزی خاك و نیشتمان، بەناو شۆڕش و كوردایەتی. ئەوە ئەركی گەورەكانە بەرلەوەی پرسیاری ئەوەیانلێ بكەن كە گەورەبوون دەیانەوێت ببن بەچی، دەبێسەرەتافێری بوێریی و پرسیاریان بكەن، بۆ ئەوەی خۆیان پرسیار بكەن، نەك گەورەكان پرسیاریان لێ بكەن. دواجار دەڵێین، ئەگەر شیعرنووسین كۆكردنەوە وخستنە پاڵ یەكتری پەیڤەكان بێت بە تەنها، بە بێ ڕەچاوكردنی پەیوەندی نێوان وشەكان، ئاماژە بابەتی و واتاییەكان، دەربڕین و ئستاتیكای وتن، بە دڵنیاییەوە ئێستا هەموو كەسێك شاعیر دەبوو. نابێ ماهییەتی شیعر، بەجەماوەریی بناسێنین، واتا هەر شاعیرێك پاڵەوانی نێو شاشە و تیكتۆك و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بوو، ئیدی بڕوامان وابێت شاعیرێكی گەورە و داهێنەرە، چونكە شیعر هیچ كات، لە هیچ سەردەم و قۆناغ و كۆمەڵگەیەكدا، ژانری عەوام نییە، بەڵكو هونەرو ژانری بژاردەیە!