سەدیق سەعید ڕواندزی
بە درێژایی مێژووی كورد، كۆچكردن و ئاوارەبوونی كەسی و كۆمەڵی، هۆكار و پاڵنەرێكی هەبووە، چونكە بەحوكمی ئەو ژێردەستەیی و چەوسانەوە سیاسی و نەتەوەییەی ئێمەی تیایدا ژیاوین، هەمیشە ناچاربووین كۆچ بكەین. واتا كۆچكردن ڕووداوێك بووە، لە دەرەوەی خواست و ویستی مرۆڤی كورد. بۆیەشە گەر سەرنج بدەین، بەدرێژایی قۆناغەكانی پێش ڕاپەڕین، كۆچی مرۆڤی كورد، كۆچێكی ناچاری بووە و بەزۆر ناچاركراوە، لە زێد و نیشتمانی خۆی هەڵبێت و پەنا وەبەر شوێن و وڵاتێكی دیكە ببات. ئەم پەنابردنە بەناچاريیە، هەمیشە ئەو هەست و نوستالۆژیایەی لای مرۆڤی كورد دروستكردووە، كە بەردەوام خەون بە گەڕانەوە بۆ نیشتمان و زێدی ڕەسەنی خۆی ببینێت و ئەم خەونەش زۆر بەقووڵی ڕەنگدانەوەی لەنێو ئەدەب بەگشتی و شیعری كوردی بەتایبەتی هەبووە. لەم ڕووەوەش ئەزموونە شیعرییەكانی عەبدوڵڵا پەشێو و فەرهاد شاكەلی و ئەنوەر قادر و شێركۆ بێكەس، ئەزموونی دیارن، كە تیایدا بەردەوام خەونی گەڕانەوە بۆ نیشتمان لە دنیابینيی ئەواندا وەك مرۆڤێكی كورد، بوونی هەبووە. لەو سۆنگەیەوە، دووساڵ لەمەوبەر بەهەزاران كۆچبەری كورد لەسەر سنووری نێوان بیلاڕوسیا و پۆلۆنیا، بەهۆی ساردی و سەختی كەش و هەواوە، ڕووبەڕووی دۆخێكی دژواری مرۆیی بوونەوە و بەداخەوە گەلێكیان بەتایبەتیش منداڵ و پیر و پەككەوتە و نەخۆش، بەو هۆیەوە گیانیان لەدەستدا و پۆلۆنیا ئامادەنەبوو سنوور بەڕووی ئەو كۆچبەرانەدا بكاتەوە. كەچی دەرگای بەڕووی ملیۆنان كۆچبەری ئۆكڕانی كردەوە، كە ئەمەش جگە لە دووڕوویی مرۆیی و سیاسی و بەتاڵی دروشمی بەناو مافی مرۆڤ لەو وڵاتانەدا لەژێر سایەی سیستەمی سەرمایەداری نەبێت هیچی تر نییە.
پۆلۆنیا، لە جەنگی جیهانی دووەم وێرانبوو، كەمپی ئاوشفیتز، كە نموونەی دڵڕەقی و كوشتن و خوێنی مرۆڤایەتییە، لەو وڵاتەیە. بۆیە دەبوو لە هەر وڵاتێكی دیكە زۆرتر مرۆڤدۆستتر بووایە لەگەڵ ئاوارە و پەنابەران. پەشێوی شاعیر، كاتێ لە ساڵی 1976دا سەردانی پایتەختی ئەو وڵاتە دەكات، شیعرێك بۆ جوانی وارشۆ، كە پایتەختی ئەو وڵاتەیە دەنووسێت و سەرسامی خۆی بەو شارە و خەڵكەكەی دەردەبڕێت، كە چۆن بەئاسانی و مرۆییانە باوەشیان بۆ كردۆتەوە و لەئامێزیان گرتووە. چۆن منداڵ و كچە چاوشینەكانی، وەك غەریبێك ڕێز لە مرۆڤێكی بێ ئاڵا و سەوداسەری وڵاتان دەنێن و ئەو هەستەی لا دروست دەكەن، كە ئەم شارە بە شاری خۆی بزانێت. بێگومان نابێ ئەوە لە بیر بكەین كە وارشۆی ئەو كات، شاری سەردەمی سۆسیالستی و كەمپی سۆسیالستی بووە و جیاوازە لەگەڵ وارشۆی ئێستا، كە سەرمایەداری هیچ بەها و مانایەكی بۆ مرۆڤ و مرۆڤایەتی نەهێشتۆتەوە و هەموو شتێك لە دنیای سەرمایەدارانە و بەرژەوەندی و بازرگانی دەبینێت، كە ئەمەش ڕەنگدانەوەی بەسەر ئەو وڵاتە و وڵاتانی تریش هەبووە، كە سەردەمانێك لانە و پەنای كۆچبەران و پەناهەندەكان بووە. پەشێو لە شیعرەكەیدا دەڵێت:_
كە من هاتم تەنیا هاتم
كەسێك بەپیرمەوە نەهات
هەڵبەتە لەدەسپێكدا، شاعیر سەر بە شارێك دەكات، كە نامۆیە بەو و ئەویش بەو نامۆیە، بۆیە هیچ كەسێك لە خەڵكی ئەو شارە، وەك كولتوورێكی میواندۆستی كە دەچنە پێشوازی كەسانی غەریب و گەڕیدە، بەپیرییەوە نەهاتوون. ئەمە هەستێكی لای شاعیر دروستكردووە، كە نەتوانێت تیایدا بژی.
ڕەنگە هەموومان، كاتێ بۆ یەكەم جار سەر بە شار و شوێنێكی جیاواز لە شار و خیڵكی خۆمان دەكەین، ئەو هەستەمان لادروست بێت، چونكە مرۆڤ و زمان و كولتوور و هەموو شتێك جیاوازە، بەڵام داهاتوو دەریدەخات كە ئاخۆ ئەو شوێنە چەند دەبێتە پەنایەك بۆ كەسە غەریبەكە و لەباوەشی دەگرێت. پێ دەچێت بەهۆی ئەو جیاوازییانەوە بێت، هیچ كەسێك لای لە پەشێو نەكردبێتەوە و بەپیرییەوە نەهاتبێت و بەلایانەوە گرنگ نەبێت كە ئاخۆ ئەو كێیە و چی دەكات لە شارەكەیان؟ وەلێ كاتێ تیایدا دەمێنێتەوە، ئاوێتەی مرۆڤ و خاك و خۆڵەكەی دەبێت، بەپێچەوانەی هاتنیيەوە هەمووان بەگەرمی بەڕێی دەكەن، بەمەش ئەو وێناكردنەی شاعیر لە دەسپێكی شیعرەكەیدا بۆ وارشۆی هەبووە، بەپێچەوانە دەكەوێتەوە و تێڕوانینێكی دیكەی بۆ ئەو شارە لادروست دەبێت. لێرەوەش كاتێ شارەكە جێدێڵێت، هەموو شتێك لە ماڵئاواییكردنی دەوەستێت و بەڕێز و خۆشەویستییەوە بەڕێی دەكەن. هەروەك دەڵێت:_
كەچی كاتێ بەجێت دێڵم
مچكێڤیچت بەڕێم دەكا
كیژۆڵە دڵچنەكانت بەڕێم دەكەن
منداڵە خرپنەكانت بەڕێم دەكەن
كۆشك و تەلاریی پاشایی و
بخووری كڵێساكانت بەڕێم دەكەن
پەشێو وەك مرۆڤێكی ئاوارەی كورد، دوای هاتن و مانەوەی لەو شارەدا، بەزوویی تێكەڵ بە خاك و خەڵكەكەی وارشۆ بووە، بۆیە هەمووان بەنیگەرانییەوە بەڕێی دەكەن، هەر لە باڵەخانە و كووچە و كۆڵانەكانەوە بگرە، تا بە مرۆڤەكان و شاعیرەكانیشی دەگات، ئەوانەی سومبلی ئەدەبی ئەو وڵاتەن.
مرۆڤی كورد، بە سرووشت مرۆڤێكی كۆمەڵایەتی و دڵ و دەروون كراوەیە و بەئاسانی شوێنی خۆی دەكاتەوە، بۆیە ئەو پەشێوەی لەكاتی هاتنی كەس لە پێشوازی نەبووە و گوێیان پێنەداوە، لەكاتی ماڵئاواییكردنیدا، هەموو شتێك بۆی خەمگینە، لەپای ئەو لەباوەشگرتنەش، دوای ماڵئاواییكردنی لەو شارە، دەیەوێت ماچی ئەو شارە بكات، كە دەیان ساڵە شوێن چڕنووكی دەعبایەكی وەك هیتلەری پێوە دیارە. لێرەوەش شاعیر، لەپاڵ ئەو دیوە مرۆییەی لەو شارەدا بینیویەتی، ئاماژە بۆ مێژووی سیاسی ئەم وڵاتەش دەكات و سەردەمی جەنگی جیهانی دووەم و ڕەفتارە نامرۆییەكانی هیتلەر بەبیر هەمووان دێنێتەوە، بۆیە بەتاسەوە دەیەوێت كوڵمەكانی ئەو شارە ماچ بكات. هەروەك خۆی دەڵێت:_
وارشۆ ئەی شاژنە قژ سەوزەكە
ئەمشە و دەڕۆم
بێنە ماچ كەم ئەو كوڵمەی دەیان بەهارە
جێی ڕنۆكی دەعبایەكی ترسنۆكی
وەك هیتلەری پێوە دیارە
شاعیر لەپەراوێزی بینینی ئەو شارەدا، مێژووی خوێناوی جەنگی جیهانی دووەم و كردەوەكانی هیتلەری بیردێنەوە، كە چی بەسەر مرۆڤایەتی و وارشۆی قژ سەوز داهێناوە و گومانیش لە مرۆڤبوونی هیتلەر دەكات و وەك دەعبایەك دەیبنێت، چونكە مرۆڤ ناتوانێت ئەو كار و كردەوانە بكات، ئەگەر ڕەهەندێكی مرۆییانەی هەبێت، بەڵام كاتێ دەبێتە دێو و درنج، كە هێمانە بۆ وێرانكاری، ئیدی بەلایەوە ئاساییە هەموو شتێك بكات.
پەشێو دەیەوێت پاداشتی ئەو گەرموگوڕییەی لەكاتێ بەڕێكردنیدا لەو شارە بینیویەتی، كوڵمەكانی ماچ بكات و جارێكی دیكە هیتلەری دەعبا بیری هەمووان بێنێتەوە. دواجار دەڵێم، ئەی پەشێوی شاعیری مەزن، ئێمە ئێستا لەبەردەم وارشۆیەكی دیكەی جیاوازداین، كە كچە قژ سەوز و شار و خەڵكەكەشی، بەداخەوە باكیان بەوە نییە، منداڵی كورد لەسەر سنوور دەمرێت یان نا، نەخۆش و پەككەوتە چیان لێدێت. وارشۆی ئێستا، وارشۆی سەردەمی تۆ نییە، بەڵكو وارشۆی ڕاسیزم و تەلبەندێكە بەڕووی ئاوارە و غەریبان. وارشۆیەكە، دوو ڕوویانە ڕەفتار دەكات، ئەوە نییە دەرگای بۆ ئۆكڕانییەكان كراوەیە و بۆ كورد و ئەریتری و ئەفغانی و سۆمالیش نا ؟!