ئایا دەکرێت لە سیاسەتدا دەستەکان پاک بمێننەوە؟
پەیامی ژان-پۆل سارتەرلەشانۆیی دەستە پیسەکان
سەردارئەکرەم -بەریتانیا
شانۆنامەی "دەستە پیسەکان" لە ساڵی ١٩٤٨دا لەلایەن فەیلەسوف و نووسەری دیاری فەڕەنسی ژان-پۆل سارتەرەوە نووسراوە، تەنها چیرۆکێکی شانۆیی نییە، بەڵکو گەشتێکی قووڵە بۆ ناو دڵەڕاوکێ فەلسەفی و سیاسییەکانی سەدەی بیستەم. ئەم بەرهەمە، کە لە سەردەمی شەڕی سارد و دابەشبوونی ئایدیۆلۆژیای جیهاندا هاتە کایەوە، پرسیارێکی بنەڕەتی دەوروژێنێت کە تا ئێستاش جێگەی مشتومڕە، ئایا دەکرێت لە سیاسەتدا دەستەکان پاک بمێننەوە؟چیرۆکی شانۆنامەکە لە دەوری دوو کاراکتەری سەرەکی دەسوڕێتەوە کە نوێنەرایەتی دوو جیهانبینی جیاواز دەکەن.
هۆگۆ و هۆدێرەر. هۆگۆ، گەنجێکی ڕۆشنبیر و ئایدیالیستە، کە باوەڕی بە پرەنسیپە سیاسییە پاکەکان هەیە و دەیەوێت بەبێ سازش و لادان لە بەهاکانی، خزمەتی پارتەکەی بکات. ئەو دەیەوێت کردارەکانی بە تەواوی لەگەڵ بیروباوەڕەکانیدا یەک بگرنەوە و هیچ جۆرە "پیسبوونێک" قبوڵ ناکات.لە بەرامبەردا، هۆدێرەر، سەرکردەیەکی بە ئەزموون و پراگماتیستە. ئەو پێی وایە کە بۆ گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەکان و گۆڕینی واقیع، هەندێک جار ناچار دەبیت سازش بکەیت و کارگەلێک ئەنجام بدەیت کە لە ڕووی ئاکارییەوە جێگەی پرسیار بن.
وتە بەناوبانگەکەی هۆدێرەر، "من دەستەکانم پیسن. تا ئەژنۆکانم. لەناو قڕێژ و خوێندا نقوومم کردوون. بەڵام چاوەڕێی چیت؟ ئایا پێتوایە دەتوانیت بە بێگەردی حوکمڕانی بکەیت؟"، سارتەر لە ڕێگەی ئەم ململانێیەوە پێمان دەڵێت کە لە گۆڕەپانی کرداردا، بەتایبەتی لە سیاسەتدا، "پاکیزەیی" دەتوانێت ببێتە هۆی ئیفلیجبوون. بۆ ئەوەی کارێک بکەیت، دەبێت دەستەکانت پیس بکەیت.
وە کۆدە فەلسەفییەکانی سارتەر لە دەستە پیسەکان ئازادی و بەرپرسیارێتی، و ڕەسەنایەتی وچەندین چەمکی سەرەکیی فەلسەفەی بوونگەرایی خۆی دەخاتە ڕوو ئەوانیش
١. کێشەی "دەستە پیسەکان" (The Problem of Dirty Hands)ئەم چەمکە تەنها ئاماژە بە خوێنڕشتن ناکات، بەڵکو بە سازشی ئاکاریش دەکات کە بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی گەورەتر پێویستە. ئەمە ڕەخنەیەکە لە ئاکاری کانت کە جەخت لەسەر "فەرمانە بێ مەرجەکان" دەکاتەوە، لە بەرامبەردا سارتەر بەرپرسیارێتی بوونگەرایی دەخاتە پێش. پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا دەکرێت کارێکی هەڵە ئەنجام بدەیت بۆ ئەوەی لە داهاتوودا خێرێک بەدەست هەبێنیت؟ سارتەر پێی وایە کە ئەمە واقیعی سیاسەتە و مرۆڤ ناچارە لە نێوان دوو خراپەدا یەکێکیان هەڵبژێرێت.
٢. پێکهاتەی گێڕانەوەی ڕابردوو (Flashback Structure)شانۆنامەکە بە شێوەی گێڕانەوەی ڕابردوو (فلاشباک) دەست پێدەکات، کە ئەمەش جەخت لەسەر تێمای "هەڵسەنگاندنەوەی ڕابردوو" دەکاتەوە. کردەوەکەی هۆگۆ تەنها دوای ئەنجامدانی مانای پێدەدرێت، کاتێک ئەو بڕیار دەدات کە ئایا ئەم کارە وەک کردارێکی سیاسی قبوڵ بکات یان وەک کردارێکی کەسی. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە مانای کردارەکانمان لە دوای ئەنجامدانیانەوە دروست دەبێت و ئێمە بەرپرسیارین لەو مانایەی کە پێیان دەدەین.
٣. "نەگەڕێنراوە" (Non-Récupérable) و ڕەسەنایەتی
لە کۆتایی شانۆنامەکەدا، هۆگۆ بڕیار دەدات کە "نەگەڕێنراوە" بێت. ئەو ڕەتیدەکاتەوە پارتەکەی کردەوەکەی ئەو بە پێی بەرژەوەندییە نوێیەکانیان پێناسە بکاتەوە. بە هەڵبژاردنی مردن، هۆگۆ لە کۆتاییدا دەگاتە جۆرێک لە "ڕەسەنایەتی" (Authenticity). ئەمە گرنگترین کۆدی فەلسەفییە لە شانۆنامەکەدا. سارتەر پێی وایە کە مرۆڤ دەبێت بەرپرسیارێتی تەواوی هەڵبژاردنەکانی هەڵبگرێت و ڕەتیکاتەوە ببێتە ئامرازێک بۆ درۆ و فێڵی ئەوانی تر. ڕەسەنایەتی لەوەدایە کە مرۆڤ بە ڕاستگۆییەوە ڕووبەڕووی ئازادی و بەرپرسیارێتی خۆی ببێتەوە، تەنانەت ئەگەر ئەمە نرخێکی قورسیشی هەبێت.
جگەلەوەش پەیامە سیاسییە شاراوەکان و کاریگەرییەکانی"دەستە پیسەکان" تەنها شیکردنەوەیەکی فەلسەفی نییە، بەڵکو ڕەخنەیەکی توندیشە لە سیاسەت و پارتە سیاسییەکان، هەرچەندە سارتەر خۆی هاوسۆزی چەپ بوو، بەڵام لەم شانۆنامەیەدا ڕەخنە لە تاکتیکە گۆڕاوەکانی پارتەکان و چۆنیەتی مامەڵەکردنیان لەگەڵ تاکەکان وەک ئامرازێک دەگرێت.شانۆنامەکە ڕەنگدانەوەی دۆخی سیاسیی ئاڵۆزی ئەوروپا بوو لە دوای جەنگی جیهانی دووەم، کاتێک ڕۆشنبیران لە نێوان بلۆکی سۆڤیەت و ئەمریکادا گیرۆدە ببوون. ململانێی نێوان هۆگۆ و هۆدێرەر، ململانێی نێوان ئەو کەسانە بوو کە دەیانویست بە پرەنسیپەکانەوە پابەند بن و ئەوانەی کە پێیان وابوو بۆ گەیشتن بە ئامانجە گەورەکان، دەبێت سازش بکرێت.
لە کۆتاییدا، پارتەکە سیاسەتەکەی هۆدێرەر قبوڵ دەکات (هەمان ئەو سیاسەتەی کە هۆگۆیان بۆ کوشتنی هۆدێرەر ناردبوو). ئەم گاڵتەجاڕییە نیشان دەدات کە تاکەکان دەکرێت جێگەیان بگیرێتەوە، بەڵام "دۆخەکە" (Situation) سیاسەتەکان دیاری دەکات. هاواری کۆتایی هۆگۆ "نەگەڕێنراوە!" بڕیارێکی بوونگەرایی کۆتاییە. ئەو ناسنامەی خۆی بە گەڕاندنەوەی ڕەتکردنەوەی ئەوەی کە ببێتە ئامرازێک بۆ درۆکانی پارتەکە، دەپارێزێت. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە تەنانەت لەناو سیستەمێکی سیاسیی گەورەشدا، تاک دەتوانێت ئازادیی خۆی بدۆزێتەوە بە ڕەتکردنەوەی ملکەچبوون و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی کردارەکانی."دەستە پیسەکان" بانگەوازێکە بۆ بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لەسەر سیاسەت و ئاکار. سارتەر پێمان دەڵێت کە لە جیهانێکی پڕ لە ئاڵۆزیدا، هیچ بڕیارێک بە تەواوی پاک نییە، بەڵام گرنگ ئەوەیە کە مرۆڤ بەرپرسیارێتی هەڵبژاردنەکانی هەڵبگرێت و بە ڕەسەنایەتییەوە ڕووبەڕووی واقیع ببێتەوە. ئەم شانۆنامەیە وەک ئاوێنەیەک وایە بۆ ئەو ململانێ ناوەکییانەی کە هەر تاکێک لە ژیانیدا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، بەتایبەتی کاتێک کە پرەنسیپەکان لەگەڵ پێویستییەکانی واقیعدا بەریەک دەکەون.