پەراوێز و هەژاری خوێندنەوەی فكرییە بۆ دیاردەی پەراوێزخستنی تاك لەلایەن كۆمەڵگەوەن هەروەها پەراوێزخستنی سیاسیانەی نەتەوەیەك لەلایەن دەوڵەتانی زلهێزەوە، پەراوێزخستنی رۆشنبیری داهێنەر لەلایەن دەستەگەری بەناو رۆشنبیرانی باو كە ئامانجیان پەكخستنی جوڵانەوەی هۆشیارانەی تاكەكانی كۆمەڵگەن هەموو ئەم پەراوێزخستانە لەنێو ئەم كتێبەدا موناقەشە كراون و گرێدراون بە هەژاری عەقڵەوە.
ئەم كتێبە كە ناوەندی رۆشنبیری مەم و زین چاپ و پەخشی كردووە، باس لە ڕەهەندە جیاوازەكانی پەراوێزخستن دەكات لەسەر ئاستی كۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگی، نووسەر تێرمی پەراوێز هەم لەبری وشەی شێت یان گیڵ بەكارهێناوە، هەم وەكو كردەیەكی ناعەقڵانی تەماشای كردووە كە دەیگەڕێنێتەوە بۆ هەژاری فكری كۆمەڵایەتی.
سمكۆ محەمەد لەم كتێبەدا باس لە سێ پاڵنەری جیاواز دەكات كە هانیداوە بۆ خوێندنەوەی لایەنی سایكۆلۆژی بۆ زەمەن، هەروەها باس لە زەمەنی لەدەستچوو و زەمەنی مردوو و زەمەنی ئەنتۆلۆژی دەكات كە لەنۆستالیژیای تاكەكاندا جێگیر بووە، هەروەها باس لەزمان و زەمەن دەكات كە هەر زەمەنێك زمانێكی تایبەت بەخۆی هەیە، ئەمە جگە لە ئازادی و جەنگی نادیار و وەهمی داهێنان و لێبوردەیی وەك ئاینی ئاتایستە پەراوێزخراوەكان، هەروەها قەیرانی بەها و زەمەنی بەسەرچوو و چەندین تایتڵی جیاوازی فكری كە لەو كتێبەدا موناقەشە كراوە .
سمكۆ محەمەد لەو كتێبەدا بۆ هەر پاڵنەرێك، رەهەندێكی دیاریكردووە، كە بریتین لە سایكۆلۆژی و رەهەندی مەعریفی و رەهەندی سیاسی.
رەهەندی یەكەم كە پاڵنەری سەرەكی سۆسیۆلۆژییە، هۆكارەكەی ئەوەبووە دوای ناسینی كتێب و تێزەكانی میشیل فۆكۆ سەبارەت بە مێژووی شێتی، نووسەر لەژێر كاریگەری ئەو تێزە، لەساڵانی نەوەدەكانەوە، هۆگر و هاوخەمی ئەو كارێكتەرانە بووە كە بەزمانی خەڵك شێت و گێلن و بەزمانی نووسەریش پەراوێزخراون، یان بەخشراو یان بێ نەوان، چونكە خەڵكی عەوام ناتوانن موراعاتیان بكەن، بەپێی پێشەكی كتێبەكە بێت، ئەووەكو خەمخۆرێكی كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری گوێی لەچیرۆكی ژیانی رۆژانەی ئەو كارێكتەرانە گرتووەو ویستوویەتی چیرۆكە چەپێنراوەكانیان بنووسێتەوە، دواتر توێژینەوەیان لەسەر بكات، بەڵام بەهۆی ئەوەی بابەتەكە پەلی كێشاوە بۆ ڕەهەندی جیاواز، بۆیە بەناچار زیاتر دەوڵەمەندی كردووە و ڕەهەندەكانی دیكەشی تێكەڵ بەم تێرمە فكرییەكردووە.
ڕەهەندی دووهەم، كە پاڵنەری مەعریفی و فەرهەنگییە،پەیوەندی بەوە هەبووە كە نووسەر وەختێك كتێبی لەسەر خەڵاتە جیاوازە جیهانییەكان خوێندووەتەوە بۆ ئەدەب و هونەر، بۆی دەركەوتووە كە بەشێكی زۆر لەو كارێكتەرانەی ڕۆشنبیرن و ناویان نییە و نەبوون بە ئەستێرە لەئاسمانی ئەدەبی و هونەری جیهانی، پەیوەندی بە باكگڕاوندی سیاسەتەوە هەیە، بۆ نموونە ئەو نووسەرە جیهانیانەی كە خەڵاتی ئەدەبی و فكریان وەرگرتووە یان وەردەگرن، بەڵام موستەحەق نەبوونە و نین و مافی كەسانی دیكەیان خواردووە، بەناچار لەمبارەیەوە داتای كۆكردۆتەوە، تاكو بیسەلمێنێ لەئەنجامی توێژینەوەكەدا، بۆی دەركەوتووە كە هەرسێ خەڵاتی نۆبڵ و ئۆسكار و قەڵەم و پۆكەر، ئەو خەڵاتە بێلایەنانە نەدراون بەكەسانی داهێنەر و موستەحەق، هەروەك ئەوەی نەدرا بە نیكۆس كازانتزاكی و درا بە ئەلبێر كامۆ، نەدرا بە یەشار كەمال و درا بە ئۆرهان پامۆك و هتد، ئەم نادادپەروەرییە لەفەزای رۆشنبیری كوردی و لەفیستڤاڵەكانی كوردستانیش بەئاشكرا هەست بەپەراوێزخستنی كەسانی بەتوانا دەكرا، بەڵام بەهۆی ئەوەی سەر بەهیچ گروپ و شار و سیاسەتێك نییە، بۆیە زۆر كەسی بەتوانا پەراوێز خران.
ڕەهەندی سێهەم: پەیوەندی بە پاڵنەری سیاسی هەبووە، بۆیەكە خوێندنەوەی دۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئەو نەتەوە و پێكهاتانە وەكو نموونە وەرگیراون كە لەژێر سێبەری كۆمەڵگەیەكی داخراوی تاك نەتەوە و تاك ئاین و تاك كولتوورن، پێیان دەگوترێت كەمینە، بۆ ئەمەش پاساوی نالۆژیكیان بۆ هێنراوەتەوە، لەكاتێكدا كەمینە تێرمێكە لەڕووی كۆمەڵناسیەوە بەتەشیر لەقەڵەم دەدرێت و ناوزڕاندنی پێكهاتەی ئاینی و نەوتەەیی و ئیتنیكی و كولتوورییە.
نووسەر لەسەرەتادا بەشێكی بابەتەكانی بە وتار لەمیدیا و رۆژنامە و سایتەكان بڵاو كردۆتەوە، بەڵام دواجار گەیشتۆتە ئەو قەناعەتەی كە زیاتر قوڵ بێتەوە لەبابەتەكە و پشت بە سەرچاوە ببەستێ، تاكو بیسەلمێنێ تێرم یان چەمكی پەراوێز چییە و بۆچی خەڵك بەكەسانی تر دەڵێن شێت كە نووسەری كتێبەكە ناوی ناون پەرواێزخراو؟. بۆچی نەتەوە هەیە سەردەستە و نەتەوە هەیە ژێردەست و بە كەمینە ناسراوە و پەراوێز خراون؟، بۆچی ئاینی زاڵ لەهەر كۆمەڵگەیەدا، ئاینەكانی دیكە بە پاشكۆ و كەمینەی خۆی دەزانێ؟. بۆچی ڕۆشنبیر و نووسەری بێ پشت و پەنای سیاسی و ئابوری و دەستەگەرێتی و بێ شوناسی بێ شار، پەراوێز دەخرێن و بێ بەش دەكرێن لەبڵاوكردنەوەی نووسین و دەنگ و وێنە و ڤیدیۆكانیان؟. بۆچی بێ بەش دەكرێن لە خەڵاتی لۆكاڵی یان خەڵاتی نێودەوڵەتی وەكو نۆبڵ و قەڵەم و پۆكەر و تەنانەت خەڵاتە لۆكاڵییەكانیش.
سەرەنجام نووسەر لەو كتێبەدا پەراوێزخستنی وەكو ستایلێك لە هەژاری فكری تەماشا كردووە، جا چ لە ئاستی كۆمەڵایەتی بێت یان ئاینی یان سیاسی یان فەرهەنگی، بۆیە هەژاری عەقڵی و فكری لەلای نووسەرمەترسییەكی گەورەیە، چونكە لەهەموو كایەكانی ژیاندا ڕەنگیداوەتەوە.
كتێبەكە بەقەبارە مام ناوەندی و لە 12 چاپتەری جیاوازی فكری پێكهاتووە كە بریتین لە (خوێندنەوەی زەمەن، ئازادی وەكو چەمكێكی نادیار، هەژاری فكری، پەراوێزی سیاسی، بڕوانامە، خەڵات و وەهمی داهێنان، لێبوردەی ئاینی ئاتایستەكان، قەیرانی بەها، پەراوێزخستنی ڕەخنە) و هتد. كتێبەكە 340 لاپەڕە پێكهاتووە و ناوەندی ڕۆشنبیری (مەم و زین) چاپ و بڵاوی كردۆتەوە و ئێستا لەبەردەستی خوێنەردایە.