لە ئەدەبی كوردیدا، دەستەواژەی شیعری سیاسی، هەڵگری جۆرێك لە گیرو گازە، چونكە شیعری سیاسی و نیشتمانی بە شێوەیەك ئاوێتەی یەكتری بوونە، كە تەنها شیعری بەرگریی و نیشتمانی لە ئەدەبی ئێمەدا دەربكەوێت، كە ئەمەشیان هەر جۆرێكە لە شیعری سیاسی. بۆیە ئەوەی هەیە شیعری بەرگریی و نیشتمانی بووە، گەرچی گەلێك جار شیعرەكانی حاجی بە سەرەتای سەرهەڵدانی شیعری سیاسی دا ئەنەرێت، بەڵام ئەوەی لە شیعری حاجی دەبینرێت، پەیامێكی كۆمەڵایەتی و میللییە بە ئامانجی هوشیاركردنەوەی كۆمەڵگە، نەك تێڕوانینی سیاسییانە، كە لە فۆڕمی بەڕێوەبردنی كۆمەڵگە خۆی دەبینێتەوە. لێرەوەش ئێمە مێژووێكی دیار و ئەرگۆمێنتیمان نییە كە ساغی بكاتەوە كەی شیعری سیاسی سەری هەڵداوە؟ چونكە شیعری سیاسی، لە چوارچێوەی فۆڕمی بەرگریی و نیشتمانییانە دەركەوتووە، بۆیە ئەوەی لە ئەدەبی ئێمەدا هەیە تا قۆناغی بەر لە سەرەتاكانی سەدەی ڕابردوو، شیعری كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و ئاینییە، بەڵام ( لە سەرەتای ئەم سەدەیەدا، بە تایبەتی لە دەورو بەری دوای جەنگی یەكەمی جیهانیدا، شیعری قوتابخانەی تەقلیدی لقێكی تازەی لێ سەوز بوو، ئەم لقەش ناونرا شیعری سیاسی ) (1) بەمەش گەر شیعری سیاسی دەركەوتەی ئەم مێژووە دیاریكراوە بێت، ئایا دەتوانین شیعرەكانی حاجی بە سەرەتای سەرهەڵدانی شیعری سیاسی بزانین لە ئەدەبی كوردیدا؟ بێگومان گەر سەرنج لە مەم و زین بدەین، ئەو كات درك بەوە دەكەین كە خانی یەكەم شاعیری كوردە، بنەماكانی شیعری سیاسی لە شیعردا بەرجەستە دەكات و ڕوانگەیەكی سیاسییانە و ڕەخنەیانەی بۆ حوكمڕانییەتی كوردی هەیە، بە تایبەتیش كە خانی، نەبوونی پاشایەك وەك هێمای یەكگرتووی كورد، بە درزێكی گەورەی نەتەوەی دەزانێت، كە ئەركی ڕزگاركردنی ئێمەیە لە ژێر دەستی تورك وسەفەوی. شیعری سیاسی ( ئەو هونەرە ئاخاوتنەیە، كە پەیوەندی بە ڕژێمی ناوخۆیی دەوڵەت یان پەیوەندی بە دەسەڵاتی دەرەوە و پایەی لە نێو دەوڵەتاندا هەیە) (2) خانی بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ سیاسەت ناخاتە ڕوو، بەڵام درككردنی بە ژێر دەستەیی نەتەوەیی، چەوسانەوەی سیاسی، پەرتەوازەیی نەتەوەیی و نا یەكگرتووی كورد و نەبوونی پێڕەوێك، ئاماژەن بۆ ئەوەی كە خانی، سیاسەت لە هونەری بەڕێوەبردنی حوكمڕانیەتی دەبینێتەوە، بە تایبەتیش هیچ ڕزگاریی و یەكگرتوویەكی نەتەوەیی، بێ یەكێتی نەتەوە و پێڕەوێك، كە هێمای یەك پارچەیی خاك و نەتەوە بێت نایەتە دی. خانی، هیواو ئاواتی ئەوە بووە، كە كوردیش وەك نەتەوەیەكی ژێر دەستە فریادرەسێكی هەبێت و ڕزگاری بكات و سۆزێكی قووڵی نەتەوەیی دەردەبڕێت كە ئەمەش دەرخەری سیما سەرەتاییەكانی سەرهەڵدانی شیعری سیاسییە كە بەهەڵە لە نێو ئێمەدا دەبەسترێتەوە بە حاجی قادر، لە كاتێكدا بە شیبَوەیەكی سەرەتاییانە لەمەم و زیندا، ئەو بنەما سیاسییانە بەرجەستە كراون، چونكە ( هەر لە شیعری سیاسیدا سۆزی كوردایەتی و ئاوات و هیوای دوا ڕۆژی گەل دەردەكەوێت)(3) لێرەوەش مۆركی سیاسی لە شیعری كوردیدا، لە چوارچێوەی سیمای نەتەوەیی و نیشتمانی و بەرگریی و ئازادی و سەربەستی و خەونی سیاسی خراوەتە ڕوو. بۆیە ئەوەی لە شیعری حاجیدا هەیە سیاسەت نییە بە مانا مۆدێرنەكەی، بەڵكو جۆرێك لە هوشیاری نەتەوەیی، كەسی و هزری بووە. ئەم هوشیارییەش دەرەنجامی بەركەوتنی حاجییە بە دنیای دەرەوە نەك لە نێوخۆدا وەك ئەوەی لای خانی هەیە دروست ببێت، چونكە حاجی تا نەچووە ئیستەنبۆل، شیعری بە سوێی بۆ نیشتمان نەنووسیوە، لە كاتێكدا پەیوەستبوونی نەتەوایەتی، ڕەنگدانەوەی سرووشتی پەیوەندییانەی مرۆڤ و زێدی ڕاستەقینەیە ( حاجی تا لە ماڵ و زێدی خۆی بوو، شیعری پڕ سوێی بۆ نیشتمان نەنووسیوە، كاتێك كە چووە ئەستەنبۆڵ و شارانی تر، بیرو باوەڕی كوردایەتی لەلا پەروەردەبوو) (4) بەڵام لای خانی، درككردن بە نەبوونی میر، ژێر دەستەیی و پاشكۆیەتی دوژمنان و سەربەخۆنەبوون، زادەی تێ هزرییانەی نەتەوەییانەی خانییە، جیا لەوەی حاجی، بەومانایەی گەر حاجی لە میانەی دەرچوون لە نیشتمان و بینینی ژینگە و شوێنێكی جیاوازتر و پێشكەوتوتر لە هەموو ڕووێكەوە كە ئەستەنبۆڵ بووە، ئیدی هەستی نەتەوایەتی و سیاسی لا چەكەرە كردبێت، ئەوا لای خانی ئەم هەستە خۆرسكانەیە و زادەی هەبوونیەتی وەك كوردێك، بێ هەبوونی هیچ بەراوردكارییەك، بە توركێك و بە ئینگلیزێك، یان شارێكی كوردی و شارێكی بیانی. لێرەوەش دەبێ ئەو هەڵەی دەیان ساڵە لە ئەدەبی كوردیدا دووبارە دەكرێتەوە بەوەی كە سەرهەڵدانی شیعری سیاسی دەبەستنەوە بە حاجی، ڕاست بكرێتەوە، چونكە مۆركی سیاسییانەی شیعر و هاوكات سیاسەتیش وەك چەمكێكی هزرییانە، بە شێوەیەكی بەرایی لە مەم و زینی خانی بەرجەستە كراون. بە تایبەتیش كە خانی، ئەو شاكارە پڕ بەهایەی لە ڕۆژگاری ژێر دەستەیی كورد و چەوسانەوەی نەتەوە بە دەستی عوسمانی و سەفەوییەكانە نووسیوە! بەمەش وەك چۆن لە بەرانبەر هەموو پرسێكی ئایینی، تێ هزراوە، بەم جۆرەش لە بەرانبەر پرسی نەتەوە وبێ خاكی، تێ هزراوەو بە تاسەوە خەون بە دروستبوونی پاشایەك و میرێك لە نێو ئێمەدا دەبینێت، كە وەك سەركردەیەكی نەتەوەی دەربكەوێت. بۆیە دەڵێت:_
بەختێ مە لەخەو هەڵستێ جارێك
جارێك بكەوێتە كارو بارێك
لێن هەڵبكەوێ جیهان پەنایەك
پەیدا ببێ بۆمە پاشایەك
بۆمەش كە ببایە سەر بڵندێك
زۆرزان و بە بیرو مەردو ڕەندێك
خانی گەرچی لە تێڕوانینێكی ئاینییەوە، هاتنی پاشایەك بۆ كوردان، بە كرانەوەی بەخت دەزانێ، وەك ئەوەی لە نەریتی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەی كوردی باوە، كە تێگەیشتنێكی قەدەرییانەی بۆ ڕووداوەكان هەیە نەك لۆژیكی و واقیعی، چونكە پەیدابوونی پاشا، پەیوەندی بە كرانەوەی بەخت نییە، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا، خانی ئەمە بە مەحاڵ نازانێت. ئەم بڕوادارییەی خانی بە بەخت و قەدەر، سەرچاوەكەی لەو ئاییناسییەوە هاتووە، كە خانی هەیەتی، ! ئەم شاعیرە، شاعیرێكی هوشیار بووە و تەنانەت شارەزایی قووڵی لە قورئان و ڕەهەندی ئاینییەوە هەبووە، بۆیە لە باسكردنی هەر بابەتێك، هەوڵی هێنانەوەی بەڵگەی زانستی و ئەقڵی داوە. مرۆڤی موسڵمانیش، بێگومان هەمیشە بڕوای بە قەدەر و بەختەوە هەیە، ئیدی خانیش بەهەمان شێوە لە خەو هەستانی بەخت، دەبەستێتەوە بە پەیدابوونی پاشایەك، لە كاتێكدا وەك وتمان ئەمە پەیوەندی بە بەختەوە نییە. هەڵبەتە خانی، پاشا بە ڕەمزی ڕزگاریی و دەرچوون لە دواكەوتوویی و ژێر دەستەیی دەزانێت و گەر ئەو پاشایە هەبێت، ئیدی كوردیش ناو و شۆرەتێكی دەبوو ، چیتر ژێر دەستەی تورك و عەجەم نابووین. لێرەوەش دیدگای خانی، بە جۆرێكی دیكە لەگەڵ دیدگای میكیافیلی یەكدەگرێتەوە، كە بۆ ئەوەی دەوڵەتێكی بەهێزت هەبێت، دەبێ میرێكی بە دەسەڵات و بە هێزت هەبێت! درككردنیش بەوەی كە دەبێ میرێك هەبێت، خۆی لە هوشیارییەكی سیاسی سەرچاوە دەگرێت نەك كۆمەڵایەتی و كولتووریی، چونكە ئامانجەكە لێرە دەوڵەتە و دەوڵەتیش چوارچێوەیەكی سیاسییانەی بەڕێوەبردنی كۆمەڵگەی هەیە. بەمەش خانی، بنەما سیاسییەكانی نەتەوە و خاك لە شیعردا دەخاتە ڕوو ( خانی هەوڵدەدات لە ڕێگەی بە سیاسیكردنی ئەدەبیاتەوە بە تایبەتی لە شیعری مەم و زین ئایدیا سیاسییەكانی بخاتە ڕوو) (5) چونكە خانی ( وێنەیەكی نوێی بۆ دیاریكردنی بوونی سیاسییانەی خود و ئەوانیتر هەیە) (6) لێرەوەش خانی مەبەست و ئامانجی هەڵكەوتنی ئەو میرە بۆ هەمووان دەخاتە ڕوو كە ئەركەكەی چی دەبێت، هەروەك دەڵێت:_
ئێمەی لە كەساسی دەردەهێنا
بێستانی هیوای وەبەر دەهێنا
توركان نەدەبوون بە سەر ئێمە زاڵ
خانی لێرەدا، كە پاشا وەك فریادرەسێك دەبینێت، بۆ ئەوەیەتی كە لە ژێر دەستەیی و چەوساوەیی ڕزگاری بكات. پاشا لێرەدا، سمبولی دەسەڵات نییە، بەڵكو یەكخستن و یەكگرتووی نەتەوەییە وەك ئەوەی هەموو شۆڕش و ڕاپەڕین و بزاوتێكی جەماوەری كە ئامانجی گۆڕانكاریی و ڕزگاری بێت، پێویستی بە ڕابەر و پێشڕەوێك هەیە، بەڵام بوونی ڕابەر، بێ هەبوونی ئەو تایبەتمەندییانە كە پێشڕەو جیا دەكاتەوە لە هەر كەسێك بەس نییە، بەڵكو دەبێ خەسڵەتی سەركردەبوونی تێدا بێت، لە ژیریی، ئازایەتی و بوێری و قارەمانیەتی. خانی قووڵ دركی بە نەبوونی یەكگرتووی كورد و پەرتەوازەیی و نەبوونی یەك دەستی كردووە، بۆیە پاشایەك بە گرنگ دەزانێت. لە ڕوانگەی خانی، كورد ئەگەر یەك دەست و یەكگرتوو بوونایە، ئیدی وەك هەر نەتەوەیەكی دیكە ئەوسا دەبوونە دەوڵەت و ژیانێكی ئازاد و سەربەست دەژیان، بۆیە ئەمجارەیان دەڵێت:_
كوردیش كە ببایە یەك دڵ و دەست
دەستیان دەكەوت ژیانی سەربەست
ڕۆم و عەرەب و عەجەم سەروبەر
بۆ ئێمە بەنی دەبوون و نۆكەر
كاتێ كوردەكانیش هەموویان دەبنە یەك دەست و دڵ و هاو هەڵوێست دەبن و لە چوارچێوەی گوتارێكی سیاسی و نەتەوەی یەكدەگرن، ئیدی ویستی نەتەوەیی لە پێناو سەربەستی و دەرچوون لە ژێر دەستەییدا بەهێزتر دەبێت و ئەمجارەیان هاوكێشەكە پێچەوانە دەبێتەوە و ڕۆم و عەرەب و عەجەم بۆ ئێمە دەبنە نۆكەر. گەر واشنەكەین، ئەوا هەر ئێمە بە نۆكەری ئەوان دەمێنینەوە، چونكە یەكگرتوو نینە. خانی بوونی سەربەستی و یەكپارچەیی و شوناسی نەتەوەیی لە یەكگرتووی دەبینێت، بۆیە بە تاسەوە خۆزگەی ئەوە دەخوازێت كە ئەوانیش ببانە یەك دڵ و دەست( خانی لە دوو دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی دەگەڕا، لە ڕوانگەی خانی سوڵتەی بیانی دەبێتە هۆی تێكچوون و ناتەبایی نێوان كوردان)(7) چونكە بەرژەوەندی دوژمنانی ئێمە بە ئێستاشەوە لەوەدایە، كە ئێمە ناتەبا و یەكگرتوو نەبین و هەمیشە پەرتەوازە و ناكۆك بین. گەر بشمانەوێت لەو ژێر دەستەیی و نۆكەرییە دەربچین، ئەوا دەبێ یەك دڵ و دەستمان هەبێت. بە وردبوونەوەمان لە مەم و زین دەگەینە ئەو دەرەنجامەی كە بنەماكانی شیعری سیاسی بە شێوەیەكی سادە و بنەڕەتی لە مەم و زین دادەڕێژرێن و حاجی درێژە بەو گوتارەی پێش خۆی دەدات، بە تێڕوانینێكی دیكەی هزری و هوشیاری كۆمەڵایەتییەوە نەك ئەوەی شیعری سیاسی لە حاجییەوە دروست ببێت وەك ئەوەی هەمیشە باس دەكرێت.
سەرچاوەو پەراوێزەكان:_
1_ زیوەر و شیعری سیاسی، عەبدولرەزاق بیمار، گۆڤاری كاروان، خولی پێش ڕاپەڕین.
2_ زیوەر و شیعری سیاسی، عەبدولرەزاق بیمار، گۆڤاری كاروان.
3_ زیوەر و شیعری سیاسی، عەبدولرەزاق بیمار، گۆڤاری كاروان.
4_ ئەركی شیعر لە ئەدەبی كلاسیكی كوردیدا، ژینۆ عەبدولرەحمان محمد، بڵاوكراوەی كتێبخانەی خاك ، ساڵی چاپ _2024 ، ل 364.
5_ ناسیۆنالیزمی شیعر، د – ئیدریس شێخ شەرەفی ، كتێبی ژنەفتن، زنجیرە 24، ساڵی چاپ _2026، ل 42.
6_ ناسیۆنالیزمی شیعر، د – ئیدریس شێخ شەرەفی ، كتێبی ژنەفتن، زنجیرە 24، ساڵی چاپ _2026، ل 42.
7_ ئێمە و ئەحمەدی خانی، عەباس وەلی، وەرگێڕانی ، سەحەر ساڵحیان، ماڵپەڕی ژنەفتن، 8 ی شوباتی 2023.
*ئەم بابەتە لە ئەدەب و هونەری كوردستانی نوێ ژمارە( 1415) 16/4/2026 بڵاوكراوەتەوە.