سەردارئەکرەم -بەریتانیا
شانۆنامەی "مەرگی دێوەرەیەک" کە لە ساڵی ١٩٤٩ لەلایەن شانۆنامەنووسی ناوداری ئەمریکی ئارسەر میلەرەوە نووسراوە، وەک یەکێک لە شاکارە هەرە مەزنەکانی ئەدەبیاتی درامیی سەدەی بیستەم و تاقیکردنەوەیەکی قووڵی دەروونی و کۆمەڵایەتی مرۆڤی هاوچەرخ دەمێنێتەوە. میلەر لەم تێکستە بێهاوتایەدا تەنیا چیرۆکی پیاوێکی بەساڵاچووی وەک ویلی لۆمان ناگێڕێتەوە کە لە کۆتایی تەمەنیدا ڕووبەڕووی شکست دەبێتەوە، بەڵکو نەشتەرگەرییەکی ورد بۆ ناوەوەی سیستەمێکی ئابووری و کۆمەڵایەتی دەکات کە لەسەر بنەمای بەکاڵاکردنی مرۆڤ و ڕاوکردنی سەرابی سەرکەوتن بونیاد نراوە. ئەم بەرهەمە لە ڕاستیدا ڕەخنەیەکی ڕادیکاڵ و بێبەزەییانەیە لەو چەمکەی پێی دەوترێت خەونی ئەمریکی، کە تێیدا مرۆڤەکان وا ڕادەهێنرێن و بەڵێنیان پێدەدرێت کە بەدەستهێنانی سەروەت و ناوبانگ تەنیا گرەنتین بۆ بەختیاری و بەهای مرۆیی، بەڵام لە کۆتاییدا تەنیا دابڕان، نامۆبوون و وێرانبوونی دەروونی لێ شین دەبێت.
پەیامی سەرەکی و بنەڕەتی ئارسەر میلەر لەم دەقەدا لە دەوری ئەو چەمکە دەسووڕێتەوە کە سیستەمی سەرمایەداری چۆن بەهای بەرهەمهێنان دەخاتە پێش بەهای مرۆڤبوونەوە. کاتێک ویلی لۆمان کە تەمەنی خۆی لە گەشتکردن و فرۆشتنی کاڵاکانی کۆمپانیایەکدا بەفیڕۆ داوە، لەلایەن خاوەنکارە گەنجەکەیەوە کە کوڕی سەرۆکە کۆنەکەیەتی دەردەکرێت، میلەر پەیامە تاڵەکەی خۆی دەگەیەنێت؛ مرۆڤ لەم هاوکێشەیەدا تەنیا ئامرازێکە و کاتێک توانای بەرهەمهێنانی نەما، وەک پاشماوەیەکی بێ کەڵک فڕێ دەدرێت. لێرەوەیە کە ویلی لە دیالۆگێکی پڕ لە ئازاردا بە هاوکارە گەنجەکەی دەڵێت کە ناکرێت مرۆڤ وەک میوەیەک سەیر بکرێت، کە گۆشتەکەی بخورێت و توێکڵەکەی فڕێ بدرێتە سەر شەقام. ئەم پەیامە مانیفێستۆیەکی ڕوونە دژ بەو مەکینە پیشەسازییەی کە سۆز و مێژووی دڵسۆزی تاکەکان ناناسێت و تەنیا زمانی ژمارە و قازانج تێدەگات. میلەر دەیەوێت بڵێت کە ڕاوی بێوچانی مرۆڤ بۆ سەلماندنی خۆی لە ڕێگەی دەستکەوتی ماددییەوە، دەبێتە هۆی کوشتنی ناسنامە ڕاستەقینەکەی و دوورکەوتنەوە لە سروشتی ڕەسەنی خۆی.
خوێندنەوە جیاوازەکانی ڕەخنەگرانی ئەدەبی و شانۆیی بۆ ئەم تێکستە، ڕەهەندی فرەڕەهەندی و قووڵی بابەتەکە دەردەخەن، بەشێک لە ڕەخنەگران لە ڕوانگەی چەمکی تراژیدیای کلاسیکییەوە سەیری دەکەن و پێیان وایە میلەر توانیویەتی چەمکی تراژیدیا لە پاشاکان و میرەکانەوە بگوازێتەوە بۆ مرۆڤی ئاسایی و چینی کرێکار، کە تێیدا کێشەی سەرەکی پاڵەوانەکە نەزانینی خود و گرتنەبەری ڕێگایەکی هەڵەیە بۆ ژیان. خوێندنەوە دەروونییەکان زیاتر سەرنج دەخەنە سەر تێکچوونی دەروونی ویلی و دروستبوونی گرێی باوکایەتی لە نێوان ئەو و کوڕەکەیدا، کە چۆن تەسەوورە هەڵەکانی باوک لەسەر سەرکەوتن دەبنە هۆی تێکشکانی داهاتووی نەوەکانی دوای خۆی. هاوکات، خوێندنەوە مارکسیستی و سۆسیۆلۆژییەکان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە ویلی قوربانی ڕاستەوخۆی هۆشیاری درۆینەیە، ئەو بڕوای وایە کە ئەگەر مرۆڤێک تەنیا سەرنجڕاکێش و خۆشەویست بێت، هەموو دەرگاکانی سەرکەوتنی ئابووری بەڕوویدا دەکرێنەوە، ئەمەش ئەو وەهمەیە کە میدیا و دەسەڵاتی ئابووری بۆ کۆنترۆڵکردنی جەماوەر بەرهەمی دەهێنن.
لەلایەکی دیکەوە، پەیوەندی نێوان باوک و کوڕ لەم شانۆگەرییەدا ئاوێنەیەکە بۆ ڕەنگدانەوەی شکستە گەورەکە، کاتێک بیف، کوڕە گەورەکەی ویلی، دوای ساڵانێک لە سەرگەردانی و تاوانباری بەهۆی دزیکردنەوە، ڕووبەڕووی باوکی دەبێتەوە و هەوڵ دەدات لەو خەونە درۆینەیە بەخەبەری بهێنێتەوە. بیف لە لوتکەی کێشمەکێشەکاندا بە باوکی دەڵێت کە ئەو هیچ نییە جگە لە مرۆڤێکی ئاسایی و بێبایەخ لەو بازاڕە گەورەیەدا، و داوای لێدەکات ئەو خەونە پڕ لە شانازییە تێکبشکێنێت کە هیچ بنەمایەکی ڕاستی نییە. ئەم دیالۆگانە نەک تەنیا ململانێی دوو نەوە، بەڵکو ململانێی نێوان حەقیقەتێکی تاڵ و وەهمێکی شیرین پیشان دەدەن کە پاڵەوانەکە ناتوانێت دەستبەرداری بێت، چونکە دەستبەرداربوون لێی بە واتای دانپێدانان بە بێهوودەیی تەواوی ئەو تەمەنە دێت کە ڕۆیشتووە. ئارسەر میلەر بە لێهاتووییەکی زۆرەوە لایەنی سایکۆلۆژی کاراکتەرەکان دەبەستێتەوە بە بارودۆخی ئابووری کۆمەڵگاوە، بە جۆرێک کە بینەر هەست بە هاوسۆزی دەکات لەگەڵ کەسێکدا کە خۆی بەشێکە لە دروستکردنی کێشەکانی خۆی.
خوێندنەوە مۆدێرنەکانی ئەم دەقە لایەنی تری وەک تێکچوونی خێزان و تەنیایی مرۆڤ لە شارە گەورەکاندا دەردەخەن، گۆڕینی ماڵەکەی ویلی لە شوێنێکی کراوە و دەورەدراو بە دارستان و سروشت بۆ شوێنێک کە لەژێر سێبەری باڵەخانە بەرزە کۆنکرێتییەکاندا خەریکە دەخنکێت، هێمایەکە بۆ داگیرکردنی ڕۆحی مرۆڤ لەلایەن مۆدێرنیتەی بێبەزەییەوە. ژنەکەی، لیندا، وەک هێمایەکی دڵسۆزی و قوربانیدان دەمێنێتەوە کە هەوڵ دەدات پارێزگاری لە کەرامەتی هاوسەرەکەی بکات، بەڵام ئەویش ناتوانێت ڕێگری لەو مەرگە حەتمییە بکات کە ویلی وەک تاکە چارەسەر بۆ بەدەستهێنانی پارەی بیمەی ژیانەکەی دەیبینێت تا لە دوای مردنی کەمێک هاوکاری کوڕەکانی بکات، ئەمەش گەورەترین گاڵتەجاڕی نێو سیستەمەکەیە کاتێک مرۆڤێک لە مردنیدا بەهادارتر بێت وەک لە زیندووێتی. تێکستی ئەم درامایە بە هۆی دەوڵەمەندی و قووڵی گوتارەکەیەوە، هەمیشە وەک سەرچاوەیەکی سەرەکی لە زانکۆ و ناوەندە ئەکادیمییەکانی جیهاندا دەمێنێتەوە بۆ لێکۆڵینەوە لە دەروونناسی کۆمەڵایەتی و ڕەخنەی سیاسی، و پەیامەکەی هێشتاش بۆ مرۆڤی ئێستا زیندووە کە لەژێر فشاری بێوچانی کێبرکێی ئابووریدا دەژی و هەمیشە لە مەترسی ئەوەدایە ببێتە قوربانی خەونە دەستکردەکانی دەوروبەری.