بڵند باجەڵان
بەشی یەكەم: ئیستێتیكا لە شیعرەكانی (شارڵ بۆدلێر)دا
(تەوەری یەكەم)
1-1 كورتەیەك لەبارەی ژیان و بەرهەمی (بۆدلێر)ـەوە
(بۆدلێر) یەكێكە لەو شاعیرانەی كە ناكرێ كاتێك باس لە شیعری جیهانی و بە تایبەتیش لە شیعری فەڕەنسی دەكەین، باسی ئەو نەكەین، چونكە ئەو شاعیرە كاریگەریی گەورەی لەسەر نوێكردنەوەی شیعر و دووبارە ناساندنەوەی ئیستێتیكای شیعر هەبووە.
ئەو شاعیرە هەموو ژیانی بریتی بووە لە ئازار و ئەشكەنجە و نەهامەتی، سەفەریش میوانی بەردەوامی شاعیر بووە.
دوای تێپەڕینی سەدە و نیوێك بەسەر شیعرەكانی شاعیردا، هێشتا تازەگەریی نێو شیعرەكانی فەرامۆش ناكرێ. ئەو شاعیرە لە ساڵی (1821)دا لەدایكبووە و لە (1857)دا (گوڵی خراپە)ی بڵاوكردووەتەوە.
(بۆدلێر) تووشی كێشەی دادگا بووە، (گوڵی خراپە) لەپشت ئەو كێشانەوە بووە. جیاوازیی دەقی (بۆدلێر) لەوەدایە، كە نازانین بیبەستینەوە بە ڕۆمانسییەكانەوە، یان پەرناسەكان، یان ڕێبازی سیمبۆلیزم.
(بۆدلێر) ئەو كەسە بوو شیعرەكانی (ئیدگار ئالان پۆ)ی وەرگێڕاوە و چەندان كەسیش بە بۆچونی جیاوازەوە لەبارەی ئەوەوە قسەیان كردووە، بە تایبەتیش (ڤیكتۆر هۆگۆ) كە زۆر بە بایەخەوە باسی شیعرەكانی دەكا.
(ئیفابونفوا) بە پێشەوای شیعری نوێی فەڕەنسی دادەنێ. (بۆدلێر) چەندان پەخشانیشی هەن. لە ساڵی (1867)دا مردووە.
1-2 (بۆدلێر) و جوانی
(بۆدلێر) پێی وایە كە دەبێت هەمیشە جوانی نامۆ و سەرسامكەر بێت، بۆیە هەست بە بایەخی جوانیی دەكرێ لای ئەو، بەوەی گەڕانەوە بۆ جوانی، گەیشتنە بە گەوهەرێك كە سەرسامكەرە و بەخشەریی نامۆییە، وەلێ جوانیی نامۆ، مەرج نییە خود بكا بە كەسێكی نامۆ، بەڵكو چێژی جوانیی پێ دەبەخشێ.
ڕەنگە ئەو نامۆبوونەی جوانی لای شاعیر، پێوەندی بە ئازارە گەورەكانی ئەوەوە هەبێت كە لە (گوڵی خراپە)دا دەیبینین، دەرەنجامی ئازارەكانیش بریتین لە بێزاریی گەورەی شاعیر لە كۆمەڵگای فەڕەنسی و ژیانی شارنشینی، ئەگەرچی بێزاریی شاعیر لە هەموو ئەوانە گەورەترە و ڕەگێكی میتافیزیكی هەیە.
شیعری (بۆدلێر) بەخشەری جوانییە و لە ڕێگەی شیعری ئەوەوە دەتوانین هەست بەو جوانییە تازانە بكەین پێمان دەگەن. ئەو نوێكردنەوەیەی (بۆدلێر) لە شیعردا كردی، ئهوینی ئەومان بۆ جوانی پێ دەناسێنێ، بەو مانایەی كەسێك كە دەیەوێ بە جۆرێكی تر شیعر بنووسێ، گەرەكیەتی جوانییەكی ترمان پێ ببەخشێ، هەر ئەمەشە (ڤیكتۆر هۆگۆ) باسی دەكا.
(هۆگۆ) پێی وایە شیعری (بۆدلێر) گوڕێكی تازەی بە شیعری فەڕەنسی بەخشی. ئەو جیاوازییانەی شاعیر، وایان كردووە ببین بە خاوەنی جوانیی جیاواز، هەر لەوێشەوەیە كە دەبین بە خاوەنی شیعری جیاواز.
(تەوەری دووەم)
أ- بێزاریی (بۆدلێر) و ئیستێتیكای شاعیر
وەك گوتمان (بۆدلێر) یەكێك بووە لەو شاعیرانەی بەردەوام هەستی بە بێزاریی كردووە لە بەرانبەر كۆمەڵگای فەڕەنسی و ژیانی شارنشینی، ئەوەشمان گوت كە ئەو بێزارییە ڕەگێكی میتافیزیكی هەیە و درێژكراوەیە، بەو مانایەی بێزارییە لە بەرانبەر ژیان بە مانا فراوانەكەی و ئەوەشی كە ژیان لای ئەو بێزارییە.
ئەگەر بێزارییەكانی (پاریس) بۆ شاعیر فۆرمی یەكەمی بێزاری بن، ئەوە بێزارییەكانی نێو ژیان فۆرمە ڕاستەقیەنە و مەزنەكەن. ئەو بێزارییە گەورانەی شاعیر ئیستێتیكای گەورەیان بەدوای خۆیاندا هێناوە، ئەوەتا شاعیر ئەو بێزارییە گەورانە بۆ نێو فەزای شیعرەكانی دەگوێزێتەوە و لەوێدا ئیستێتیكای تایبەت لەدایك دەبێت، كە پێویستە لە ئانی مەلەكردن لەنێو شیعرەكانی شاعیردا ئاوڕیان لێ بدەینەوە.
((مەخابن! ئەوە مەرگە كە ئاشتمان دەكاتەوە، ژیانمان پێ دەبەخشێ
ئامانجی ژیانە و تاقە هیواشە، هەر چەشنی
ئێلیكسیر دەمانورووژێنێ و مەستمان دەكات،
وزەمان دەداتێ بۆ ئەوەی تا ئێوارە ڕەوت بكەین.
بەنێو باهۆز و بەفر و شەختەدا
ڕۆشناییەكی بەجۆش بۆ ئاسۆی سیامان،
خانێكی بەناوبانگە و لەنێو كتێبدا تۆمارە،))(قەسیدەی مەرگی هەژاران)
لەم پارچە شیعرەی (بۆدلێر)دا هەست بە بێزارییەكی گەورە دەكەین، ئەو بێزارییە گەورەیە وایكردووە هانا بۆ مەرگ ببررێ و مەرگ ئەو كەسە بێت ژیانمان پێ دەبەخشێ، وەلێ شاعیر خەفەت بۆ ئەوە دەخوا كە مەرگ ئامانجی ژیانە و تاقە هیوایە، ئەو كەسەیە مەستمان دەكا. ئەو جوانبوونەی مەرگ لە شیعرەكەدا، بۆ مردنی ئیستێتیكای نێو ژیان دەگەڕێتەوە، بەو مانایەی ژیان چیتر جوان نییە و ئەوە مەرگە خانێكی بەناوبانگە و لەنێو كتێبدا تۆمار كراوە.
كەواتە كە مەرگ هەمیشە میوان بێت، ئەوە بێزارییە گەورەكانیش وجودیان هەیە، چونكە ئەگەر ژیان هیچی نەبێت پێمانی ببەخشێ، ئەوا ئیتر مردن خەوش نییە و ئیستێتیكایە، هەرئەمەشە پێی دەڵێن (ئیستێتیكای مەرگ) كە بەرهەمی ئەو بێزارییە گەورانەیە لە ژیانەوە پێمان دەگەن.
ئیستێتیكای نێو شیعرەكانی (بۆدلێر)، جیاكەرەوەی شیعری ئەون لە دەقێكی ئاسایی، لێرەوە دەتوانین وەڵامی فۆرمالیستەكان بدەینەوە كاتێ دەیانپرسی: جیاوازیی نێوان دەقێكی ئەدەبی لەگەڵ دەقێكی تردا چییە؟.
دەتوانین بڵێین جیاوازیی نێوان هەردوو دەقەكان بەهۆی جیاوازیی ئیستێتیكای دەقەكانەوەیە، چونكە ئیستێتیكای ئەدەب بەگشتی، هەڵگری سیمای تایبەتی خۆیەتی، بەڵام لای فۆرمالیستەكان خودی دەق، یان وەك ئەوەی (بابەك ئەحمەدی) دەڵێ ئەوەی لە دەقدا ڕەنگی داوەتەوە بوو بە سەنتەر.
جەختكردنەوەی فۆرمالیستەكان لەسەر گەوهەری سەرەكی و ئەدەبیی دەق و سەربەخۆیی لێكۆڵینەوە دوو ئادگاریی سەرەكی ئەوانن كە (بابەك)یش دەیانخاتە ڕوو لە (بەهای شێوە: فۆرمالیستە ڕووسەكان)دا.
كەواتە ئیستێتیكای نێو شیعرەكانی (بۆدلێر) جیاكەرەوە و تایبەتمەندی شیعری ئەون، وەلێ ئیستێتیكایەكی ڕووت نییە و لە بێزارییە گەورەكانی شاعیرەوە سەرچاوە دەگرێ. ئەو بێزارییە گەورانەی شاعیر وایان كردووە شاعیر ببێتە خاوەنی شیعرێك كە هەڵگری ئازارە، كەواتە هەڵگری ئیستێتیكایە، چونكە زۆر جار ئازار هیچ نییە جگە لە جوانی، بەتایبەتی ئەگەر ئەو ئازارانە بەهۆی نەهامەتی مرۆڤ و ژیانی مرۆڤەكانەوە بن.
ئایا بێزاریی هەمیشە جوانە؟. ئەگەر سەیرێكی مێژوو بكەین، ئەوە دەبینین هەمیشە كەسانێك بەهۆی ئازارە گەورەكانیانەوە بووە كە لە دیدی خەڵكییەوە جوان دەركەوتوون، واتە ئەگەر ئەوان ئازار و بێزاری و نەهامەتی زۆریان نەچەشتایە، جوان دەرنەدەكەوتن. ڕۆیشتن بەگوێرەی ڕێرەوی هەمیشەیی مێژوو، خەڵەتاندنی ئینسانە، واتە ئینسان بۆ مانەوە بە هەمیشەیی، مەرج نییە بوونێكی هەمیشەیی بە مێژوو بدات، بەڵكو دەشێ دەربڕینی كۆتایی مێژووش لەبەر چاو بگرین، بەوەی كە دەكرێ مێژوو لە خاڵێكدا بە كۆتا بگات، وەلێ ئەوەی لەدوای كۆتایی مێژووشەوە دەمێنێتەوە، ئیستێتیكای مێژووە.
كاتێ كە مێژوو تەواو دەبێت، ئەوەی بۆمان دەمێنێتەوە كۆتاییەكانی ئەو مێژووەیە، ئەوەشی لەو كۆتاییانەدا دەمێنێتەوە، خودی كۆتاییەكان نییە، بەڵكو ئیستێتیكای نێویانە، سەرەڕای بێزارییە گەورەكان كە وا دەكەن مێژوو كۆتایی بێت. كەواتە ئەوە بێزاری نییە هەمیشە جوانە، بەڵكو خودی جوانییە هەمیشە جوانە كە لەنێو بێزارییەكاندا پێی دەگەین.
لای شاعیرێكی وەك (بۆدلێر)، بێزارییەكان سەرچاوەن بۆ ئیستێتیكای شیعری، لە یەكەمین ساتی هاتنی ئیستێتیكای نێو شیعرەكاندا، هەست بە بێزاریی بەردەوام دەكەین، بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە، ئیستێتیكای هاتووی نێو دەقەكانە كە هەر ئەوانیش وا دەكەن شیعری شاعیر بمێنێتەوە تا سەدە و نیوێك، بەجۆرێك مرۆڤ سەرسام دەبێت كە چۆن ئەو ماوە زۆرە بەسەر شیعرەكاندا تێپەڕیوە.
((لەسەر خاكێكی چەور و پڕ قاقلە جنۆكە
دەمەوێ چاڵێكی قووڵ هەڵكەنم،
بۆ ئەوەی بە كەیفی خۆ ئێسقانە كۆنەكانم هەڵخەم،
هەروەك كۆسە ماسییەكان قووڵایی ئاو لەنێو فەرامووشیدا بنووم.
قینم لە وەسیەت و قینم لە گۆڕە،
لەجیاتی ئەوەی بە تەمای فرمێسكی خەڵكی بم،
چاترە داوەتی قەلەڕەشكەكان بكەم
بۆ ئەوەی بەربنە لەشی پیسە خوێناوییەكەم.
ئای كرم! یاوەری سیا، بێ چاو و بێ گوێ
ئەوە مردوویەكی ئازا و شادمانتان بۆ هات)) (قەسیدەی مردوویەكی شاد)
لەو پارچە شیعرەی سەرەوە، دیسانەوە هەست بە بێزاریی گەورە دەكرێت، بەڵام ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ڕوو، بەڵكو لە بەرگێكی ئیستێتیكیدا خراوەتە ڕوو. خاكی پڕ لە قاقلە جنۆكە ئاماژەیە بۆ خاكێكی پڕ لە قەیران كە وا دەكەن كەسێك چاڵێكی قووڵ هەڵكەنێ و ئێسكەكانی خۆی تێبكا و وێنای خۆی بچوێنێت بەو ماسییانەی لە قوڵاییەكاندا دەخەون و هەموو شتێك فەرامۆش بكا، ئەو كەسە دەیەوێ خۆی بخاتە نێو وەها دۆخێكەوە و فەرامۆشی قووڵ هەڵبژێرێ.
دیسانەوە ئەو كەسە كە كەسی یەكەمی قسەكەرە، بێزاریی خۆی دەخاتە ڕوو، وەلێ ڕاستەخۆ نا و لە بەرگێكی ئیستێتیكی. ئەو بێزارە لە وەسیەت و گۆڕ، وەلێ هەر مەرگیش هەڵدەبژێرێ، نائومێدی و بێزاریش لە خەڵكی و فرمێسكەكانیان، داوەتی قەلەڕشەكان دەهێنێت كە گوزارشتن لە تاڵیی ژیان، بۆ ئەوەی بێن و كۆتایی بە هەموو شتێك بێنن. لە كۆتاییشدا ئەو كەسە كە دەمرێ شادومانە، لە كاتێكدا لە ژیاندا بێزار و ڕەنجەڕۆ بوو. لای (نیتشە) بوونی جیهانی واقیعی تەنیا وەك دیاردەیەكی ئیستێتیكی شایانی ئیحتیمالە. ژیان لەو ئاستە ئیستێتیكییەدا توانای تێركردنی حەزی مرۆڤی نییە، بۆیە مرۆ هەمیشە دەیەوێ بگات بە باڵاتر و تێیپەڕێنێ، ئهدهبیش دەرگاكەیە و مومكینبوونی ژیانیشە. ئەوە ئهدهبه پشت بەست بە خوڵقاندنی حەقیقەتی نەشئەبەخشەوە هانی مرۆڤ دەدا بۆ خۆ سەپاندن.
خەونی (نیتشە) ژیانێكی باڵا بوو كە تێیدا شتەكان بە بارێكی تایبەتدا دەڕۆن. ئەوەی لە شیعرەكەدا بەدی دەكرێ، هەوڵدانە بۆ گەیشتن بە ژیانێكی باڵا و بە بەختەوەری لە ڕێگەی مەرگەوە، شاعیر مەرگ دەكاتە ڕێگەی گەیشتن بە ژیان، مەرگ بۆ ئەو ژیانە و تاقە ژیانیشە كە شاعیر تاقەتی ئەوەی هەبێت تێیدا هەست بە بێزاری نەكاو ئیستێتیكای دەستكەوێ. مرۆڤ بۆ گەیشتن بە ژیانێكی باڵا و جوان، بیری مردن ناكاتە هەموو بەشەكانی ژیانی و نایكاتە وێستگەی سەرەكیی دابەزین و مانەوە، وەلێ هەر مرۆڤیشە بیری مەرگ و خۆكوشتن و ئەوی دی كوشتن دەخاتە ڕوو.
لەنێوان دوو وێنای مرۆڤداین، وێنای یەكەم مرۆڤێكە دەیەوێ لەڕێگەی پەراوێزخستنی مەرگەوە بژی، وێنای دووەم وێنای مرۆڤێكە دەیەوێ لەڕێگەی مەرگەوە بژی، (بۆدلێر) بەسەر ڕێگەی دووەمدا گوزەر دەكا و ئەویان هەڵدەبژێرێ.
((منداڵ كە شەیدای نەخش و نیگارە، لای ئەو
جیهان بریتییە لە خولیا بەرهەڵداوەكانی، تەنیا.
ئاخ! لەژێر ڕووناكی چرادا دنیا چەند گەورەیە!
لەچاو یادەوەریشەوە چەندێك بچووك!
سپێدەیەك، سەر بڵێسە، سەرهەڵدەگرین
دڵ هەڵپەنماوی ڕق و هەوەسی تاڵ، دەڕۆین
شوێن پێی ئاهەنگی شەپۆلەكان دەكەوین
ئارەزوو بێكۆتاییەكانمان لە دیماهیی دەریاكاندا ڕادەنێژین)) (قەسیدەی سەفەر)
ئەم جارە هانا بۆ منداڵ دەبرێ و دیدی ئەو بۆ جیهان دەخرێتە ڕوو، بەوەی لای ئەو جیهان بریتییە لە خولیا بەرهەڵدراوەكان بەهۆی كەمی ئەزموونی ژیان و یادەوەرییەوە، لەوێوە قسە دێتە سەر كەسی قسەكەر و ئەو لەجیاتی خۆی و كەسانێكی تریش بڕیاری سەرهەڵگرتن دەدا، بڕیاری ڕۆیشتن دەدا، ڕۆیشتن بەدوای ئاهەنگی شەپۆلان، وەلێ ئەو سەفەرە سەفەری چێژ نییە، یانی سەفەرێك نییە بۆ گەیشتن بە چێژی سەفەر، ئەوەتا كەسی سەفەركەر بەر لە سەفەر، ئارەزووە بێ كۆتاكانی دەخاتە نێو دەریاوە. دەشێ ئەو سەفەرە بێ ئارەزووە سەفەری مەرگ بێت. مەرگ بۆ زۆر كەس هیچ نییە جگە لە سەفەر، بۆ (سۆكرات)یش هەروەها بوو. ئەو بۆیە بەو سەفەرە مەحكوم كرا، گوایە لاوانی گومڕا كردووە. مەرگی (سۆكرات) بێزاریی ئەو نەبوو، بەڵكو جوانی ئەو بوو.
ئەو خۆی مەرگی هەڵبژارد لە بارێكدا دەیتوانی ڕابكا و ژیان هەڵبژێرێ، بۆ ئەو مەرگ بەختەوەری بوو، ماهیەت و كەسایەتی ئەویش لەئاست مردندا لە دادگاییەكەیدا دەركەوت، كاتێ وتی خراپە لە مەرگ توندترە و من كەوتوومەتە چنگی مەرگەوە، بەڵام داخوازانی مەرگی من تووشی خراپە هاتوون. لەوێدا مەرگ بۆ دوو بەش دابەش دەبێت، لەباری یەكەمدا واتای كۆتایی ئەبەدییە، لەباری دووەمدا مەرگ واتای سەفەر دەدا، سەفەری ڕوح. لەو پارچە شیعرەی (بۆدلێر)دا سەفەر وێنای سەفەری مەرگە، مردووێك سەفەر دەكا. مرۆڤ بەبێ ئارەزوو، بە بێ حەز دەگات بە كوێ؟. دەشێ نزیكترین كەسێك كە پێی بگا مەرگ بێت، وەلێ مەرگ واتای كۆتایی نادات، لەبەر بوونی ئیستێتیكا لە مەرگدا، كەواتە ئەگەر بێزارییەكان كارێك بكەن كەسێك مردن هەڵبژێرێ، ئەوە مەرگ كۆتایی نییە، مەگەر بەر لە مردنی ئەو كەسە، ئیستێتیكای مەرگ بمرێ. سەفەری مەرگ جۆرێكە لە خۆكوشتن، وەلێ ئایا خۆكوشتن خراپەیە، یان باشەیە؟ ڕەخنەی (شۆپنهاوەر) لە یەهودگەرایی و زانا یەهودییەكان لەوەدایە، خۆكوشتنیان حەرام كردووە بەبێ ئەوەی لە كتێبەكانیاندا حەرام، یان حەڵاڵ كرابێ.
بە ڕای (شۆپنهاوەر) خۆكوشتن ڕێگرە لە بەردەم زاڵبوونی مرۆڤ بەسەر ویستدا، بەڵام هەمان بۆچوونی (ئەرستۆ) و (ژان ژاك ڕۆسۆ) و (زەینۆن)ی هەیە كە هەر كاتێك مرۆڤ لە هەموو لایەكەوە پاڵی پێوە بنرێت بۆ خۆكوشتن و ئیتر ژیان بۆ ئەو قەفەسێكی داخراو بێت، دەكرێ خۆی بكوژێ. (ئەمیل دۆركهایم) بۆچوونێكی تا ڕادەیەك نزیكی هەیە لە (شۆپنهاوەر).
ئەو لە كتێبی (خۆكوژی)دا خۆكوشتن بە كێشە كۆمەڵایەتییەكانەوە دەبەستێتەوە. (فرۆید) دەیگوت خۆكوشتن سەرەتای لەدایكبوونە. ئەو جیهانبینییەی (شۆپنهاوەر) كاریگەریی لەسەر (نیتشە) هەبوو، ئەگەرچی ڕەتی ئەلكهول و ماددە بێهۆشكەرەكان دەكاتەوە و ڕایدەگەیەنێ ئەلكهول و مەسیحیەت یەك سەرچاوە كۆیان دەكاتەوە، ئەویش بێهۆشكردنی خەڵكە. ئەو كەسەی لە شیعرەكەی (بۆدلێر)دا سەفەر دەكا، نایەوێ خۆی بكوژێ، چونكە مردوو توانای خۆكوشتنی نییە و ئەو وێنای مردوویەك سەفەر دەكا.
ب- (بۆدلێر) و ئیستێتیكا و حەقیقەت
وەك گوتمان (بۆدلێر) لەو شاعیرانەیە كە تووشی بێزاریی زۆر هاتوون لە ژیانیاندا و ئەو بێزارییەشیان كردووەتە ئەو پەنجەرەیەی لێیەوە سەیری ئیستێتیكا بكەن، بەڵام (بۆدلێر) حەقیقەتی پەراوێز نەخستووە و هەوڵی داوە ڕووبەڕووی ببێتەوە لە چەندان ئاستەوە، شیعری ئەویش دابڕ نییە لە بەركەوتن بە حەقیقەتەكانی دەوروبەر جا چ حەقیقەتی كۆمەڵگا بن، یان حەقیقەتی تاك، یان حەقیەقتی خودی (بۆدلێر). ئەوە لە خوارەوە لە ڕوانگەی چەند نموونەی شیعریی شیعرەكانی شاعیرەوە، ئەوە دەخەینە ڕوو كە چۆن شاعیر حەقیقەتی ئیستێتیكا و ئیستێتیكای حەقیقەتمان پێ دەناسێنێ، بەتایبەتی ئەگەر كەسێك بیەوێ لە شیعرەكانی شاعیر ورد بێتەوە و لە قووڵاییدا بڕیاریان لەسەر بدات، چونكە شوێنی ڕاستەقینەی ئیستێتیكا قوڵاییە نەك سادەیی، لە سادەییشدا ئیستێتیكا دەبینرێ، بەڵام ماڵی گەورەی ئیستێتیكا قووڵاییە.
((وتم ئەی پیاوی كردەوە نامۆ، باوكت خۆش دەوێ؟ یان دایكت، یان برات، یان خوشكت؟
وتی: نەخێر، چونكە باوك و دایك و خوشك و برام نییە
وتم: ئەی هاوڕێكانت؟
وتی: تۆ وشەیەك بەكار دەهێنی من تا ئێستا ماناكەی نازانم
وتم: نیشتیمانەكەت؟
وتی: نازانم دەكەوێتە چ ناوچەیەكەوە.
وتم:جوانی؟
وتی: من بە خۆشحاڵییەوە حەزی لێ ناكەم))(دەقی نامۆ)
لەو پارچە دەقەی سەرەوەدا كەسێك زۆر بە ڕاشكاوانە حەقیقەتەكانی خۆی دەخاتە ڕوو هەر لە حەقیقەتی دایك و باوكەوە تا حەقیقەتی جوانی. ئەو ڕاشكاوییە وای كردووە ئەو كەسە وەك كەسێكی نامۆ دەربكەوێ، ئەو نامۆبوونەش دەكرێ بۆ دیدی بینەر بگەڕێتەوە، ئەگینا ئەوە نامۆیی نییە كە كەسێك نەزانێت دایكی خۆشتر دەوێت، یان باوكی لە غیابی ئەواندا، نامۆیی نییە كەسێك نەزانێت هاوڕێكانی كێن كاتێ هاوڕێی نییە، هەمان شتیش بۆ نیشتیمانەكەی، بۆیە نامۆیی نییە كەسێك هیچی نییە و كەسی نییە كە حەز بە جوانی ناكات، چونكە ئەگەر تۆ بتەوێ حەز بە جوانی بكەی، ئەوە دەبێت كەسانێكت هەبن، یان شتانێكت هەبن تێیاندا بەدوای جوانیدا بگەڕێیت، وەلێ لە غیابی هەموو ئەو شتانەدا، حەزكردن لە جوانی، شتێكی بێ مانایە، لەبەر نەبوونی جوانی. ئەوانەی كەسی نامۆ باسی كردن، حەقیقەتی ئەون با سیفات و ئەخلاقی ئەویش بن.
(نیتشە) لە بابەتی سنوورداركردنی ئەخلاقدا كاریگەریی گەورەی هەبووە، ئەو زیاتر لەبارەی ئەخلاقیاتەوە دەدوێ نەك لەبارەی تیوری مەعریفە و سروشتی دنیا، بۆیە ئەو وەك كارەكتەرێكی ئەخلاقی لای زۆر كەس دەردەكەوێ، چونكە ئەو ڕەتكەرەوەی ئەخلاق نییە ئەگەرچی ڕەخنەگری ئەخلاقە، ئەو ڕەخنە لە ئەخلاقی باوی كۆمەڵگاكەی دەگرێ و بنەمای ئەخلاقیی تایبەت بە خۆی دەخاتە ڕوو كە لە باشە و خراپەدا خۆیان دەبیننەوە. كەسی نامۆش كە لەو دەقەی (بۆدلێر)دا هاتووە، دەیەوێ لە ڕێگەی دەرخستنی حەقیقەتی خۆیەوە، ڕەخنە لە ئەخلاقی باوی كۆمەڵگا بگرێ، لە ڕێگەی ڕەتكردنەوەی جوانییەوە، جوانیمان پێ ببەخشێ، كەواتە ئەوەی لە حەقیقەتی كەسی نامۆوە پێمان دەگا ئیستێتیكایە سەرەڕای دووركەوتنەوەی ئیستێتیكا و ئەوەشی كە كەسی نامۆ حەز بە جوانی ناكات.
مرۆڤی جوان بۆ گەیشتن بە جوانی، هانا بۆ حەقیقەتە جوانەكان دەبا و گەرەكیەتی حەقیقەتی خۆی لەوانەوە وەربگرێ، بەو ئامانجەی حەقیقەت ئەو وێستگەیە بێت مرۆڤ لێیەوە بگاتە جوانیی زیاتر، كەواتە ئێمە دەتوانین حەقیقەت بكەینە كەرەستەی گەیشتن بە ئیستێتیكا، با حەقیقەتەكانیش دزێو بن.
((سەعات دوازدەی شەو لێ دەدات،
بەگاڵتەجارییەوە دەمانخاتە ژێر لێپرسیارییەوە،
یادمان دەخاتەوە كە چیمان كرد،
ئیمڕۆ لە ڕۆژهەڵاتەوە:
-ئیمڕۆ، كاتێكی شووم،
هەینی، سیازدەی مانگ،
سەرەڕای هەموو شتێك
شەمەندەفەری بیدعەمان هێنا.
كفرمان بە مەسیح كرد،
.
.
.
جوێنمان بە هەرە خۆشەویست دا
هەڵشاخاین بەو كەسانەی كە تووڕیان هەڵداین)) (قەسیدەی: تاقیكردنەوەی نیوەی شەو)
لەو پارچە شیعرەشدا (بۆدلێر) هاوشێوەی پارچەی یەكەم، بەشێك لە حەقیقەتەكان دەخاتە ڕوو، بە بوێری. ئەو باس لە حەقیقەتی كەسانێك دەكا و حەقیقەتی خۆشی بە ئەوانەوە دەبەستێتەوە، هەر لە حەقیقەتی هێنانی شەمەندەفەری بیدعە و كوفركردن بە مەسیحەوە بیگرە، تا دەگاتە حەقیقەتی جوێندان بە خۆشەویستان و هەڵشاخان بە كەسانێكدا. ئەو ڕاشكاوییە لە دەربڕینی حەقیقەتدا، وای كردووە بگەین بە ئیستێتیكای دەق و شیعرەكە جوانییەكی تازەمان پێ ببەخشێ، سەرەڕای دزێوی حەقیقەتەكان، كەواتە حەقیقەتەكان ناشرینن، بەڵام جوانییەكان لەوانەوە سەرچاوە دەگرن.
بەشی دووەم:
ئیستێتیكا لە شیعرەكانی (سوهراب سپهری)دا
(تەوەری یەكەم)
گومان لە ئیستێتیكا و ئیستێتیكای گومان لای (سوهراب سپهری)
( ئهوین و زەمەن وەك دوو وێستگەی پڕ لە گومان)
(سوهراب) یەكێكە لەو شاعیرانەی بەردەوام لە شیعرەكانیدا بوون و نەبوونی شتەكان دەخاتە ژێر تیشكی گومانەوە، ئەو كردارەش ئیستێتیكای شیعریی لە شیعرەكانی شاعیردا بەیان دەكا، بە جۆرێك گەورەبوونی گومانەكان لە تێكستەكاندا، دەبنە دەرخەری جوانییە گەورەكان كە لە گومانی گەورەوە هاتنە كایەوە.
هەمیشە گومانی یەكەم گومانی تر دروست دەكا، ئیستێتیكای یەكەم ئیستێتیكای تر دروست دەكا و دەبنەوە تەواوكەری یەكتری. كۆكردنەوەی گومانەكان لە تێكستێكی شیعریدا، دوو فۆرم لە جوانی دەخوڵقێنێ: (ئیستێتیكای شیعری و ئیستێتیكای فیكری)، وەلێ ئیستێتیكای شیعری لەو ئاستەدا سەرەكییە و ڕۆڵی ماڵ دەبینێت و لەخۆگری ئیستێتیكای دووەمە.
بوونی دوو جوانی، هاوزەمانە لەگەڵ بوونی دوو گومان، یان زیاتر، لەوانەیە لەنێو ئەو گومانانەدا گومانی تێدابێ لە بەرانبەر خودی ئیستێتیكا (گومان لە ئیستێتیكا). دەشێ گومان مرۆڤ هان بدا واقیع بگۆڕێت بەشێوەیەكی ئارەزوومەندانە و ئەو لەمپەرانەشی دێنە بەردەمی، بە چەكی گۆڕین وەڵامیان دەدرێتەوە.
گومان دەسەڵاتی گۆڕینی هەموومانی هەیە و بۆ خۆشی دۆخێكی جێگیری نییە و قابیلی گۆڕانە. بینینی جەوهەری گومان ئیشكردنە لەسەر مرۆڤێك قبووڵی نییە بە ئاسانی و لە ناشوێندا ببێتە مرۆڤێكی كۆمپیووتەری.
دەشێ گومانكردن سەلمێنەری بوون بە مرۆڤی مەزن بێت تەنانەت ئەگەر شێتیشی لێ بكەوێتەوە. (فۆكۆ) لە كتێبی (دیرۆكی شێتی)دا پرسیارێكی كاریگەر دەخاتە ڕوو كە قسەكردنە لەبارەی ئەو كەسانەوە شێت بوون، ئەو دەپرسێ: بۆچی مرۆڤە مەزنەكان وەك (نیتشە) شێت بوون؟ شێتی (نیتشە) و (ڤان كۆخ) و (ئارتو) بەستراونەتەوە بە بەرهەمەكانیانەوە و شێتی (نیتشە) بۆ زانینی ڕەهای ئەو گەڕێنراوەتەوە بەوەی وەها زانینێك مرۆڤ شێت دەكا. لەوێدا زۆربەی ئەو بەرهەمانەی لە جیهانی مۆدێرندا زەمینە بۆ شێتبوون دەرەخسێنن، دابڕانی نێوان هونەرمەندە داهێنەرەكانی ئەو بەرهەمانە لەتەك جیهانی ڕاستەقینەدا ناسەلمێنن.
دەتوانین (ژیل دولۆزیش) بكەین بە نموونە، لای ئەو ئەو كەسەی لە كەشی خۆی دوور دەكەوێتەوە تووشی شتێك دەبێت پێی دەڵێن شیزۆفرینیا، ئەمەش هەمان شتە كە دەیداتە پاڵ (نیتشە) و دەرەنجامیش قەیران و وڕێنە دەبێت.
بێ گومانی گومانكردنی زۆر لە پشت شێتبوونی بیرمەندانەوەیە. كەواتە ئێمە ئێستا لەنێوان دوو فۆرمداین لە گومان، فۆرمی یەكەم مژدە بەخشە و هێوركەرەوەی عەقڵە، ئەوەی دووەمیان بكوژی عەقڵە كە (فۆكۆ) بە مرۆڤە گەورەكانەوە دەیبەستێتەوە بەوەی بیرمەندان بۆیە شێت دەبن، چونكە مەزنن.
هەڵبەت شێتبوون كۆتا وێستگە نییە، چونكە بۆچوونێك هەیە پێی وایە شێت لە لووتكەی مەعریفەدایە بەوەی هەست بە مەعریفەیەك دەكا كەسانی ئاسایی هەستی پێ ناكەن، ئەگەرچی من بۆ خۆم لەگەڵ ئەو بۆچوونەدا نیم و بە وێستگەیەكی تری شێتبوونی دادەنێم، بەڵام هێشتا ئەو وێستگەیەشیان دوا وێستگە نییە. گومانی (سوهراب سپهری) لە خۆگری هەردوو فۆرمە.
لە هەندێ شوێنی شیعرەكانیدا، گومانی (سوهراب) وای كردووە شاعیر ببێتە خاوەنی ئاگایی زیاتر و لە نائاگایی دووركەوێتەوە، وەلێ لە هەندێك شوێنی تری شیعرەكانیدا، شاعیر ئەو ئاگاییە لە دەست دەدا شێتانە دەتەقێتەوە لە بەرانبەر ئازار و نەهامەتییەكانی.
هەر گومانی گەورەی نێو قەسیدەی شاعیریشە وا دەكا بڵێین: قەسیدەی (سوهراب سپهری)، یەكێكە لە قەسیدە فرە دیو و ناوەرۆك و ئاستەكان، ڕەخنەگر لە ئانی قسەكردن لەسەر ئەو قەسیدەیە، بەر ئەو فرەییبوونە دەكەوێ. دەرەنجامی ئەو فرەییبوونە بریتییە لە لەدایكبوونی فیكرێكی فرە ئاراستەی شیعری، ڕەخنەگر پشت بەست بەو فیكرە، قسە لەسەر تێكستێكی شیعری دەكا كە پنتی فیكری تێدایە، دواتر هەر ئەو فیكرە ڕەخنەگر ئاراستە دەكا و وێنای تێكستی بۆ دیاری دەكا.
تێكستەكانی (سوهراب) وێنایەكی دیاریكراویان نییە، دەشكرێ بڵێین:
زۆربەی تێكستەكانی دنیا بەتایبەتی تێكستە ئەدەبییەكان، تاقە وێنایەكیان نییە و بەستراونەتەوە بە مەیل و تێڕوانینی خوێنەرەوە، واتە ئەوە خوێنەرە بچم و وێنا بە تێكست دەبەخشێ، وەلێ ئەوەی ئەو تێكستە جیادەكاتەوە، فرە وێناییە لای تاقە وێنایەك كە خودە.
خود (منی نووسەر) بۆ قسەكردن لەسەر تاقە تێكستێكی شیعری، بەر وێنای جیاواز دەكەوێ كە هەموویان گوزارشتن لە قەسیدەكە، هەڵبژاردنی یەكێك لەو وێنایانە، نابێتە هۆی مردنی وێناكانی تر، سەرەڕای زۆری وێناكان، دەشێ كۆی وێناكان لە بازنەیەكی دیاریكراودا كۆبكەینەوە كە بازنەیەكە ئەو فیكرە سنووری دیاری دەكا، لە سەرەوەدا باسمان كرد (فیكرێكی فرە ئاراستەی شیعری).
بەستنەوەی (سوهراب) بە (مەولانا) لە بابەتی فیكردا دروست نییە، چونكە ئەو یەك پارچەییەی فیكر كە لای (مەولانا) هەیە، كەمتر لای (سوهراب) تێبینی دەكرێ، ئەمەش بۆ ئەو گەمە شیعرییە بەردەوامەی (سوهراب) دەگەڕێتەوە لەگەڵ وشەكانی دەكا. گەر بمانەوێ قسە لەسەر شیعری (مەولانا) بكەین، دەبێت ڕاستەوخۆ بۆ فیكری (مەولانا) خۆی بگەڕێینەوە، وەلێ بۆ قسەكردن لەسەر شیعری (سوهراب)، دەكرێ بۆ فیكری ئەوانی تر بگەڕێینەوە، ئەمەش هەر ئەو كارەیە كە لەو لێكۆڵینەوەیەدا دەیكەین.
(سوهراب) هەندێك جار لە بوونگەراكان نزیك دەكرێتەوە، بەوەی كە لە تێكستی شیعریدا لەسەر بابەتی بوون كاری كردووە، ئەمەش بەڵگەیە لەسەر ئەو قسەیەی كردمان:
هەڵەیە (سوهراب) بە (مەولانا) بچوێنین وەك ئەوەی (د. سیروس شەمیسا) لە لێكۆڵینەوەی (موسافیرێك وەك ئاو)دا باسی دەكا.
((نیگای كابرای موسافیر كەوتە سەر مێز:
" ئای لەو سێوانە چەند جوانن!
ژیان نەشئەی تەنیاییە "
خانەخوێ پرسی:
جوان یانی چی؟
- جوان یانی دەربڕینی عاشقانەی شێوەكان
عیشقیش... بە تەنیا عیشق
تۆ بە گەرمی سێوێ ئاشنا ئەكا.
عیشقیش... بەتەنیا عیشق
منی گەیاندە دەڤەری بەرینی حوزنی ژیان
وای لێ كردم بتوانم ببمە باڵندە.))
(سوهراب) لەو پارچە شیعرەیدا موسافیرێك دەكاتە ئەو كەسەی سەرسامە بە جوانیی سێوەكان، ئەو سەرسامییەی موسافیر وا لە خانەخوێ دەكا پرسیار لەبارەی چییەتی جوانییەوە بكا، ئەوەی وەڵام دەداتەوە موسافیرە، كاتێ پێگەی جوانی بە ئهوینهوه دەبەستێتەوە، ئهوین بۆ ئەو هۆكاری بوون بە باڵندە و بوون بە موسافیرە.
خانەخوێ كاتێ پرسیار لەبارەی چییەتی جوانییەوە دەكا، گومانێك لە ناخیدا لەهەمبەر جوانی هەیە و دەیەوێ ئەو گومانە لە ڕێگەی پرسیارەوە بسڕێتەوە.
هەمیشە پرسیار كردن فاكتەری كاڵبوونەوەی گومانەكانە. مرۆڤ لە ڕێگەی پرسیار كردنەوە گومانەكانی دەگۆڕێن بۆ یەقین. مرۆڤ كاتێ پرسیاری لە گومان و جوانی و بوونی مرۆڤ كردووە، بۆ ئەوە بووە بگاتە حەقیقەت لە ئاست ئەو بابەتانەدا. (سۆكرات) بەردەوام بوو، تا بابەتێكی ورووژاند بۆ ڕەواندنەوەی گومانەكانی لەهەمبەر مرۆڤەوە، ئەو دەیویست بپرسین مرۆڤ چییە بەر لەوەی بپرسین بوون چییە؟، ئەمە شیاوترە بۆ مرۆڤێك كە دەیەوێ بپرسێ: بوون چییە؟.
ئەم هەوڵە درێژبوویەوە بۆ پرسیاركردن لە بیركردنەوەی مرۆڤ و كێشەكانی مرۆڤ و شێوازی مامەڵەكردنی مرۆڤ لەگەڵ مرۆڤ. كەواتە مرۆڤ گەر بیەوێت ببێت بە خاوەنی بیركردنەوەی جوان و بوونی جوان، پێویستی بە فۆرمێك لە گومان هەیە، هەر ئەو گومانەش گومانێكی جوانە و وا دەكا مرۆڤ خاوەنی ئیستێتیكا بێت. لەو پارچە شیعرەی سەرەوەدا بە ئاشكرا هەست بەوە دەكەین چۆن گومانكردن وەك پرۆسەیەكی ئیستێتیكی، وای كردووە خود ببێتە كەسێكی خاوەن ئاگایی، بە جۆرێك ئەگەر پرسیاری لەبارەی جوانییەوە نەكردایە، هەستی نەدەكرد بووەتە ئهویندار، ئەگەر بەر تاریكی گەورە نەكەوتایە، نەدەبوو بەو چرایە. لەنێوان بوون بە ئهویندار و بوون بە باڵندەشدا، پێوەندی هەیە، بەوەی ئهوین ڕۆشنكەرەوەی ڕێگایە و ڕێگاكانیش دەچنەوە سەر ئهوین، باڵندەكانیش هەڵدەفڕن بۆ ڕۆشنكردنەوەی تاریكییەكانی ئهوین. موسافیر لەو پارچە شیعرەدا، لە یەك كاتدا ئەو ڕێگایەیە كە دەچێتەوە بۆ ئهوین، ئەو باڵندەشە كە ڕێگاكە ڕۆشن دەكاتەوە، ئەو ڕێگایەی دەچێتەوە سەر ئهوین و تەنانەت ڕێگاكانی ئهوینی خۆشی. كەواتە خود لەو پارچە شیعرەدا، نابێتە بكوژی خود سەرەڕای ئهوینه گەورەكەی، بەڵكو دەبێتە هۆی گەشەكردنی خود. لە سەردەمی (بۆدلێر)دا خۆكوشتن سیفەتی پاڵەوانان بوو، ئەوەتا (بنیامین) مۆدێرنە بە مەرگەوە دەبەستێتەوە، وەلێ مەرگێكی پاڵەوانانە. دەبێت خۆكوشتن مۆركی مۆدێرنە بێت، خۆكوشتنێك خەتمەكەی لێ دەدات لە ژێر ویستێكی پاڵەوانانەدا، ویستێك هیچ چەشنە هەڵوێستێكی دوژمن بەخۆی قبووڵ نییە، خۆكوشتن وازهێنان نییە، سۆزێكی پاڵەوانانەیە، داگیركردنی مۆدێرنەیە لە كایەی سۆزەكاندا. ئەوەی كە لە شیعرەكەی (سوهراب)دا دەیبینین، مەیلی خودكوشتن نییە، بەڵكو هێشتنەوەیەتی، چونكە ئەو خودە لە كەشێكی تەنیاكەردا دەژی، بۆیە پێوستە ئومێد بدۆزرێتەوە، ئومێدی مانەوە و درێژەدان بە ژیان. ئەو ژیانەش ژیانێكی ناچاری نییە، بەڵكو ویستە لەسەر مانەوە. مرۆڤ بۆ مانەوەی لە ژیاندا، پێویستی بە ویستێك هەیە بیهێڵێتەوە، لە غیابی ئەو ویستەدا، مانەوە دەبێتە شتێك كە جێگای گومان بێت. ئەوەی ویستی مرۆڤ بەهێز دەكا، ئهوینه، تەنیاییش وەك میوانێكی ئامادە لە ئهویندا ناكرێ بۆ ئەبەد فەرامۆش بكرێ، بەڵكو دەتوانین لە ڕێگەی تەنیایی زیاترەوە، بگەین بە ژیانی زیاتر و مانەوەی زیاتر، چونكە مانەوە پەیوەستە بە ویستەوە، ویستیش پەیوەستە بە ئهوینهوه و ئهوینیش سنووری بۆ نییە، بۆیە دەتوانین بێ سنوور بژین تا گەیشتنی ئەو سنوورەی ناوی مەرگە.
موسافیر دوای (بیركردنەوە لە بیركردنەوە)، نیگاكانی لەسەر مێزەكە دەگیرسێنەوە و هەست دەكا لە بەردەم جوانیدایە، سێوەكان جوانی پێ دەبەخشن، بینینی جوانی لەدوای وەها بیركردنەوەیەك، چێژێكی زیاتری هەیە، بەڕادەیەك ئینسان پێی خۆشە بەر بیركردنەوەی تری هاوشێوە بكەوێ، تا دوای هەر وەها بیركردنەوەیەك، تێبینی جوانی بكا و ئەو تێبینی كردنەی جوانیش، جار لەدوای جار چێژی زیاتر ببەخشێ، چێژی زیاتریش بەستراوەتەوە بە بیركردنەوەی قووڵترەوە.
لە قەسیدەكەدا تێبینیكردنی جوانی، تێبینیكردنی تەنیایی بەدوای خۆیدا دەهێنێ، مرۆڤ لەڕێگەی جوانی زیاترەوە، دەگاتە تەنیایی زیاتر، ئەوەتا موسافیر دوای بینینی جوانی سێوەكان و قسەكردن بە سەرسوڕمانەوە لەسەریان، دەڵێ: ژیان نەشئەی تەنیاییە.
هەموومان ناتوانین تێبینی جوانی بكەین و لە جوانی بگەین، دەشێ لە ڕێگەی كەسانی ترەوە لە جوانی بگەین و پرسیار لەبارەی جوانییەوە بكەین (هەر ئەمەش لە شیعرەكەدا دەبینرێ). پرسیاری: جوانی چییە؟ لەو ساڵانەی دواییدا كەمتر جێگای بایەخ بووە. خانەخوێ پرسیاری جوانی لە موسافیر دەكا، وەك بڵێی جوانەكان نامۆ بن بە خانەخوێ، وەلێ ئەمە ئەوە ناگەیەنێ خانەخوێ خۆی ناشرین بێت، دەشێ كەسێك بێت كە مەیلی پرسیاركردنی هەیە، یان دەشێت كەسێك بێت خۆی خاوەنی جوانی بێت و نەشزانێ جوانی یانی چی!!، ئیتر بەو شێوانە و شێوەی تریش.
موسافیر جوانی بە ئهوینهوه دەبەستێتەوە، ئەمەش گوزارشتە جوانهكهیه لە جوانی و گوزارشتە جوانەكەشە لە ئهوین. ئهوین بریتییە لە دەریای جوانییەكان و جوانی بریتییە لە سەرزەمینی ئهوین و ئهوینداران.
موسافیر دەگەڕێتەوە خاڵی سەرەتا، خاڵی تێبینیكردنی سێوەكان و باسی ئەوە دەكا چۆن ئهوین وا دەكا تەنانەت هەست بە گەرمی سێوەكانیش بكەی، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە لە پاڵ بیركردنەوەكە، ئهوین بوونی هەبووە، واتە ئەوانەی وایان لە موسافیر كردووە سێوەكان بە جوان ببینێ، ئهوین و بیركردنەوەن. ئهوین لەو پارچە شیعرەی سەرەوەدا بنیاتنەرە و ڕووخێنەر نییە، كەواتە دەشێ ئهوین فاكتەری ئەوە بێت جوانتر بژین وەك ئەوەی لە قەسیدەكەدا هاتووە، ئەوەندە جوان بژین پێمان وا بێت باڵندەین. جوانی چییە؟ ئهوین چییە؟ بیركردنەوە چییە؟ تەنیایی چییە؟، ئەمانە ئەو پرسیارانەن قەسیدەكە لەدوای خۆیدا جێیان دەهێڵێ. مرۆڤ بۆ گەیشتن بە ئهوین، پێویستی بە بیركردنەوە هەیە، لە ئهوینیشدا پێویستی بە بیركردنەوە هەیە ئەگەرچی زۆرجار ئهوین بیركردنەوە ڕادەگرێ، لەدوای ئهوینیش پێویستیمان بە بیركردنەوە هەیە، بیركردنەوە لە مانەوە لەگەڵ ئەو ئهوینه تێپەڕیوە، بیركردنەوە لە ئهوینێكی تازە.
كەواتە ئهوین و بیركردنەوە هاوسەنگەرن، تەنیاییش لە ئهویندا وەك میوانێكی ڕوح سووك بوونی هەیە، هەموو ئەو بیركردنەوە و تەنیایی و ئهوینانهشی باسمان كردن، لە جوانیدا هەن، هەروەك چۆن جوانیش لەناو ئەواندا هەیە.
بۆ قسەكردن لەسەر جوانی و تەنیایی و بیركردنەوە و ئهوینی مرۆڤ، پێویستە باس لە بوونی ئەو مرۆڤە بكەین و پرسیاری جیاواز بكەین و باسێكی گوماناوی بخوڵقێنین، بۆ نموونە بپرسین:
مرۆڤ سەرەتا ماهیەتی هەیە؟. لای فەلسەفە ئایدیالیزمییەكان مرۆڤ لە جیهانی واقیعدا چیەتییەكەی پێش بوونەكەی دەكەوێ. بوونگەراكان ئەو دیدە بە تەواوی ڕەت دەكەنەوە و ڕایدەگەینن مرۆڤ سەرەتا (ماهیەت - چیەتی) نییە.
لە قەسیدەكەدا بوون بوونێكی شیعرییە و دنیای هەبووش شیعرییە، بۆیە (جوانی و ئهوین و تەنیایی) ناو قەسیدەكەش، شیعری دەردەكەون، هەمووشیان بەرهەمی ئەو گومانەن كە موسافیر دەریخست، بۆیە دەتوانین دەربڕینەكانی: گومانی جوان، گومانی ئهوین، گومانی تەنیایی، بخەینە ڕوو.
(تەوەری دووەم)
یاخیبوون و ئیستێتیكا
هەمیشە پێوەندی لەنێوان دەقی نووسراو و خوێنەرێك هەیە كە خەریكی خوێندنەوەی دەقی نووسراوە، چونكە نووسەری دەق، خۆشی خوێنەری دەقە، ئەوە خوێنەری دەقە نووسەری دەق دەخاتەوە بە ڕەچاوكردنی سیاق (context)ی دەق، واتە تۆ ناتوانیت ببیت بە نووسەرێكی سەركەوتووی دەق ئەگەر خوێنەرێكی سەركەوتووی دەق نەبیت، بۆیە جەخت كردنەوە لەسەر ئەو باوەڕەی پێوەندی لەنێوان خوێنەر و دەقدا نییە، غەدركردنە لە نووسەری دەق بەر لە خوێنەری دەق، چونكە ئەو كاتەی غەدر لە خوێنەری دەق دەكەین وەك ئەوە وایە غەدرمان لە نووسەری دەق كردبێت، چونكە نووسەر خۆشی خوێنەرە، وەلێ مەرج نییە خوێنەر نووسەر بێت.
مرۆڤی یاخی ئەو كەسە نییە هیچ كەسێك بەدەورییەوە نییە، دەكرێ مرۆڤ لە جەنجاڵیشدا یاخی بێت. مرۆڤی تەنیا دەكرێ وێنای خۆی نزیك بكاتەوە لە مرۆڤی یاخییەوە، وەلێ مرۆڤی یاخی یەكسان نییە بە مرۆڤی تەنیا، بگرە مرۆڤ یاخی دەبێت تا لە تەنیایی دووركەوێتەوە.
یاخیبوون لای (كامۆ) بۆ یاخیبوونی میتافیزیكی و یاخیبوونی مێژوویی دابەش دەبێ. یەكەمیان سێ لقی لێ دەبێتەوە:
1- (ڕەتكردنەوەی ڕەها - ماركیز دی ساد)
2 - (ڕەتكردنەوەی نەجاتبوون - ئیڤان كارامازۆف)
3- (شیكاری ڕەها -نیتشە).
(كامۆ) هەموو یاخیبوونە مێژووییەكانی وەك (سپارتاكۆس) و شۆڕشی كۆیلەكان و شۆڕشی (فەڕەنسا) دەخاتە ژێر باسەوە. ئەو كاتەی (كامۆ) قسە لەسەر كوژرانی شا دەكا لەلایەن فەڕەنسییەكانەوە، قسە لەسەر ئەو تیورانەش دەكا ڕێخۆشكەر بوون، تا دەگاتە نووسینەكانی (ڕۆسۆ) و (پەیمانی كۆمەڵایەتی). مرۆڤ خۆی چارەنووسی خۆی دیاری ناكا، ئەوە ڕەوتی حەتمی مێژووە چارەنووسی ئەو دیاری دەكا (ئەمە دیدی كامۆیە لەهەمبەر فەلسەفەی هیگل). ئەوانەی سەردەكەون، لەبەر پێویستی مێژووە، لێرەوەیە ڕەوایەتی دیكتاتۆریەتی پرۆلیتاری دێت. (كامۆ) بەوەش وازی نەهێناوە، (ئەفسانەی سیزیف)ـەكەی لێكۆڵینەوەیەكە لەسەر چەمكی پووچی و خۆكوشتن و (مرۆڤی یاخی)یەكەی لێكۆڵینەوەیە سەبارەت بە یاخیبوون و كوشتن.
ئەو كاتەی مرۆڤ باوەڕی لەدەست دەدا، دەكرێ لە بەرگێكی لۆژیكییانەدا، بیانوو بۆ كوشتی ئەوانی تر بهێنێتەوە. یاخی كەسێكە تاقە وێنایەكی نییە. بیرمەندان و ڕۆشنبیران فۆرمی جیاواز جیاوازیان بەو مرۆڤە بەخشیوە كە دەشێ بە (مرۆڤی یاخی) ناوزەدی بكەین. (مرۆڤی یاخی) لای (كامۆ) مرۆڤێكە لە ناوەڕاستی دیاردە و ئایدیاكاندا دەوەستێ و ڕەتیان ناكاتەوە، بەڵام لەگەڵیشیاندا نییە. (گۆتە) لە هۆنراوە دراماتیكییەكانی نێو (فاوست)دا وێنای مرۆڤێك دەكا كە زۆر لە ڕەخنەگر و لێكۆڵەرەوان نزیكی دەكەنەوە لە (سوپەرمان)ـەكەی (نیتشە)، وەلێ من پێم وایە ئەگەر (فاوست) مرۆڤێك بێت هەردوو قاچیشی نەخزابێتە نێو بازنەی (مرۆڤی یاخی)یەوە، ئەوە بەلایەنی كەمەوە قاچێكی لەو بازنەیەدایە. (نیتشە) وەك پەیڕەوكارێكی گومانی میتودییانە، دەیویست بیسەلمێنێ كە ئەگەر بێ باوەڕی بكرێتە نیهلیزم، ئەوە مرۆڤ دەتوانێت بە باوەڕهێنان بە هیچ بژی، بۆیە ڕەوایە گەر بڵێین: كۆی فەلسەفەی (نیتشە) یاخیبوونە.
مرۆڤی یاخی ئەو مرۆڤەیە، لە پێناوی بەهایەكدا یاخی دەبێت. (سوهراب)ی یاخی، لە پێناوی بەهایەك یاخی دەبێت، كە بەهایەكی تاكەكەسییە، وەلێ بەقەد تاكەكەسی بەهاكە، تاكەكەس بە مرۆڤایەتییەوە گرێ دەدا، ئەو ئازارەشی هەیەتی، ئازارێكی بە كۆمەڵە ئەمەش جیاوازی نێوان یاخیبوون و پوچێتییە، كە لەوەی دووەمیاندا، ئازار تاكەكەسییە. كێشەی گەورەی (كامۆ) لە بابەتی یاخیبووندا ئەوەیە كە یاخیبوونەكە بە ڕۆژئاواوە دەبەستێتەوە، لە بارێكدا كە دەكرێ ڕاپەڕینی ڕۆژهەڵات بە نموونەی زەقی یاخیبوون نیشان بدەین كە كۆمەڵیك لە خەڵكی لەپێناوی دەستكەوتنی بەهایەك كە ئازادییە یاخی دەبن. (سوهراب) زۆر جار هاوشێوەی (فڕووغ) لە شیعرەكانیدا یاخییانە لە كرداری مرۆ دەدوێ و كردەوەی مرۆڤ دەخاتە ڕوو، كردەوەگەلێك تەنیاییان لێ دەكەوێتەوە، كردەوەی نێو یەك ماڵ، كرداری نێو یەك خێزان كە زۆر كەڕەت تراژیدیان. لای (ئەرستۆ) شیعر دەبێت بابەتی بێت. لەوێدا تراژیدیا ڕۆڵی ورووژێنەر دەبینێت، ورووژێنەری بەزەیی و ترس، پاكبوونەوەی مرۆڤیش ئەنجامە. پێوەندیی پتەو لە نێوان شیعر و كۆمەڵ، شیعر و حەقیقەتدا هەیە، كەواتە شیعر چالاكییەكی بەسوود و مرۆڤانەیە، لاسایی سروشت و مرۆ دەكاتەوە، نەك جیهانی ئایدیالیزمی و دیاردەی شتەكان وەك ئەوەی (پلاتۆ) دەیخاتە ڕوو. (سوهراب) وەك (فڕووغ) پشت بەست بە خەیاڵە یاخییەكانی گوزارشت لە حەقیقەت دەكا، خەیاڵی خۆی دەكاتە ڕێگەیەك بۆ گەیشتن بە حەقیقەتی جڤات و خێزانیش وەك بەشێك لە كۆمەڵگا. ئەو خەیاڵی خۆی دەكاتە كەرەستەی گەیشتن بە حەقیقەتی جڤات.
خستنە ڕووی حەقیقەتی كۆمەڵگا، هاوكات خستنە ڕووی حەقیقەتی (خود) و (ئەوی تر)ـە، چونكە ئەوانیش ناكەونە دەرەوەی كۆمەڵگاوە و كەلێنێك لە كۆمەڵگادا پڕ دەكەنەوە، كەواتە بۆ مرۆڤێكی یاخی كە لە بەردەم حەقیقەتی كۆمەڵگاكەیدایە، ئەگەری گەیشتن بەو حەقیقەتە نزیكترە لە مرۆڤێكی تر كە مەودایەكی گەورە هەیە لەنێوان ئەو و حەقیقەتی كۆمەڵگادا، بەو مانایەی بۆ گەیشتن بە حەقیقەتی كەسی یەكەم، بینینی حەقیقەتی كۆمەڵگا وەك خۆی، یان بینینی حەقیقەتی بەشێكی كۆمەڵگا وەك خۆی، دروستە، ئەمە بۆ كۆمەڵگای ئێرانیش دروستە. ئەو كاتەی (سوهراب) خوێندنەوەی دەبێت بۆ حەقیقەتی كۆمەڵگاكەی خۆی و بۆ چینی فەرمانڕەوا، ئەوە ڕووبەڕووبونەوە لەگەڵ حەقیقەتی خێزان، گەیشتنە بە حەقیقەتی خود، چونكە ئەویش لەنێو خێزاندایە نەك لە دەرەوەی.
هەموو یاخیبوونێك بە شتێك دەست پێ دەكا و بە شتێك كۆتایی دێت، ئەگەر یاخیبوونی میتافیزیكی بە ناوی ئازادی مرۆڤەوە دەست پێ بكا و بە ستەم كۆتایی بێت و یاخیبوونی مێژوویی بە دادپەروەری دەست پێ بكا و بە كەمكردنەوەی ئازادیی تاك كۆتایی بێت، ئەوە یاخیبوونی (سوهراب سپهری) بە ئهوین دەست پێ دەكا و بە تەنیایی كۆتایی دێت، وەلێ ئهوینێك كە لەخۆگری جوانییە و تەنیاییەكی جوان، بۆیە دەكەوینە بەر دەمی یاخیبوونێكی ئیستێتیكی لە شیعرەكانی شاعیردا.
كەواتە یاخیبوونی (سوهراب) ئەو لە تەنیایی و ئهوین دوورناخاتەوە لەبەر حزوری ئیستێتیكا تێیاندا، بەڵكو زیاتر تەنیای دەكا و ئهوینی شاعیریش سەلمێنەری زیاتری ئەو تەنیاییەیە.
((جەنگی ڕۆچنەیەك لەگەڵ ئەڵهای ڕووناكیدا.
جەنگی پلەیەك لەگەڵ قاچی درێژی خۆردا.
جەنگی تەنیایی لەگەڵ ئاوازێكدا.
جەنگی جوانی هەرمێكان لەگەڵ بەتاڵی ی زەمیلەیەكدا.
جەنگی خوێناوی هەنار و ددان.
جەنگی نازییەكان لەگەڵ لاسكی گوڵی نازدا.
جەنگی تووتی و ڕەوانبێژی لەگەڵ یەكدا.
جەنگی تەوێڵ لەگەڵ ساردیی بەرمۆدا)) (دەنگی پێی ئاو)
ئیستێتیكا و یاخیبوون لە شیعری (سوهراب)دا یەك وێنایان نییە و بەردەوام لە وێناگۆڕكێ دان، ئاگایی و نائاگایی شاعیر و كارلێكی نێوانیشیان لەپشت ئەو گۆڕانانەوەن كە هەن. ئاشكرایە بارودۆخی (ئێران) و ژیانیش لەو وڵاتەدا ناجێگیری بەخۆیەوە بینیوە و بەردەوام ئاراستەكان لە گۆڕاندان، شیعری فارسیش لەگەڵ ئەو گۆڕانانە گۆڕانكاریی بەخۆیەوە بینیوە، شیعری (سوهراب) دابڕاو نییە لەو گۆڕانكارییانە و بگرە خودی شیعرەكانی شاعیر لەپشت ئەو گۆڕانانەوەن و لە دروستبوونی گۆڕانكاریی لە شیعری فارسیدا ڕۆڵیان هەبووە.
لە شیعری (سوهراب)دا بەردەوام هەست بە بوونی هەستێكی یاخی دەكەین كە وێڵە بە دوای ناسنامەی كەسێكی بێناسنامەدا، ئەو هەستەش ناتوانرێت كۆنترۆڵ بكرێت، چونكە ژیان لە نیشتیمانەكەی (سوهراب)دا نەیتوانیوە پێناسێكی دیاریكراومان پێ ببەخشێ، بەڵكو ژیانێكە سیماكان بە فڵچەی مردن ڕەنگ دەكا، ژیانی نێو ئەو نیشتیمانە پڕ لە تراژیدیایەش، لە زۆر قۆناغی مێژوویی خۆیدا نزیك بووە لە مردنەوە، ئەو كارەساتە گەورانەی بەسەر نیشتیماندا هاتوون، وایان كردووە شاعیر هەست بە تەنیابوون بكا، ئەو تەنیابوونەش جۆرێك لە ئهوینی خوڵقاندووە بۆ تەنیاكەرەكە دەگەڕێتەوە، واتە ئەوەی خودی تەنیاكردووە، خەمەكانە، وەلێ هەر خەمەكانیش شاعیر دەكەن بە كەسێكی یاخی، یاخی لە زوڵم. واتە خەم فاكتەرێكی تەنیاكەرە و دەرخەری جوانییە، جوانیش دەرگا گەورەكەیە دەتوانین لێیەوە بچینە ژوورەوە و بە ئهوینهوه لێیەوە بێینە دەرەوە.
تەنانەت ئەو ئهوینهی (سوهراب) بۆ جوانی هەیەتی، وا دەكا جۆرێك لە گیرۆدەبوون تا ئاستی شێتبوون بۆ جوانی مانیفێست ببێت. شێتبوون لە ئانی هۆگریدا لەخۆگری دوو ئاراستەیە ( هۆگربوون وەك فۆرمێك لە یاخیبوونی ئیستێتیكی)، لە ئاراستەی یەكەمدا دەتوانین بڵێین كە دەشێ ئهوین دووركەوتنەوە نەبێت لە هۆشیاری و جۆرێك لە هۆشیاربوونەوە بێت. (ئیرۆس eros) وشەیەكی یۆنانیی كۆنە و گوزارشت لە ئهوین دەكا. قسەكردن لەسەر ئیرۆس بۆ نیشاندانی (reference) فۆرمەكانی ئهوینه.
(ئەفلاتوون) ئیرۆسی بە مانایەكی فراوان بەكاردەهێنا و مانای ئایدیای جوانی و شادی پڕوكێنەر و شێتی مەستانە و كۆبوونەوە و...تاد، دەگەیاند. ئهوینی (سوهراب)ی یاخی سست و بێ چێژ نییە و دەگونجێ لەگەڵ ئهوینی (ستانداڵ) كە پێی وایە ئەو كاتەی پیاو دەكەوێتە ئهوینهوه، دانایی لە ئاست بینینی شتەكان وەك خۆیان لەدەست دەدا و ئیرۆس بیركردنەوە (meditation) لە مردن (death) سادە دەكاتەوە و مردن نرخی لەدەست دەدا، چونكە لەو بەهایە (cost) پتر نییە كە مرۆڤ دەیەوێ بیداتە زۆر شت. ئاراستەی دووەم پێچەوانەی ئاراستەی یەكەمە.
((لقی مەعریفەتێ وا لە دەستی هەر منداڵێكی دەساڵانە
خەڵكی شار چۆن ئەڕواننە گڕێك، خەونێكی ناسك،
واش ئەڕواننە چینی دیوار.
زەوی مۆسیقای هەستی تۆ ئەبیستێ.
لەهەوادا دەنگی باڵەفڕێی مەلە ئەفسانەییەكان دێ.
لەودیو دەریاكانەوە شارێك هەیە
كە تێیدا هێندەی چاوانی ئەوانەی سەحەران زوو بە ئاگان،
خۆر گەورەیە.
شاعیران میراتگری ئاوو ئاوەزو ڕۆشنایین.
لەودیو دەریاكانەوە شارێك هەیە!
ئەبێ بەلەمێك دروستكەین.))
(كامۆ) دوای وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ لە ساڵی 1957دا لەلایەن ئەكادیمیای سویدی، نامەیەك بە سادەییەوە بۆ خێزانی (نیكۆس كازانتزاكیس) دەنووسێت و تێیدا دەڵێ:
(كازانتزاكیس) شایستەتر بوو لە من بۆ ئەو خەڵاتە. سادەیی (كامۆ) ئاوێتەی سادەیی (كازانتزاكیس) دەبێت و درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە (نیتشە)، لەوێدا (كازانتزاكیس) بە ئاشكرا و بە سادەییەوە پێیەوە دیارە چۆن سوودی لە (نیتشە) وەرگرتووە و هەر ئەویش دیدی (كازانتزاكیس)ی بۆ ئهدهب گۆڕی و پێی وابوو ئهدهب هەر چەند ڕەق بێت واتای ژیان دەگەیەنێ.
ئەو سوود وەرگرتنە ئاساییە، (ئەفلاتوون) كە زۆر جار بە باوكی فەلسەفە دادەنرێ لە سەرەتادا لەژێر كاریگەریی (هیراكلیتس / 544- 483 پ ز) و (فیساگۆرس / 580 - 500 پ. ز) و (سۆكراتدا) بوو.
لە ناو هەندێك لە دێرەكانی (سوهراب)دا هەست بە سادەیی یاخیبوون دەكەی، بەو مانایەی یاخیبوون نەیتوانیوە سادەیی خود بكوژێ، وەك چۆن (كامۆ)ی یاخی بە سادەییەوە دەڵێ: (كازانتزاكیس) شایستەتر بوو لە من بۆ ئەو خەڵاتە. وێنەی نووسەر لەناو فەزای بیركردنەوەی كارەكتەرەكانی وێنەیەكی تەماوییە، ئەوە فەزای گشتیی شیعرەكەیە وێنای نووسەرمان پێشان دەدا.
یاخیبوونی شاعیر لە تێكستێكی شیعریدا دەكەوێتە پەراوێزی یاخیبوونی شاعیرەكە خۆی لە ژیانی ڕۆژانەیدا؟ ئایا فەزای تێكستی شیعری ئەوەندە فراوانە بتوانێ داڵدەی یاخیبوونی شاعیرێك لە دیاردەیەك لە دیاردەكان بدا كە دەشێت ئەو یاخیبوونە (یاخیبوونێكی ڕەها) بێت؟ ئایا ئەو وێنا كۆنەی بۆ یاخیبوون هەمانە و پشت ئەستوور بەو وێنایەش تا ئێستا قسەمان كردووە لەسەر تێكستی شاعیران، وای كردووە لە (یاخیبوونی شیعری) بگەین؟ دوا جار دەكرێ بپرسین: هەر بەڕاست ئەوەی لەنێو شیعردا هەیە یاخیبوونە، یان كوشتنی ڕوحی یاخیبوونە و چواندنیەتی بە جەستەیەكی بێ دەنگ و بێ ڕوح؟.
سوریالیزم یاخیبوونێكی ڕەهایە و تێیدا هەرچی پێوەر و میتود و بنەماو ئاكارە ڕەت دەكرێتەوە، بەڕادەیەك (ئەندرێ پرۆتۆن) كوشتنی خەڵك لەسەر شەقام بە بچووكترین پنتی سوریالیەت دادەنێ. لەو پارچە شیعرەی سەرەوەدا دەتوانین هەست بە ئیستێتیكای یاخیبوون بكەین لە شیعری (سوهراب)دا.
ئەوی تربوون لە دیدی (لێڤیناس)ـەوە لە دەرەوەی من و ئەودیوی (من)دایە. لەو پارچە شیعرەی سەرەوەدا، قسەكردنی خودی یاخی جۆرێكە لە نزیكبوونەوە لە ئەوی تر. (لێڤیناس) پێی وایە قودرەتی دیالۆگی نێوان من و تۆ بۆ جیاوازیی نێوان من و تۆ دەگەڕێتەوە. ئەوە ویستنی میتافیزیكیانەی جیهانی نەبینراوە لەپشت چوونی من بەرەو ئەوی ترەوەیە، كە ویستێكە وێڵە بەشوێن (بێ كۆتایی)دا لە ئەوی تردا. بە گەڕاوە بۆ (لێڤیناس)، پێوەندییەكی نایەكسان هەیە لەنێوان كارا و ئەوی تردا. بەرپرسیارێتی من بەرانبەر ئەوی تر جیایە لە پێچەوانەكەی، ئەوە ویستی میتافیزیكی منە بۆ دۆزینەوەی كۆتایی من بەرەو ئەوی تر كێش دەكا. ئەو شتەی دەبێتە دروستكەری ئەو ویستە، بۆ پێوەندی مرۆڤ و (مەرگ) بە یەكترییەوە دەگەڕێتەوە. لە (زەمەن و بەئەوی تربووندا) مەرگ پەیامهێنی ڕووداوێكە بكەر دەسەڵاتی بەسەریدا نییە.
مەرگی مرۆڤی یاخی بە زەمەنەوە پەیوەست نییە، بەڵكو كۆتایی زەمەنی كەسە. (كەس) بە مەرگ كۆتایی دێت، كەسەكانیش كۆتاییەكەیان مەرگە. ئەوە مەرگە خاڵێك لە كۆتاییماندا دادەنێ. ئەی ئەوە كێیە خاڵ لە كۆتایی مەرگدا دادەنێ؟. پێم وایە ویستی مرۆڤ دەتوانێ كۆتایی بە مەرگ بهێنێ، تەنانەت ئەگەر لەو پێناوەدا بشمرێ. گەر بمانەوێ دەتوانین مەرگ بكوژین، وەلێ ئەمە پێویستی بەقوربانیدان و یاخیبوون و مەرگ هەیە. بۆ كوشتنی مەرگ، پێویستیمان بە بەشداریی (Participation) مەرگ هەیە، مەرگی زەمەن، مەرگی هەوەس، مەرگی تاریكی، مەرگی خوێن. كەواتە گەر بمانەوێ دەتوانین مەرگ بكوژین و یاخی بین لە مەرگ، ئەویش لەڕێگای مەرگی شتە ناشرینەكان و هەڵبژاردنی ژیانێكی جوانەوە دەبێت، ئەگەر توانیمان جوان بژین و ژیانمان بریتی نەبێت لە لاساییكردنەوە، ئەوە دەتوانین مەرگ بكوژین و كاتێكیش دەمرین، مەرگ بۆمان ببێتە ژیانە ڕاستەقینەكە و دەستپێكی ژیانێكی تر (ژیانی دوای مردن).
ئەنجامەكان:
(1) كۆمەڵێك پرسیارمان خستنە ڕوو وەڵامەكانمان بۆ خوێنەر جێهێشت، بە ئامانجی ئەوەی بیركردنەوەی خوێنەر سنووردار نەكەین، لێرەوە گەیشتینە ئەو ئەنجامەی كە ئیستێتیكا بەش بەشە و پەیوەستە بە سات و شوێنی جیاوازەوە، ئیستێتیكای كوردی جیایە لە هی فەڕەنسی، یان نەتەوەیەكی تر، ئیستێتیكای فیكر جیایە لە ئیستێتیكای شیعر، سەرەڕای پێوەندی نێوانیان. ئیستێتیكا بە گۆڕانی واقیع و قەیرانەكان و كارەكتەرەكان دێتە گۆڕین.
(2) گەیشتینە ئەو ئەنجامەی كە شیعری (بۆدلێر) پڕە لە بێزاری، بەڵام بێزارییەكی بێزاركەر نییە و بێزارییەكی ئیستێتیكییە. حەقیقهتی شاعیریش فرەوێنایە و زۆرترین جوانی بۆ لای خۆی ڕادەكێشێ. بە كورتی: حەقیقەتی شاعیر و بێزارییەكانی شاعیر و ئەو پردەشی دەیانگەیەنێت بە یەك، ڕێگر نەبوون لە بەردەم (بۆدلێر) بۆ ئەوەی ئیستێتیكای دەق و فیكری نێو شیعرمان پێ بدا، بەڵكو شیعرەكان لەخۆگری پرسیار بوون و دەتوانرا گفتوگۆیەكی فیكری لە سێبەری شیعرەكان بكەین.
(3) گەیشتینە ئەو دەرەنجامەی كە (سوهراب) شاعیرێكە خاوەنی جوانییە و جوانییەكەشی بەستووەتەوە بە ژیان و یاخیبوون و گومانەكانی و بە چەندان بابەتی تریشەوە، بۆیە دووركەوتنەوە لە جوانیی نێو دەقی (سوهراب)، دووركەوتنەوەیە لە خودی شیعرەكانی شاعیر، چونكە ناسنامەبەخشی شیعرەكانی شاعیر جوانییە، لە غیابی جوانیدا، بوونی شیعری (سوهراب) جێگای گومانە، بۆیە دەتوانین بڵێین جوانی شیعری (سوهراب)ـە و شیعریش جوانییەكەیەتی.
سەرچاوەكان:
(1) عاشق هەمیشە تەنیایە، و: ئازاد بەرزنجی، سلێمانی، 2006.
(2) شوكریە ڕەسوڵ، حەكایەتی خورافی كوردیی لە ڕووی مۆرفۆلۆژییەوە، چاپی یەكەم، لە بڵاوكراوەی ئینستیوتی كەلەپووری كورد، 2003.
(3) د. نەجم ئەڵوەنی، جۆرەكانی دەقئاوێزان، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2012.
(4) جەبار ئەحمەد حسێن، ئیستێتیكای دەقی شیعری كوردی، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2008.
(5) كەمال مەمەند میراودەلی، فەلسەفەی جوانی و هونەر - ئیستاتیكا، بەغدا، 1979.
(6) ئازاد حەمە، ویستی فەلسەفاندن - بادیو و ڤینگشتاین، ئازاد حەمە، چاپی یەكەم، هەولێر، 2007.
(7) قوتابخانە فەلسەفییەكان، میهرداد میهرین، و: سیدۆ داود عەلی، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2009.
(8) فاروق ڕەفیق، هونەری عیشق، بەرگی یەكەم، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2010.
(9) مدرنیتە و اندیشەی انتقادی، بابك احمدی، چاپ چهارم اسفند، 1380.
(10) حقیقت زیبایی، درسهای فلسفە هنر، بابك احمدی، چاپ پنجم، 1380، نشر مركز
(11) اشوری داریوش، زبان باز، نشر مركز، چاپ دوم، 1387، 2006.
(12) میشیل فوكو، تاریخ جنون، چاپ سوم، انتشارات هرمس، تهران، 1389.
(14) محمد رچا شفیعی كدكنی (د.)، صور خیال در شعر فارسی، چاپ پنجم، تهران، 2731.
(15) خسرو فرشید ورد (د.)درباره و ادبیات و نقد ادبی، جلد اول، چاپ سوم، تهران، 1378.
(16) حركە الحداثە في الشعر الكردي، د. سرور عبدوللە، من مطبوعات: مركز جاودیر، 2012.
(17) أزدواجیه العقل, دراسه تحلیلیه نفسیه, کتابات حسن حنفی, جورج طرابيشی.
(18) در امدی بر جامعە شناسی ادبیات: لوكاج، ادورنو، گلدمن، گرامشی...، مترجم: محمد جعفر پویندە، نشر چشمە، تهران، 1380.
(19) از مصاحبت افتاب: زندگی و شعر سهراب سپهری، كامیار عابدی، تهران، 1376.
(20) ڕێنێ دێكارت، كاوە جەلال، سلێمانی، 2008
(21) د.كەمال مەعروف، كەڵە ئەدیبانی بیانی، چاپی یەكەم، دەزگای سەردەم، سلێمانی، 2002.
(22) د. فەرهاد پیرباڵ، باخچەیەك شیعری فەڕەنسی، چاپی یەكەم، سلێمانی، 2004.
(23) بۆدلێر، گوڵی خراپە، و: ئەحمەدی مەلا، هەولێر، 2001.
(24) د. سیروس شمسیا، نگاهی تازە بە بدیع، نشر میترا، تهران، 1390.
دوا سەرنج: بۆ ئەم لێكۆڵینەوەیە سوودم لە لێكۆڵینەوەكانی خۆم وەرگرتووە.