ڕەزا زاهیر
کاریگەریی نووسەری گەورەی ڕووسی، ئەنتۆن چیخۆڤ (١٨٦٠-١٩٠٤) تەنیا لەسەر ئەدەبی ڕووسی نەبوو بەڵکو کاریگەریشی لەسەر ئەدەبی جیهانی هەبوو. شانۆنامەکانی بەشدارییان لە داڕشتنەوەی شانۆی مۆدێرندا کردووە و هێشتا کاریگەری بنچینەیی لە تیۆری دراما، نواندن، ڕاهێنان و لێکۆڵینەوەکانی نمایش لە سەرانسەری جیهاندا ماوە. شێوازی گێڕانەوەی چیخۆڤ لە چیرۆکەکانیدا، کە بە قووڵایی سۆزداری، پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی نێوان کارەکتەرەکان، و تێکەڵەیەکی هاوسەنگی تراجیدیا و کۆمیدیا ناسراوە، تا ئێستاش سەرنجی دەرهێنەران، ئەکتەران و بینەران ڕادەکێشێت. توانای بەرزی ئەو لە بەرجەستەکردنی جوانیی جەوهەری ئەزموونی مرۆڤایەتی، دەنگدانەوەیەکی بەرفراوانی بۆ شانۆنامە و چیرۆکەکانی لەنێو کولتوور و نەوە جیاوازەکاندا مسۆگەر کردووە.
چوار شانۆگەرییەکە و دەرهاویشتەکانی ململانێی کۆمەڵایەتی.
کارە داهێنەرەکانی چێخۆف تیشک دەخەنە سەر وێناکردنی نایەکسانی کۆمەڵایەتی و لێکەوتە نامرۆییەکانی کۆمەڵگەی بۆرژوازی. ئەم کارانە باس لە بابەتەکانی نامۆبوون و کاڵابوون و شتگەرایی دەکەن. هەروەها ڕەخنەیە لە چینی ئەریستۆکرات و بۆرژوازیی چەوسێنەر لە کاتی گواستنەوەی ڕووسیا بۆ سەرمایەداری.
شانۆگەرییەکانی باخی گێلاس و خاڵە ڤانیا و نەورەس و سێ خوشکەکە بەرزترین ئاستی داهێنانی ئەون. باخی گێلاس ڕەخنەیە لە وێرانکاریی سەرمایەداری کە تێیدا باخەکە دەبڕدرێتەوە تەنیا بۆ قازانج. شانۆگەریی خاڵە ڤانیایش باس لە داڕمانی چینی خاوەن زەوی و نایەکسانی دەکات کە تێیدا مرۆڤەکان لەناو داوی چینایەتی و بێئومێدییەکانیاندا گیریان خواردووە و ناتوانن گۆڕانکاری بکەن.
شانۆگەریی (نەورەس) لێکۆڵینەوە لە چۆنێتیی داڕشتنی پەیوەندییەکانی نێوان کاراکتەرەکان و شکستهێنانیان دەکات لە ڕێگەی بارودۆخی ئابووری و میکانیزمەکانی دەسەڵاتی کۆمەڵایەتیی ئەو سەردەمەوە. ئەم ڕوانگەیە تیشک دەخاتە سەر پرسەکانی جووڵەی کۆمەڵایەتی، چەوساندنەوەی ڕەنجدەران و ئەو هەژموونە باوکسالارییەی کە پیاوە دەستڕۆیشتووەکان لەناو پێکهاتەی دەسەڵاتی کۆمەڵایەتیدا پەیڕەوی دەکەن.
بەڵام شانۆگەریی (سێ خوشکەکە) تیشک دەخاتە سەر داڕمانی چینی ئەریستۆکراتی ڕووسی؛ تێیدا شیکاریی ئەوە دەکرێت چۆن هێزە کۆمەڵایەتی و بۆرژوازییەکان و ڕەنجدەران
کاریگەرییان هەیە لەسەر نامۆبوونی خوشکەکان و هۆشیارییە ساختەکەیان. بێدەسەڵاتیی خوشکەکان بۆ ڕزگاربوون لە بارودۆخە کۆمەڵایەتییەکانیان، ئاسەوارە نەرێنییەکانی سیستەمێکی چینایەتیی داڕماو ئاشکرا دەکات، کە تێیدا ئارەزووەکان بەهۆی پێکهاتە ئابووری و کۆمەڵایەتییە جێگیرەکانەوە سەرکوت دەکرێن.
خوێندنەوەیەکی جوانیبناسی
بەرهەمەکانی چێخۆف ئامانجیان وێناکردنی بابەتییانەی ژیانە؛ وێناکردنێک کە بە چڕکردنەوەیەکی توند، قووڵاییەکی سۆزداری و ئاوێتەبوونی ناوازەی "ڕیالیزم و هەستیاری" دەناسرێتەوە. ڕەنگە دیارترین توخمەکانی جوانیبناسی لای چێخۆف بریتی بن لە: پەیڕەوکردنی شێوازێکی ناسکی گێڕانەوە، بایەخدانێکی بێوێنە بە دیالۆگ، و خوڵقاندنی کەشێکی سۆزداری بۆ گواستنەوەی ژیانی ناوەکیی ئاڵۆزی مرۆڤ و سیمای واقیعی کۆمەڵایەتی. ئەم ڕێچکەیە، لەبری پشت بەستن بە گێڕانەوەی چیرۆکئامێزی ڕاستەوخۆ یان پەرەپێدانی درامیی باو، لە ڕێگەی داڕشتنی تۆکمەی ڕووداوە دەروونییەکانەوە کار لەسەر کاریگەریی سۆزداریی لای بینەر دەکات.
ئامانجی چێخۆف وێناکردنی ژیانە وەک ئەوەی کە هەیە؛ هەروەها گواستنەوەی قووڵایی و مانایە لە ڕێگەی چڕکردنەوەی زمان و کردار، و بەکارهێنانی دیالۆگە بۆ خوڵقاندنی
گرژییەکی درامی و ئاشکراکردنی ئەو تەوژمە سۆزدارییە شاراوەی لە ناخی کاراکتەرەکانیدا هەیە. جوانیبناسیی چێخۆف جەخت لەسەر "تاکگەرایی داهێنەرانە"ی کاراکتەرەکان دەکاتەوە، لەگەڵ گەڕان بەناو فیکر، خەیاڵ و نەستیاندا (عەقڵی باڵادەستیان)، بێ ئەوەی تەنیا لە قاڵبە کۆمەڵایەتییە باوەکاندا کورتیان بکاتەوە. یەکێک لە چەمکە ستاتیکییە بنەڕەتییەکانی ئەم ڕێچکەیە، گواستنەوەی پرۆسە ماددییەکانە بۆ بینەر، بە جۆرێک کە کاردانەوەی عەقڵی و سۆزداری بورووژێنێت. سەرکەوتنی ستاتیکیش بەندە بە ڕادەی توانای بینەر بۆ ئەزموونکردنی ئەو گۆڕانکارییە ناوەکییانە. لێرەدا دوورکەوتنەوەیەکی تەواو هەیە لە شێوازە نەریتییەکانی گێڕانەوە کە زیادەڕەوییان تێدا دەکرێت.
یەکێک لە چەمکە بنەڕەتییەکانی ئەم دیدگایە، گواستنەوەی کردە ماددییەکانە بۆ ناو هۆشیاریی جەماوەر، بە جۆرێک کە کاردانەوەی عەقڵی و سۆزداری لایان بوروژێنێت. سەرکەوتنی جوانیبناسیش بەندە بەوەی جەماوەر تا چەند دەتوانێت ئەم گۆڕانکارییە ناوەکییانە ئەزموون بکات. دەتوانین جێبەجێکردنی ئەم ڕێچکەیە لە نووسیندا ببینین لە ڕێگەی وردبوونەوە لە وردەکارییە سەرنجڕاکێشەکانی ژینگەی کاراکتەرەکە و کردارەکانی؛ ئەمەش وا دەکات مانا لەناو خودی ئەم توخمانەوە هەڵبقوڵێت، لە جیاتی ئەوەی نووسەر خۆی ڕاستەوخۆ تەفسێریان بکات.لە کاتی نواندندا، ئەکتەر هەوڵ دەدات بگاتە "یەکبوون"ێکی تەواو لەگەڵ ژیانی ناوەکیی کاراکتەرەکەدا، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی هەستەکان و نائاگایی ئەو لە نواندنەکەدا بڕژێن؛ نواندنێک کە هەم ڕووداوە ماددییەکانی سەر شانۆ و هەم ئەو ڕووداوە دەروونییانە دەگرێتەوە کە لە مێشکی بینەردا دروست دەبن. لە ڕەخنەی ئەدەبیشدا،
کارەکان لە ڕێگەی ڕەچاوکردنی تێهەڵکێشیی نێوان "چێژی دەق و ناوەڕۆکە سۆزدارییەکەی" و "مانای فکرییەکەی" شیکار دەکرێن.دەتوانین بەرجەستەبوونی ئەم دیدگایە لە نووسیندا ببینین؛ ئەویش لە ڕێگەی جەختکردنەوە لەسەر وردەکارییە زۆر وردەکانی ژینگەی کاراکتەر و ڕەفتارەکانی. ئەم تەکنیکە وا دەکات مانا لەناو خودی ئەم توخمانەوە هەڵبقوڵێت، نەک لە ڕێگەی لێکدانەوە و تەفسێری ڕاستەوخۆی نووسەرەوە. لە بواری نواندنیشدا، ئەکتەر هەوڵ دەدات بگاتە "یەکبوون"ێکی تەواو لەگەڵ ژیانی ناوەکیی کاراکتەرەکەدا؛ ئەمەش وا دەکات هەستەکان و نائاگایی کاراکتەرەکە لە کاتی نواندندا دەرکەون، کە هەم ڕووداوە فیزیکییەکانی سەر شانۆ و هەم ئەو ڕووداوە دەروونییانەش دەگرێتەوە کە لە مێشکی بینەردا دەخولقێنرێن. لە ڕەخنەی ئەدەبیشدا، شیکارکردنی بەرهەمەکان لە ڕێگەی ڕەچاوکردنی ئاوێتەبوونی "چێژی دەق و ناوەڕۆکە سۆزدارییەکەی" لەگەڵ "مانای فکرییەکەی" ئەنجام دەدرێت.
بە کورتی، جەوهەری جوانیبناسیی چێخۆف هەوڵدانە بۆ خوڵقاندنی ئەزموونێکی سۆزداری و فکریی قووڵ لای جەماوەر، ئەویش لە ڕێگەی پێشکەشکردنی ژیان بە ڕوانگەیەکی بابەتییانە کە دەرفەتی تێڕامان و کارلێککردن لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی دۆخی مرۆیی بە بینەر دەبەخشێت.
هاوچەرخێتی چێخۆف
بەهۆی قووڵبوونەوەی لە ئەزموونە مرۆییەکان، گەڕان بەدوای مانای ژیان، ئاڵۆزیی پەیوەندییەکان و ململانێی ژیانی ڕۆژانە، لەگەڵ وێناکردنی وردبینانەی خەڵکی ئاسایی و چڕکردنەوەی هێما و قووڵایی دەروونی، چێخۆف وەک زەمینەسازێکی سەرەکی بۆ بزووتنەوە مۆدێرنیست و بوونگەراییەکان دەمێنێتەوە. جێگەی باسە کە هاوکاریی ئەو لەگەڵ "ستانسلاڤسکی" لە شانۆی هونەریی مۆسکۆدا، کاریگەرییەکی گەورە و بنەڕەتیی لەسەر میتۆدی باوی دەرهێنان و نواندن بەجێهێشتووە.سەردەمیبوونی چێخۆف لە بابەتە زیندووەکانی ژیان، ڕیالیزمە دەروونییەکەی و تیشک خستنە سەر ژیانی ناوەکیی خەڵکی ئاسایی دەردەکەوێت؛ هەروەها لە تێڕامانی کاراکتەرەکانی لە پرسیارە دەربارەی مانای ژیان و گواستنەوەی ڕاستییە قووڵەکانی کۆمەڵگە و ڕەفتاری مرۆیی. هەموو ئەمانە بە جۆرێک دەردەکەون کە گوزارشت لە هەستە هاوچەرخەکانمان دەربارەی هەڵسەنگاندنەوەی بژاردەکانی ژیان دەکەن. ئەمە جگە لەوەی تەکنیکە درامییەکانی و جەختکردنەوەی لەسەر قووڵایی دەروونی، ڕێگەیان بۆ شانۆنامەنووسە مۆدێرنەکان خۆش کرد و کاریگەرییەکی ڕیشەییان لەسەر پەرەپێدانی شێوازەکانی نواندنی نوێ هەبوو.
زیندوویی و کاریگەریی بەردەوامی چێخۆف
بەرهەمەکانی چێخۆف باس لە کۆمەڵێک پرس دەکەن کە هێشتاش وەک سەدەی نۆزدەهەمی ڕووسیا، بە کارایی و زیندوویی ماونەتەوە. شانۆگەرییەکانی ئەو لەناو پەیوەندییە مرۆییەکاندا قووڵ دەبنەوە و وێنای ئەشق، بێهیوایی و ئاڵۆزیی کایە خێزانییەکان دەکەن. شانۆگەرییەکانی (سێ خوشکەکە) و (خاڵە ڤانیا) وێنای ئەو خێزانانە دەکەن کە تینووی گۆڕانکارین، بەڵام هەست دەکەن لەناو داوی بارودۆخەکانیاندا گیریان خواردووە. سروشتییە کە ئەم بابەتانە لەناو جەماوەری هاوچەرخدا دەنگ بدەنەوە، ئەمەش وای کردووە شانۆگەرییەکانی چێخۆف هەمیشە بە سەردەمی بمێننەوە.چێخۆف لە ئاوێتەکردنی گاڵتەوگەپ و خەمدا بێوێنە بوو. لەناو شانۆگەرییەکانی ئەودا، کە زۆرجار وەک "تراجیدیا" ناو دەبرێن، تەنزێکی گاڵتەجاڕانە و ساتەوەختی پووچگەرایی دەبینرێت. ئەم توانایەی لە ئاوێتەکردنی کۆمیدیا بە ڕاستییە سۆزدارییە قووڵەکان، یەکێکە لە هۆکارەکانی بەردەوامبوونی سەرنجڕاکێشیی کارەکانی بۆ جەماوەر لە سەرانسەری جیهاندا.
زۆرێک لە شانۆنامەنووسان و دەرهێنەرانی هاوچەرخ، دان بەوەدا دەنێن کە چێخۆف کاریگەرییەکی گەورەی لەسەریان هەبووە. جەختکردنەوەی ئەو لەسەر واقیعگەرایی، گێڕانەوەی چیرۆک لەسەر بنەمای کاراکتەر، و ئاڵۆزیی سۆزداری، ڕێگەیان بۆ دروستبوونی شانۆی مۆدێرن خۆش کرد. بۆچی هێشتا چێخۆف لەگەڵمان دەژی؟باشە بۆچی هێشتا دەنگی چێخۆف لای جەماوەری شانۆی ئەمڕۆ دەنگ دەداتەوە، سەرەڕای ئەوەی ئەو لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا نووسیویەتی؟ بێگومان مۆدێرنبوونی شانۆگەرییەکانی دەگەڕێتەوە بۆ وێناکردنی ئاڵۆزیی هەستە مرۆییەکان و بەرجەستەکردنی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان؛ چونکە ئەو لە قۆناغێکی گۆڕانی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ڕووسیادا نووسیویەتی کە تا ڕادەیەکی زۆر لەو گۆڕانکارییانە دەچێت کە جیهانی ئەمڕۆمان بەخۆیەوە دەبینێت. کاراکتەرەکانی ئەو لەگەڵ ناسەقامگیریی ئابووری، گۆڕانی پێکهاتە چینایەتییەکان و تەمومژاویبوونی ئایندەدا دەجەنگن، کە هەموویان پرسگەلێکی زیندووی سەردەمیی ئێمەن.
لەبارەی چێخۆف و کاروانی شانۆییی ئەو دەتوانین ئەو هۆکارانەی کە هانمان دەدەن لەم ڕۆژگارەدا بەرهەمەکانی چێخۆف بخوێنینەوە، لەوەدا کورت بکەینەوە کە ئەو بە باشی دەیزانی چی مرۆڤەکان دەجووڵێنێت و پاڵنەریان چییە؛ هاوکات خاوەنی هەستێکی تەنزئامێزی بێوێنە و توانایەکی قووڵ بوو لە گەڕان بەدوای ناخی تەمومژاویی مرۆڤدا. چێخۆف بە "کورتبڕی و چڕنووسی" دەناسرێتەوە، کە یەکێکە لە دیارترین خەسڵەتەکانی؛ وەک خۆی دەڵێت: "کورتبڕی خوشکی بەهرەیە".