2025
بەرایی:
گۆڕانكارییە سیاسییەكانی ناوچەكە و عێراق و كوردستان و گرژتربوونی ململانێ نێودەوڵەتییەكان و ململانێ و ركابەری ئابووری و خۆپڕچەككردنیی زلهێزەكانی جیهان، هەمووی بەیەكەوە ئەو ئالنگارییە گەورانەن كە كاریگەری راستەوخۆیان لەسەر دادپەروەری كۆمەڵایەتی و مافی نەتەوەكان و سەقامگیری سیاسی جیهانی هەیە، ئەم پێشهاتانە پێویستی بەدیدێكی روونی سیاسی و تێگەیشتنی جۆر و سروشتی جێگرەوەكان دەكات، لەگەڵ خۆیدا، بنەماكانی چارەسەرێكی دادپەروەرانەی ململانێ نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی و ناوخۆییەكانی هەر وڵاتێك، پشتبەستوو بە ئیرادەی گەلان بخاتەروو، كە دواجار بەبەرژەوەندی سەقامگیری و ئاشتی جیهانی و دیموكراسی و چارەنووسی هاوبەشی گەلان و نەهێشتنی چەوساندنەوە و زۆرداری تەواو ببێت.
بەوپێیەی حزبی شیوعی، حزبی خەباتی نیشتمانی و چینایەتییەو كار بۆ نیشتمانێكی ئازاد و گەلێكی بەختیار دەكات و دادپەروەری كۆمەڵایەتی و یەكسانی سۆسیالیزم پشتبەستوو بەماركەسییەت، بەبژاردەیەكی مێژوویی دەبینێت، هەروا لەتێكۆشاندایە لەپێناو كێشەی رەوای نیشتمانی گەلی كوردستان و مافی چینەكانی زەحمەتكێش، داكۆكیكاری مافی مرۆڤ و مافی ژنان و ئازادییەكان و دیموكراسییەتە، بۆیە ئەم رەشنووسەشی دابڕاو نییە لە بۆچوون و دیدە سیاسییەكانی حزبی شیوعی كوردستان، كە لەراپۆرتە سیاسی و راگەیەنراوەكانی پێشووتری بۆ رای گشتی و ناوخۆیی لەساڵانی رابردوودا بڵاویكردوونەتەوە و هاوكات جەخت لەوەش دەكەینەوە كە راپۆرتی سیاسی بڕیاردراوی كۆنگرەی حەفتەمی حزب، لەناوەڕۆك و هێڵەگشتییەكانیدا، بەها و گرنگی خۆی پاراستوە و رێچكەیەكی باشە بۆ ئەوەی ببێتە بنەمای راپۆرتی سیاسی كۆنگرەی هەشت، تەواوكاری بۆ پێشهات و گۆڕانكارییە نوێیەكان بكات.
حزبی شیوعی كوردستان لەماوەی نێوان كۆنگرەی حەوتەمی خۆی لە ئۆكتۆبەری2021ـەوە بۆ كۆنگرەی هەشتەم، بەردەوام دیدی سیاسی خۆی بەپێی گۆڕانكارییە سیاسییەكان و سروشتی پێكناكۆكییەكان خستۆتەروو، بەگەڕانەوە بۆ راپۆرتە سیاسییەكانی كۆنگرەی پێنجەم و شەشەم و حەوتەمیش، بەڕوونی دەستنیشانی جۆری پێكناكۆكییە جیهانییەكان و بەردەوامبوونی ململانێی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی و ناوخۆییەكانی عێراق و كوردستانی كردووە و بۆ ئەوەش تایبەتمەندی هەر جۆرە كێشەو پێكناكۆییەكان چ لەسەر ئاستی جیهانی بێ یان لەسەر ئاستی هەرێمایەتی و یاخود ناوخۆیی لەعێراق و ئێران و توركیا و سوریا و بەتایبەتیش لەهەرێمی كوردستاندا لەبەرچاوگرتووە، بەشێوەیەك هەوڵیداوە، دیدێكی چارەسەری سیاسی كە زیاتر بێت لە تەنها شیكردنەوەی ململانێكان بخاتەڕوو، بۆ ئەوەی بنەمایەك بڕەخسێنێت بۆ بەرنامەڕێژییەكی قووڵ و لێكجیاكردنەوەی ئەو هێزانەی هاوپشتی دیدی هاوبەشی حزبی شیوعی دەبن لەو هێزانەی كە بەردەوام كێشە و ململانێكان پەرەپێدەدەن لەپێناو بەرژەوەندییەكی قۆرخكاردا.
حزبی شیوعی كوردستان لەساڵی 2016ـەوە هۆشداری ركابەری خۆپڕچەككردنی زلهێز و وڵاتە هەرێمایەتییەكانی ناوچە جیاوازەكانیدا بەوەی، جیهان بەرەو بارگرژی زێدەتر هەنگاو دەنێت، كە ئەوەش سروشتی پێكناكۆییەكانی سەرمایەداری جیهان و سیاسەتی نیولیبرالیزم، لەبەرامبەردا مرۆڤایەتی روژ بەرۆژ دووچاری چارەنووسێكی مەترسیدارتر و ناهەموارتر دەبێتەوە، چونكە نیولیبرالیزم هەرتەنها كردنەوەی بازاڕی ئازاد نییە و دژی دەوڵەتیش نییە، بەڵكو لەسەرووی دەوڵەتەوەیە و دیموكراسییەت و دادپەروەری كۆمەڵایەتی بێ ئەرزش و بێ ناوەڕۆك دەكات، ئێستا ئەمە پەیڕەو دەكرێت.
ئەو گۆڕانكارییە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییانەی جیهان بەخۆوەی دەبینێ، حزبە شیوعییەكانی رووبەڕووی ئالنگاری گەورە كردۆتەوە، بەشێوەیەك وا پێویست دەكا، زووبەزوویی پێداچوونەوە بە رووداوەكان بكرێتەوە و لەگەڵ هەر پێشهاتێكی سیاسی نوێشدا، هەڵسەنگاندێكی واقعی بۆ بكرێت، چونكە رووداوە سیاسییەكان و هەر ململانێیەكی سیاسی و سەربازی و ئابووری لەسەر ئاستی جیهاندا، پێویست دەكات بۆ ئەوەی پەسنی دیدێكی گشتگیری چەپ بكرێت، لەژێر روانینی چەمكی عەدالەتی كۆمەڵایەتی و مافی مرۆڤ و مافی گەلان لەبڕیاردانی چارەنووسی خۆیان و مافی جوتیار و كرێكارانی بیر و بازوو، هەروەها بۆ داكۆكی لە توێژە فەرامۆشكراوەكانی ناو كۆمەڵگە و لەسەرووی ئەوانەشدا، خەباتكردن بۆ گێڕانەوەی ئیرادەی گەلان لەهەر گۆڕانكارییەكی سیاسی بەبێ دەستوەردانی دەرەكی و بەدوور لەسیاسەتەكانی ئیمپریالیەتی جیهانی، بەدیدێكی شۆڕشگێڕانەی لەخۆبووردەیی و قبووڵكردنی رەوتی چەپ و دیموكراتخوازی راستەقینە بۆ یەكتر، لەچوارچێوەیەكی رێكخراوەیی فرەواندا، لەسەر ئاستی ناوخۆیی و هەرێمی و نێودەوڵەتی سازبكرێت و هاوكێشەی سیاسی جیهانی پارسەنگ بكرێتەوە.
زۆر ناوچەی جیهان ململانێی سەربازی بەخۆوە دەبینێ، كە ئەنجامەكەی ماڵوێرانی و ژیانی سەخت بۆ مرۆڤەكان بەرهەمدەهێنی، ئەمەش لەئەنجامی سیاسەتەكانی سەرمایەداری وەحشیگەرانە و ئیمپریالیستییە، كە بەردەوام لەهەوڵی دەستبەسەرداگرتنی سامان و داهاتەكانی گەلاندایە، لەم دۆخەدا بۆشایی نێوان دەستەی ئۆلیگارشی دەوڵەمەند و بەرەی فرەوانی هەژاران بەرینتر دەبێت، كار لەسەر ورووژاندنی مەیلی سیاسی دیاریكراو و تایفەگەری و یەكتری قبووڵنەكردن دەكرێت، لەبەرامبەر ئەم ئالنگاری و رووداوانەدا، دەرفەتێك بۆ حزبە شیوعییەكان دەهێنێتە پێشەوە، تاوەكو جەخت لە زەروورەتی بوونی هێزێكی پێشكەوتووخوازی خاوەن بەرنامەی دادپەروەری كۆمەڵایەتی و داكۆكیكاری راستەقینە لە مافی هەژاران و چەوساوەكانی جیهان و بەهەمان پێوەریش گرنگە بۆ حزبی شیوعی كوردستان، كار لەسەر پێشڕەوایەتی خۆی بكاتەوە بۆ پێكهێنانی بەرەیەكی فرەوانی بەرەنگاربوونەوەی ئالنگارییەكان و نادادپەروەری، توانای ئەوەشی هەبێت ببێتە سەكۆیەكی بەهێز بۆ پێكهێنانی ئەو بەرەیەی كە پێویستە هەموو داكۆكیكاران لە عەدالەتی كۆمەڵایەتی و دیموكراسی و مافی مرۆڤ و مافی ژنان و سەرجەم چین و توێژەكان لەخۆ بگرێت، هەروەها ئامادەیی هەبێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەر (تحدیات) ئالنگارییەكی نوێ، كە لەداهاتوودا رووبەڕووی دەبێتەوە.
نیزامی نوێی جیهانی كە ئەمریكا لەماوەی 35 ساڵی رابردوودا خۆسەپێنەری بوو، بانگێشەكاری چەمكەكانی گلۆبالیزەیشن و ئابووری ئازاد و دیموكراسی و مافی مرۆڤ و شكستی ئەزموونی بلۆكی سۆسیالیستیان، سەرزار و بن زار بوو، لەراستیدا هەموو درێژەپێدەری تەپەسەری ماف و ئیرادەی گەلانی دەكرد، بەشێوەیەك هەوڵەكان بۆ ئەوە بوون، گەلان بەم دروشمانە رازی بكەن و لەدواجاردا خزمەتی بەرژەوەندی ئەوان بكات، بەڵام هەرزوو جەخت لەوە كرایەوە كە ئەم نیزامە ناتوانێت بەمشێوەیە بەردەوام بێت، تاك جەمسەری ناتوانێت فرەكێشەكان چارەسەر بكات، ئەمەش بەلەبەرچاوگرتنی بونیادی ناسروشتی خۆسەپاندن و بانگێشەی ئازادی، كێشەكانی خودی سەرمایەداری، كە لەسیاسەتی خۆپارێزی و بەرژەوەندیپارێزی لەبواری ئابووریدا، ناكۆك دەبێ لەگەڵ دروشم و چەمكە بانگێشەبۆكراوەكان و ئەو هەموو پێكناكۆكییەی بەرهەمهێناوە، بەتایبەتی لەدووانەی خۆسەپاندن و قۆرخكاری و چەمكە لێكەوتەكانی گڵۆبالیزەیەشن (جیهانگیری).
رۆژهەڵاتی ناوەڕاست
لەكۆتایی سەدەی رابردووەوە، سەدەیەكی سیاسی نوێ دەستیپێكرد، كاتێك ئەمریكا وەك تاكجەمسەر دوای هەرەسهێنانی یەكێتی سۆڤیەت، لەچوارچێوەی سیاسەتەكانی ئیمپریالی خۆیدا، لەشەڕی ئەفگانستان لەدژی هێزی چەكداری رادیكالی ئیسلامی و تیرۆریستییەكاندا و دواتریش هەموو ئەفگانستانی دایە دەستی ئەو هێزانەی كە شەڕی لەدژ دەكردن، ئەوجا بەگەڕانەوە بۆ پرۆژەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێی دیموكراسی كە دواتر (بەهاری عەرەبی) لێهاتەبەرهەم، بەتەواوی ئیرادەی گەلانی تێدا بزركرا، بەشێوەیەك زۆرینەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست رووبەڕووی دۆخی ناسەقامگیری سیاسی بوونەوە بێ ئەوەی چارەسەری بنەڕتی ئیشكالیەتی قەیرانی (دەوڵەت) بكرێت و مافی گەلانی چەوساوەی تێدا چارەسەربكرێت، كە بنەمای چەسپاندنی دیموكراسی و دروستكردنی پێناسی نیشتمانی هاووڵاتیبوونە، بەپێچەوانەوە، كار لەسەر لێكترازانی سیاسی و تایفەگەری كرا، ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لە ناتو و دەرەوەی ناتۆ لەژێر ناوی جیاجیادا، لەخۆپڕچەككردن و ناسەقامیگری دروستكرا و دەستیان نەپاراست، كە ئەمڕۆی ناسەقامیگریان لەسەرانسەری جیهاندا بەرهەمهێناوە، لەم رەوشەدا رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتەواوی لەناسەقامگیری سیاسیدا گوزەر دەكات.
لەدوایین گۆڕانكاری سیاسیدا، پەرەسەندنە سەربازی و سیاسییەكانی دوای 7ی ئۆكتۆبەر بوو، كە لە شەڕی ئیسرائیل و حەماسدا دەركەوت و دواتر شەڕی بەوەكالەت هەر لە حزب الله لە لوبنان و بۆردومانی ڕۆكیت و مووشەك لەنێوان ئیسرائیل و ئێران رەنگیدایەوە، كە دواتر ڕوخانی ڕژیمی ئەسەدیشی لە سوریا بەدواداهات، كە بەهەمان شێواز و سیناریۆی پێدانی حوكمی ئەفغانستان بەتاڵیبان، كە هەتا دوێنێ هێزێكی تیرۆریستی بوو، لەسوریاش رۆڵ و حوكم دراوەتە هێزێكی دیكەی ئیسلامی توندڕەو، كە لەسەر لیستی تیرۆریستی ئەمریكا و ئەوروپادان و لەهەمانكاتدا كاروانی شاندی دەوڵەتانی رۆژئاوایی و رۆژهەڵاتی، بەرەو دیمەشقی پایتەختی سوریا لەرێگادان، كە بەشێوەیەك لەشێوەكان داننانە بەو گرووپە چەكدارییانەی، كە ئێستا حوكمی شامیان گرتۆتەدەست،.
لەڕووی هەرێمیشەوە، توركیا رۆڵی سەرەكی دەگێڕێت لە دیاریكردنی چارەنووسی سوریا و لەبەرامبەریشدا، وڵاتانی كەنداوی عارەبی بەتایبەتی سعودیا و ئیماراتی عارەبی هەوڵی زۆر دەدەن بۆ گەڕاندنەوەی لوبنان و سوریا بۆ باوەشی سیاسەتی عارەبی و كەمكردنەوەی هەژموونی توركیا و ئێران.
ئەوە قۆناغێكی نوێی سیاسییە لە ململانێی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتیدا، كە دابڕاو نییە لە هەوڵی وڵاتانی زلهێزی جیهان و ململانێ لەسەر پەیدابوونەوەی فرەجەمسەری و هەروەها دابڕاویش نییە لەشەڕی روسیا - ئۆكراینا، كە لەناو سنووری ئەوروپادا روودەدات، لێكەوتەی هەموو ئەوانە لە گۆڕەپانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە چوارچێوەی پرۆسەیەكی سیاسی چارەنووس نادیارە، كە سنوور و كارتێكردنی بەشێوەیەك فراوانە ڕەنگدانەوەی لەسەر ڕەوشی دەوڵەتانی دیكەی ناوچەكەدا دەبێت.
بارودۆخی عێراق
عێراقی دوای 2003 و دواتر هەموو ئەو گۆڕانكارییانەی بەسەریداهاتووە بەتایبەتی كاتێك عێراق (بەغدا) بەتەواوی دەكەوێتە نێو چوارچێوەی سیاسەتی هەژموونگەرایی ئێران، رووبەڕووی گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە دەبێتەوە، بەراشكاوانە تەنگژەی دەوڵەت و تەنگژەی نیزامی حوكم و بەڕێوەبردنی دەوڵەت بەدیاردەكەوێت، رۆژ بەرۆژیش پرۆسەی سیاسی لەناوخۆیدا دەبێتە پرۆسەیەكی شێواوی خۆسەپاندنی تایفەگەر و قەومی و پەراوێزخستنی ئیرادەی گەلانی دیكەی عێراق، بەمشێوەیە دوور دەكەوێتەوە لەبونیادنانی دەوڵەتێكی فیدرالی مەدەنی عەلمانی و رەهەندی پیناس و سەروەری نیشتمانی لەدەستدەدات.
ئێستا بەڕوونی ئەو ململانێیەی لەعێراقدا دەگوزەرێ ململانێیەكی نێوخۆیی و دەرەكییە، كە كاریگەری لەسەر جۆر و شێوازی حوكمڕانی لەعێراقدا دەكات، چونكە راستەوخۆ كاریگەری لەسەر پرۆسەی سیاسی و سیستمی حومكڕانی و هەتا دانانی كەسەكانی بەڕیوەبردنی دەوڵەتیش دەكات، بەئاشكرا خۆبەهێزكردن بە فاكتەر و هێزی دەرەكی بۆتە دیاردەی مۆدێلی سیاسی لەعێراقدا. لەو بابەتەدا ئەوانی هەڵگری پرۆژەی نیشمانی عێراقین، بوونەتە كەمینەیەك تارادەیەكی بەرچاو كاریگەرییان كەمبۆتەوە، هەرچەندە لەڕووكەشدا زۆرینەی جەمسەرەكانی ململانێ بانگێشەی پڕۆژەی نیشتمانی و شوناسی یەكگرتوویی عێراق دەكەن.
حزبمان لەچەندین بۆنەدا چ بەتەنیا و چ بەهاوڕایی لەگەڵ حزبی شیوعی عێراقدا، جەختیان لەوە كردۆتەوە كە بونیادنانی دەوڵەتی دیموكراسی فیدرالی راستەقینە لەعێراقدا، ئەركێكی زۆر قورسە و تەنها بە روخانی نیزامی سەدام و گۆڕینی دەموچاوەكانی پرۆسەی سیاسی نوێ بونیادنانرێ، چونكە ئەمە ئەركێكی تیكۆشانی بەردەوامە، لەبارێكدا ئەگەر لەدەرەوەی پرۆژەی دەوڵەتێكی نیشتمانیدا كاری لەسەر بكرێت، كاریگەر دەبێ لەهاوسەنگی دەستوەردانی هێزە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكان، بەتایبەتی (ئێران و وڵاتانی عارەبی و توركیاش)، بۆیە دەبینین بەستنەوەی پرۆسەی سیاسی نوێ و دیموكراسییەت بەتەنها بە هەڵبژاردن هەڵەیەكی گەورەیە، ئایندەیەكی ناڕۆشن دەداتە كۆی پرۆسەی سیاسی لەعێراقدا، ئەگەر بەوردیش چاودێری پرۆسەكانی هەڵبژاردن بكەین، ئەوە رووندەبێتەوە كە هەر هەڵبژاردنێك و دەستكاریكردنی یاسای هەڵبژاردن بەپێی بەرژەوەندیی هێزی خۆسەپێنی تایفی-قەومی لەلایەك و بەلایەكی دیكەدا، دانانی دادگەی ئیتحادی وەكو مەرجەعی خۆسەپاندنی سیاسی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقیشدا، مۆدێلێكی نوێ لەیاسادەركردن، كە تەنها لەكۆمیدیای دیموكراسی تەوافوقی عێراقدا هەیە، ئەویش دەركردنی یاساكان پێیدەلێن سەبەتەی یاساكان، هەموو بارودۆخەكە پیشانی ئەوە دەدات، كە عێراق لە تەنگژەیەكی قووڵدایە، ئەگەر واپیشانبدرێت كە سەروەری هەیە، بەڵام ئیرادەیەكی سەربەخۆی نییە.
كوردستان لەنێو ململانێ نوێودەوڵەتی و هەرێمەتییەكاندا
كوردستان ئەو نیشتمانەیە، كە خاكەكەی لەڕووی سیاسی و جوگرافییەوە دابەشكراوە بەسەر هەریەك لە توركیا و عێراق و ئێران و سوریا، لەئەنجامی زوڵمی سەدساڵەی بەرژەوەندی وڵاتانی زلهێز لە رێككەوتنامەی لۆزان 1923، گەلی كوردستان بەهەموو پێكهاتەكانییەوە لە كورد و كریستیان (كلدان ئاشوور سریان) و توركمان و پێكهاتەكانی ئایینی و تایفەكانەوە، بەردەوام لەژێر هەڕەشە و چەوساندنەوەی نیشتمانی و چینایەتیدا بووە.
لەم هەلومەرجەدا كە ڕووداو و پیێشهاتی نوێ لە سەرجەم ناوچەكەدا چاوەڕوان دەكرێت و هەموو ئەگەرەكان لە ئارادان، خوێندنەوەی ڕووداوە نوێیەكان بەشێوەیەكی واقیعبینانە ئەركێكی هەنووكەیی بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلەكەمانە، كە لە هەر چوار پارچەی كوردستاندا پێویستی بە یەكڕِیزی و یەكگوتاری سیاسی هەیە، بۆیە دیدی حزبمان ئەوەیە، ئاسۆی دواڕۆژی سیاسی لە دەوڵەتانی ناوچەكەدا نەك تەنیا لە ڕیگای دیكتاتۆری و شۆڤینی نەتەوەیی و حوكمی مەزهەبی و تایفەگەری نایەتەدی، بەڵكو ئەم بژاردەیە بەهیچ شیوەیەك ئاشتی و بەیەكەوەژیان و گەشەپێدان مسۆگەر ناكات، بۆیە حزبمان جەخت لەوە دەكاتەوە كە هەموو شێوازەكانی دیكتاتۆری و خۆسەپاندن و پەراوێزخستن، رێگاخۆشكەرە بۆ قووڵكردنەوەی قەیران و ناسەقامگیری و بەردەوامبوونی دواكەوتن و نادادپەروەری.
دۆزی رەوای گەلی كوردستان (رۆژئاوا)
خۆپیشاندانەكانی ساڵانی 2011، كە پێیدەگوترا بەهاری عارەبی، كاریگەری لەسەر دۆخی سوریاش كرد بەو پێیەی هێزی جەماوەری و ناڕەزایەتی و باری جوگرافی رۆژئاوای كوردستان لەبارتر بوو، توانرا ئیدارەیەكی سەربەخۆ لەهەرێمی باكوور و رۆژهەڵاتی سوریا رابگەیەنرێ، ئەم ئەزموونی (خۆسەری دیموكراتیك)ـە لەماوەی 15ساڵی رابردوودا توانی لەدەرەوەی نیزامی بەشار ئەسەد ئیدارەی ئەم ناوچانە بدات، بەڵام بەقوربانییەكی گەورە كە بەهەزاران لەكچان و كوڕانی گیانی خۆیان كردە قوربانی لەپێناوی پاراستنی ئەم كیانەو لەهەمانكاتدا بووە جیگای رێزی هێزە نێودەوڵەتییەكان لەهاوپەیمانی بەرەنگاربوونەوەی داعش و تێرۆریستان، هەروەها بۆ ئێستەیش ببێتە ئیدارەی دیفاكتۆ كە دیمەشق ناچارە گوێی بۆ بگرێت.
رووداوی 7ی ئۆكتۆبەر لەغەزە و ئیسرائیل، ڕاستەوخۆ كارتێكردنی لەسەر دۆزی ڕەوای گەلی كوردستان لە ناوچەكەدا دانا، بەتایبەتی ڕەوشی سیاسیی نوێی سوریا و دوای ڕوخاندنی رژێمی ئەسەد، لە گەشبینترین ئەگەردا پێویستی بە قۆناغێكی گواستنەوەی چەند ساڵە هەیە، تیایدا دەستووری نوێی ئەو وڵاتە دابڕێژرێتەوە لەم دەستوورە نوێیەدا، مافی سەرجەم نەتەوە و پێكهاتەكانی ئەو وڵاتە و بابەتی فرەیی و دیموكراسی و مافەكانی مرۆڤ بەگشتی و مافی ژنان و مەدەنیەت و دەوڵەتی هاووڵاتی دابینبكات، یەكێكیش لە بابەتە سەرەكییەكانی قۆناغی گواستنەوەی دەوڵەتی سوریا لەدیكتاتۆریەتەوە بۆ دیموكراسی دابینكردنی مافی گەلی كوردستانە لە ڕۆژئاڤا، لەم رەوشە نوێیەدا بەبێ رێزگرتن لەئیرادەی ناوەخۆیی گەلانی سوریا بەگەلی كوردستانیشەوە، سەقامیگری دروست نابێت و پلانی شاراوەی وڵاتانی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانیشی تێدا روون نییە.
حزبی شیوعی بەتەواوی پشتگیری لە هەوڵەكانی لایەنە كوردستانییەكانی رۆژئاوا دەكات ، كە بەیەكگرتوویی بۆچوونی سیاسی و دیدیان بۆ ئێستا و ئایندەی سوریا یەكدەخەن، بۆ ئەوەش پێویستە هیچ بەرژەوەندییەكی حزبی و گرووپی سیاسی نەبێتە هۆكاری لەدەستدانی یەكڕیزیان، كە بەئاشكرا ئەمریكا و فەرەنسا پشتگیرییان دەكەن، باشە ئەم قوناغە بەدروستی و واقیعبینانە بخوێندرێتەوە، ئەو كیانە سیاسییەی كە لەرۆژئاوادا هەیە، بەخوێنی هەزارەها شەهید و بریندار و قوربانیدان هاتۆتەدی، ناكرێ بەدابڕاوی لەكۆی پرۆسەی گۆڕانكارییەكانی ناوچە و گەورەیی بەرژەوەندی باڵای نیشتمانی لەسەرتاسەری كوردستان نادیدە بكرێت.
مافی گەلی كوردستان لەباكوور (توركیا)
هاوكات ڕەوشی سیاسی ناوخۆیی توركیا و فرەوانبوونی قەیرانە ناوخۆییەكان، بەتایبەتی لە بواری ئابووریدا و مانەوەی دۆزی ڕەوای گەلی كوردستان لە باكوور بێ چارەسەرێكی دیموكراسی و ئاشتییانە، كە تیایدا ئیرادەی گەلەكەمان لە باكوور بەهەند وەربگیرێت، هۆكاری بەردەوامبوونی ناسەقامگیرییە بۆ خودی توركیا و ناوچەكە و بە سیاسەتی داپڵۆسین و زەوتكردنی ماف و هەناردەكردنی قەیرانەكان بۆ دەرەوە لە ڕێگای دەستێوەردانی سیاسی توركیا لە سوریا و هەڕەشە و جموجۆڵی سەربازی و بۆردومانكردنی ڕۆژئاڤا و تۆپبارانكردن و داگیركردنی خاك لە ناوچەكانی سنووری هەرێمی كوردستاندا، چارەسەری قەیرانەكانی توركیا ناكات، بەڵكو قووڵتری دەكاتەوە. دیدی حزبی شیوعی كوردستان لەگەڵ چارەسەری ئاشتییانەی كێشەی رەوای گەلی كوردستانە لەناو توركیادا، بەتایبەتی لەبەردەم هەموو ئەو ئالنگارییەی لەناوخۆی توركیا و ناوچەكەدا هەیە، دەرفەتێك هاتۆتەپێش بۆ چارەسەركردنی كێشەی رەوای گەلی كوردستان، چەكدانانی پەكەكە، لەسەر داوای بەڕێز ئۆجەلان سەرەتای رێگایەكی باشە بۆ چارەسەری بنەڕەتی، بۆئەوەش پێویست دەكات گفتوگۆی چەند لایەنەی دەسەڵاتی حوكم و هێزەكانی ئۆپۆزسیۆن و لایەنی كوردستانیش وەكو نوێنەری داواكان و كێشە رەواكەی كوردستان، دەستپێبكات. پێویستە ئەم زەمینەسازییە بقۆزرێتەوە و بەشێوەیەك كۆتایی بەشەڕ لەدژی گەلی كوردستان بهێنێت و داننانی فەرمی بە مافە سیاسی و دیموكراسییەكان لەلایەن دەسەڵاتی ئەنقەرە بەئاشكرا رابگەیەنرێت و لەرێگای گفتوگۆی ئاشتی و بەچاودێری نێودەوڵەتی، لە هەمواری دەستووری توركیادا بەئاشكرا پرسی شوناسی كوردستان دانی پێدابنرێت، بابەتەكە هەر كۆمەڵگەی دیموكراتیك نییە، بەڵكو بەدیموكراتیكردنی دامەزراوەكانی حوكمڕانییە بەپشتبەستن بەداننان بەمافی هەموو پێكهاتەكانی توركیا و بەتایبەتیش گەلی كوردستان ، واتە پێویستە بابەتی توركیا وڵاتی توركە بگۆڕدرێت بۆ وڵاتی هەموو پێكهاتە و هاووڵاتییانی توركیایە، وازهێنان لەخەباتی چەكداری بەومانایە دێت كە سەردەمێكی نوێی خەباتی سیاسی دەستپێدەكات، بۆ ئەوەش پێویستە هەموو لایەنە كوردستانییەكان لەبەرەیەكی فرەواندا یەكگرتوو بن و ریزەكانی گەلی كوردستان لەباكوور یەكبخەن بۆ ئەو سەردەمە نوێیە و ئەو خەباتە نوێیە، بەهەموو شێوەیەك هەوڵی ئەوە بدرێت كە هەموو شێوازەكانی خەبات شەرعیەتی خۆی هەیە تا ئەو رۆژەی مافی گەلی كوردستان دابیندەكرێت.
رۆژهەڵاتی كوردستان (ئێران)
پەرەسەندنەكانی ئەم دواییەی ناوچەكە هەوڵێكە بۆ كۆتاییهێنان بە پلانی هیلالی شیعە و ئێران، بەتەواویش كۆتاییهاتنی ڕۆڵی میلیشیاكانی ئێران بوو لە لوبنان و سوریا، فراوانبوونی كارتێكردنی قەیرانی ئابووری لە ئێران و خراپی ڕەوشی ئازادییەكان و چارەسەرنەكردنی ئەو بابەتانەی پەیوەندییان بە مافی گەلانی ئێرانەوە هەیە، لەوانەش گەلی كوردستان لە ڕۆژهەڵاتدا، زەنگێكی وریاكردنەوەیە بۆ دەسەڵاتی ئەو دەوڵەتە سەبارەت بەوەی سیاسەتی هەناردەكردنی شۆڕش و دروستكردن و پشتگیركردنی میلیشیای سەربازی لە سوریا و لوبنان و عێڕاق و یەمەن، نەك ئاسایشی ناوخۆیی دەوڵەتی ئێران ناپارێزێت، بەڵكو ئاشتی و ئاسایش و گەشەپێدان لەو وڵاتە و سەرجەم ناوچەكەدا دەخاتە مەترسییەوە و بەشێكیشە لە ناسەقامگیری لەتەواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لەئەنجامی گۆڕانكاری لە تابلۆی سیاسی ناوچەكە و كەمبوونەوەی هەژموونی كۆماری ئیسلامی ئێران، راستەوخۆ پرسی گەشەپێدان و بووژاندنەوەی ئابووری ناوخۆی ئێران دێتەپێشێ، ئەم بابەتە بەبێ چارەسەرێكی ئاشتییانەی پرسی گەلی كوردستان لە رۆژهەڵات سەركەوتوو نابێت، بەبێ گۆڕانكاری لە یاسای بنەڕەتی و دەستەبەركردنی هەلی دیموكراسی كە جێگای خۆی بگرێت و جێبەجێبكرێت، چارەسەری رەوشی تەواوی ئێران ناكات، بۆ ئەم مەبەستە و بەخوێندوەی واقیعیانەی رەوشی ناوچەكە و ئێران، پێویستە هێزە ئۆپۆزسیۆنەكانی رۆژهەڵات، هەتا زووە ریزەكانی خۆیان یەكبخەن لەچوارچێوەی بەرنامەیەكی سیاسی - دیموكراسی بۆ ئایندە، ئەم بەرنامەی دیموكراسی بۆ تەواوی ئێران بهێنێت و مافی گەلانی ئێران و گەلی كوردستان بەتەواوی دابینبكات، هەر بەم ئاراستەیە گرنگە لایەنە كوردستانییەكان ببنە چەقی كۆكردنەوەی تەواوی هێز و لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكانی ئێران لەناوە و دەرەوەی وڵاتدا، بانگیان بكەن لەدەوری هەمان بەرنامە سیاسی و دیموكراسییەكە كۆببنەوە. لەهەمانكاتیشدا، بەلەبەچاوگرتنی رەوش و تایبەتەمەندی هەر وڵاتێك، ئەو دەرفەتەش دەداتە دەست، كە بەئاشتی چارەسەركردن و گفتوگۆ یەكێك بێت لە شێوازەكانی خەبات، بەڵام بەزەماناتی نێودەوڵەتی و بەیەكڕیزی و یەكگرتوویی هەموو لایەك.
تابلۆی سیاسی هەرێمی كوردستان
بەهەڵسەنگاندنی شوناسی دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان، كە خۆی لە توێژێكی خۆسەپێنەری سەرمایەداری دواكەوتووی قۆرخكاری ئۆلیگارشییە، هەر بەم پێناسەیە بێت و لەئەنجامی سیاسەتی بەرژەوەندخوازی پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان، كە هەریەكەیان هێزی پێشمەرگەی تایبەت و هێزی ئەمنی و دەزگەی پاراستن و زانیارییان هەیە، هەروەها بەتەواوی هەموو جومگەكانی دەسەڵاتداری و حوكمڕانی رەها و هەژموونی رێژەیی بەسەر دەسەڵاتی دادوەری و دابەشكردنی جوگرافی و زۆنگەرییان سەپاندووە، تابلۆی سیاسی هەرێمی كوردستانیان قۆرخكردوە و رێگرن كە پرۆسەی سیاسی بەشێوەیەكی سروشتی بەرەو پێشەوە بچێت، ئەمە سەرەڕای بوونی وابەستەی هەریەكەیان بەسیاسەتی هاوكێشەیەكی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی ، كە دواجار ئەم بارودۆخە رێگای خۆشكرد ، چ بەغدا و چ تاران و چ ئەنقەرە، راستەوخۆ كاریگەری و نفوزیان لەسەر كۆی پرۆسەكە زێدەتر بێت.
ئەم سیاسەتە وایكرد، هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان بۆ ماوەی دوو ساڵ دوابكەوێت و ماوەی یاسایی كۆمسیۆنی راپرسی و هەڵبژاردنی كوردستانیش بەسەر بچێت و رێگا لەبەردەم دادگەی ئیتحادی خۆشبوو، بەبڕیارێك پەرلەمانی كوردستان هەڵبوەشێنێتەوە و هەروەها دەستكاری یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستانیش بكات و لەوەش زۆرتر تێپەڕی دەسەڵاتی خۆی بكات بەشێوەیەك هەموو مافێك بەخۆی بدات هەرێمی كوردستان ناچار بكات، بەدوای ئەم سیاسەتە بكەون، كە بەغدا لە 2003ـ ەوە چاوەڕانی دەكرد، هەروەها لێكەوتەی ئەم بڕیارەی دادگەی ئیتحادی، گەڕاندنەوەی هەرێمی كوردستان بوو بۆ ساڵی 1992 كە لەئەنجامەكەی پێشوەختە هەستی پێكرا ، بۆ سەپاندنی سیاسەتی فیفتی -فیفتی بوو، لەنێوان پارتی و یەكێتی ، ئەگەر دەقاودەقیش نەبێت، بەڵام ئێستا بەڕوونی دیارە هیچ لایەك بێ ئەوەی دیكە ناتوانێت حكومەت پێكبهێنێت و سیاسەتی هاوسەنگی و برابەشی ناونیشانی گفتوگۆی پارتی و یەكێتییە بۆ پێكهێنانی كابینەی دەیەم، كە زۆر دواكەوتووە.
هەتا ئێستا لە هەڵسوكەوتی پارتی و یەكێتیدا ئەوە نابینرێت كار بۆ هێنانەدیی سازانی ناوخۆیی و خۆبەدوورگرتن لە جەمسەربەندی هەرێمی و نێودەوڵەتی بكەن، دیسان ئەوەش لە بۆچوونی زۆرینەی لایەنە سیاسییەكانی دیكەی گۆڕەپانی سیاسی نابینرێت، كە مەترسی ئەم بارودۆخە چییە، بەڵكو لەگوتاری خۆیاندا رەوشەكە زۆر بەسادەیی پیشانی خەڵكی كوردستان دەدەن و تەنها لەبابەتی رۆژانەدا چڕی دەكەنەوە، بێ گوێدانە رووداوە گەورەكان و هەوڵی فشار دروستكردن بۆسەر پارتی و یەكێتی و راكێشانیان بۆ گفتوگۆیەكی ناوەخۆیی و دانانی پلانێكی یەكگرتووی نیشتمانی، بەپێچەوانەوە هێشتا لایەنەكانی براوەی هەڵبژاردن نەیانتوانیوە بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی و لیژنەكانی پەرلەمان و هەوڵی پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێمی كوردستان هەنگاوی كردەیی بنێن و بەهەمان عەقلیەتی جاران لەچوارچێوەی دابەشكردنی پۆستەكاندا گفتوگۆی رەوشی داهاتوو دەكەن، كە ئەوەش گەورەترین مەترسییە لەسەر ئایندەدا، لەكاتێكدا دواكەوتنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم بەردەوامە و دۆسییەكانی كێشە لەگەڵ بەغدا هێشتا چارەسەرنەكراوە، كە گرنگترینیان دۆسیەی ماددەی 140و دۆسیەی نەوت و گاز و بودجەی ساڵانەی هەرێمی كوردستانە.
خەڵكی كوردستان لەو هەموو ناعەدالەتییەی لەسەریان سەپێنراوە، بەتەواوی بێزار و بێ ئومێدكراون، راستە لەهەڵبژاردنەكاندا ئەم دوو حزبە دەنگی زۆرینەیان پێدرا، بەڵام لەلایەك ئەمە پیشاندانی تابلۆی ناخی هاووڵاتییانی كوردستان نییە و لەلایەكی دیكەشدا، ئەم هەڵبژاردنە و ئەوانەی رابردووش بەبێ دیزاین و ساختەكاری بەڕێوەنەچووە.
حزبی شیوعی كوردستان بەجددی لەگەڵ ئەوەدایە ئەزموونی زیاتر لە سێ دەیەی رابردووی حكومڕانی كوردستانی بەچاویًكی رەخنەگرانە هەڵسەنگاندنی بۆ بكرێت و ئەم دەستكەوتە مێژووییە نەكرێتە قوربانی بەرژەوەندیی دەستەی ئۆلیگارشی ناوخۆیی و حزبەكانی دەسەڵات، كە لەچەندین بۆنەی دیكەشدا ئاماژەی بەوە كردوە، كە پێویستە هەرێمی كوردستان بەجددی بەرەو دیالۆگی نیشتمانی هەنگاوبنێت و هەمووان لەم قۆناخەدا بەشداری كارایان لەپرۆسەی سیاسیدا هەبێت و تەوافوقێكی ناوخۆیی وەها دورستبێت، كە بتوانێت دەستووری هەرێمی كوردستان بنووسرێت و بڕیاری لەسەر بدرێت كە بنەماكەی میساقێكی دیموكراسی نیشتمانی و عەلمانی بێت و قەوارەی هەرێمی كوردستان و دامەزراوەكانی لەهەر هەنگاوێكی هەڕەشەیی بپارێزێت.
هەروەها، مافی هاووڵاتییانی كوردستان لە ژیانێكی شایستەدا مسۆگەر بكات، پێچەوانەكەی بەمشێوەیەی ئێستا، هەنگاونانە بەرەو زۆنچێتی و خۆسەپاندنی سەربازی و ئەمنی و بەمشێوەیەش هەرێمی كوردستان لە گەشبینی بۆ ئایندەكەی دووردەخاتەوە.
حزبی شیوعی و پلانی جێگرەوە (رەوتی چەپو دیموكراسی و ئالنگاری و دەرفەت و كاریگەری)
لەخەباتی خۆیدا، حزبی شیوعی هیچ درێخییەكی لە قوربانیدان و بەشداری كارای لەپرۆسەی سیاسی و هەوڵەكانی چەسپاندنی دیموكراسییەت و داكۆكی لەمافی مرۆڤ و مافی یەكسانی جۆری كۆمەڵایەتی - ئافرەتان نەكردووە، هەروەها بەردەوام خەباتكارێكی سەختی داكۆكی لەمافی كرێكار و جوتیار و تەواوی كارگەرانی بیر و بازوو بووە، بەشێوەیەك لەشێوەكانیش بنكەی جەماوەری حزبی شیوعی، لەرووی كۆمەڵایەتی ئەو جەماوەرە خۆڕاگر و نیشتمانپەروەر و هاوسەنگپارێزی كوردستانە، بەڵام بەهۆی چەندین فاكتەری دەرەكی و ناوخۆیی و هۆكاری بێبەشكردن و دابڕاندنی جەماوەری حزبی شیوعی لە ماف و ئیمتیازات و بگرە پێشێلكردنی مافە سەرەتاییەكانیشیان، رەوشێكی وەهای هێناوەتە ئارا، كە نەتوانێت جێگای شیاوی خۆی لەپرۆسەی سیاسی و دەنگپێداندا بگرێت، بەڵام ئەمە بەو مانایە نایەت، كە حزبی شیوعی دەستەوەستان بووە، بەپێچەوانە ئەمڕۆ لەهەمو كات زیادتر حزبی شیوعی دەتوانێت بەپڕۆژەی نوێ و بەدیل و جێگرەوەی نوێ، خەباتی سەرتاسەری بەهێزبكاتەوە. یەكێك لەم پڕۆژانەی كە لەماوەی ساڵانی رابردوودا حزبی شیوعی كاری لەسەر كرد، پێكهێنانی لیژنەی كاری هاوبەشی چەپی كوردستان بوو، كە تاڕادەیەكی باش كارەكانی چۆتەپێش، ئەمڕۆ داواكاری هەیە ئەم پڕۆژەیە فرەوانتر و بەهێزتر بكرێت، بۆیە بەپێی پێویستییەكانی قۆناخەكە و بەڕەچاوكردنی رەوش و بارودۆخی سیاسی و ناوچەكە، پلانی حزبی شیوعی لەوە فرەوانتر دەبێت، تاوەكو بەرەی چەپ و دیموكراسیخواز و هەموو ئەوانەی بڕوایان بە دادپەروەری كۆمەڵایەتی هەیە پێكبێت بەبەرنامەیەكی گشتیر، كە هەموو ئەو نادادییە رەتبكاتەوە، بەشدارییەكی كارا لەپرۆسەی سیاسی كوردستاندا بگێڕێت، بۆ ئەوەش پێویستە كار لەسەر چەند بازنەیی تێكۆشان بكرێت، كە بازنەی سەرەكی خودی حزبی شیوعی كوردستانە، پێویستە بپارێزرێت، بۆئەوەی زەمانەتی بازنەكانی دیكەی تێكۆشان بكات، ئەوانیش بریتین لەبازنەكانی چەپەكان بە حزب و كەسایەتییەكان و بازنەی هەموو ئەوانەی پەراوێزخراون و نوێنەری خۆیان پێكدەهێنن و بازنەی دەستەبژێری رۆشنبیران و بیرمەندانن، كە هاوكات بازنەی هەموو رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی، كە ئامادەییان تێدایە لە خەباتێكی فرەوانتردا بەشداری بكەن و هەورەها بازنەی سەرجەم ئەو كەسانەی نادادی رەتدەكەنەوە، كۆی ئەم كارە لەسەر ئەستۆی حزبی شیوعیدایە، كە پێویستە بەفەلسەفەی خۆنەویستی و میانڕەوی مامەڵەی لەگەڵدا بكات، تاوەكو بەرنامەی خەباتی خۆی دەگەێنێتە لوتكەی سەركەوتن.
ژنان كلیلی سەركەوتن و پێشكەوتنن
ژنان بەوپێیەی نیوەی گرنگی كۆمەڵگەی كوردستانن، هۆكاری سەرەكیشن بۆ گۆڕانكاری لەپێكهاتەی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووریی كۆمەڵگەی كوردستاندا، بەوپێیەی فاكتەرەكانی كولتووری و ژینگەی كۆمەڵایەتی كەمتەرخەمە لە رەخساندنی دەرفەتی گونجاو لەبوارەكانی فێركردن و راهێنان و دەستەبەركردنی ئازادی و مافی كاركردن بۆتە هۆكارێك بۆ لاوازی پێگەی ژنانی كوردستان لە هاوشانی لەگەڵ پیاودا، بۆیە حزبی شیوعی كوردستان، خەباتی خۆی لەپێناو یەكسانی و بەهێزكردنی پێگە و رۆڵی ژنانی كوردستان بەردەوام دەكات، چونكە ژنان فاكتەری سەركەوتن و پێشكەوتنی هەر كۆمەڵگەیەكن و بۆ حزبی شیوعیش هۆكاری گێڕانەوەی سەروەری و پێگەی تێكۆشانی حزبە.
ئالنگارییەكانی پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی
دیاردەی خۆدیتنەوە لە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییە تەقلیدییەكاندا هێشتا رۆڵی گەورەی هەیە و ئەمەش بنەمایەكی بەهێزی بۆ پێگەی عەشیرەتگەری و ناوچەگەرێتی و هاوپشتی خوێنبەندی خێزانی گەورە رەخساندووە، كەواتە بەشێوەیەكی راشكاوانە كە بابەتی پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی لەبەردەم ئالنگارییەكی گەورەدایە، چونكە تاك لەمجۆرە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەدا، بەشێكی زۆری ئازادی خۆی لەبەرامبەر ئەندامبوونی لەخێزانی فرەوان و عەشیرەتگەری لەدەستدەدات، ئەمەش دواجار بەبەرژەوەندی حزبەكانی دەسەڵات دەگەڕێتەوە، كە بەئاشكراش لەلایەن پارتی و یەكێتییەوە ناوەندەكانی دیوەخان و پێدانی پێگەی كۆمەڵایەتی بە سەرۆك و بنەماڵەكان لەسەر حیسابی دادگە و یاساكان كاری لەسەر دەكرێت لەپێناو بەرژەوەندی حزبی و هەژموونی پرۆسەكانی هەڵبژاردن و هەتا رادەی بەكارهێنانیان لە بەرنگاربوونەوەی هەرهەنگاوێكی بەمەدەنی و عەلمانیبوون و بگرە لەكاتی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەكانیشدا، بەمەش ئەركی حزبی شیوعی و حزبەكانی دیكەیە كار بۆ كەمكردنەوەی هەژموونی ئەم سیاسەتە بكەن.