بە گشتی بۆ دوو جۆری سەرەکی دابەش دەبێت: جەڵدەی دڵ و جەڵدەی مێشک. هەردووکیان کاتێک ڕوودەدەن کە خوێن بۆ بەشێکی گرنگی جەستە دەوەستێت.
لێرەدا کورتەیەک لەبارەی هەردوو جۆرەکە دەخەینە ڕوو:
١. جەڵدەی دڵ (Heart Attack)
کاتێک ڕوودەدات کە یەکێک لە خوێنبەرەکانی دڵ دەگیرێت و ماسولکەکانی دڵ ئۆکسجینیان پێ ناگات.
نیشانەکان:
ئازارێکی توند لە ناوەڕاستی سنگ (وەک ئەوەی قورساییەکی زۆری لەسەر بێت).
بڵاوبوونەوەی ئازار بۆ دەستی چەپ، مل، شەویلکە، یان پشت.
تەنگەنەفەسی و ئارەقەکردنەوەی سارد.
دڵتێکهەڵاتن و گێژبوون.
٢. جەڵدەی مێشک (Stroke)
کاتێک ڕوودەدات کە لێشاوی خوێن بۆ بەشێکی مێشک دەوەستێت (بەهۆی گیرانی دەمار یان تەقینی دەمار).
نیشانەکان (بە یاسای FAST دەناسرێتەوە):
Face (دەموچاو): لایەکی دەموچاو دادەبەزێت یان خوار دەبێت (بەتایبەت لە کاتی پێکەنین).
Arms (دەستەکان): لایەکی جەستە لاواز دەبێت و کەسەکە ناتوانێت هەردوو دەستی بەرز بکاتەوە.
Speech (قسەکردن): قسەکانی تێکەڵ دەبێت یان ناتوانێت بە ڕوونی قسە بکات.
Time (کات): ئەگەر ئەم نیشانانەت بینی، کات زۆر گرنگە و دەبێت دەستبەجێ پەیوەندی بە ئەمبوڵانسەوە بکرێت.
هۆکارە سەرەکییەکانی تووشبوون بە جەڵدە:
١. بەرزی پەستانی خوێن: یەکەم و گرنگترین هۆکارە.
٢. جگەرەکێشان: زیانێکی زۆر بە دیوارەکانی خوێنبەر دەگەیەنێت.
٣. نەخۆشی شەکرە: مەترسی جەڵدە زیاد دەکات.
٤. چەوری خوێن (کۆلیسترۆڵ): دەبێتە هۆی تەسکبوونەوەی دەمارەکان.
٥. قەڵەوی و وەرزش نەکردن.
٦. دڵەڕاوکێ و فشاری دەروونی توند.
چۆن خۆمان دەپارێزین؟
خۆراکی تەندروست: کەمکردنەوەی خوێ، شەکر، و چەورییە خراپەکان. خواردنی سەوزە و میوە.
وەرزش: ڕۆژانە بەلایەنی کەمەوە ٣٠ خولەک پیادەڕەوی.
دوورکەوتنەوە لە جگەرە و نێرگەلە.
کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییە درێژخایەنەکان: ئەگەر شەکرە یان پەستانی خوێنت هەیە، دەبێت بەردەوام لەژێر چاودێری پزیشکدا بیت.
دابەزاندنی کێش: پاراستنی کێشێکی گونجاو.
تێبینی گرنگ: ئەگەر هەستت بە نیشانەکانی جەڵدە کرد لە خۆت یان کەسێکی نزیکت، تکایە کات بەفیڕۆ مەدە و ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە فریاکەوتن (١٢٢) بکە، چونکە چرکەکانی سەرەتا ژیانی مرۆڤ ڕزگار دەکەن.