شیکاری د. محمد رفعت الإمام
کورداندنی: عومهر عهبدولكهریم (تینو)
بەشی دووەم
ڕەگ و ڕیشەی تاوانەکانی ئەنفال قوڵاییهكی مێژوویی ههیه و دەگەڕێتەوە بۆ كێشمهكێش و ململانێی (سەفەوی_شیعە و عوسمانی_سوننە) زیاتر لە ٤٧٠ ساڵ لەمەوبەر، بە تایبەتی بۆ شەڕی چاڵدیران لە (١٢ی ئابی ١٥١٤) سەرەڕای سەرکەوتنی هاوپەیمانی عوسمانی و کورد، ڕێککەوتنی چاڵدیران
دابەشبوونی کوردستانی لێکەوتەوە. کوردستانی ڕۆژهەڵاتی چیاکانی زاگرۆس کەوتە ژێر دەسەڵاتی فارسی شیعە و کوردستانی ڕۆژئاوای ئەو چیایانە کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی. ئەمەش بووە هۆی دەرکەوتنی دەستەواژەی "کوردستانی فارسی (ڕۆژهەڵات)" و "کوردستانی عوسمانی (ڕۆژئاوا)". ڕێککەوتنی سایکس بیکۆ (1916) و نیشتەجێبوونەکانی دوای جەنگی جیهانی یەکەم، بە تایبەتی پەیمانی لۆزان (1923)، زیاتر کوردستانی عوسمانی بەسەر سێ دەوڵەتی نەتەوەییدا دابەشکرد، کە بەهۆی ئەم پەیماننامەیەوە دروستبوون: تورکیا باکوری گرتەوە، عێراق باشووری گرتەوە، سوریاش ڕۆاڤای کوردستانی گرتەوە.
بەم شێوەیە لە کاتێکدا کە دەوڵەتی عوسمانی فرە نەتەوەیی و فرە کلتوری بوو، دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق لە ژێر سەرکردایەتی عەرەبی سوننەدا پرسی کوردی بە ئاراستەی
پێچەوانەدا برد. ئەمەش جێگەی سەرسوڕمان نییە، چونکە عێراق بوو بە دەوڵەتێکی ناوهندی(مركزی) بە یەک فهرههنگ و شوناسەوە واتە عەرەب. شیاوی باسه، کە مۆدێرنیزاسیۆن لە کوردستان تا کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم دواکەوت، هەروەها دهستهبژێری(نحبه) فیۆداڵی (ئاغاکان) لە کوردستان لە دوای لەناوچوونی میرنشینە کوردییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا لەناو نەچوو. بهڵام ئهو دهستهبژێرانه پێگهی خۆیان بۆ بهرژهوهندییهكانیان بهكار هێنا کاتێک ههندێک له ڕۆشنبیران چهمکی ناسیۆنالیزمیان پهره پێدا و بزوتنهوهی چهكدارییان ڕێكخست.
دابەشبوونی کوردستان کاریگەری قووڵ و بهرچاوی لەسەر ڕواڵتی ژیانی کورد بهجێهێشت. بۆ نموونە کۆچی نەریتی هاوین و زستان بۆ گەڕان بە دوای لەوەڕگەدا پەکیکەوت، ئەمەش بووە هۆی نیشتەجێبوونی
هۆزەکان. کورد بە دوای دەرفەتی بازرگانی و خوێندن و دامەزراندندا دەگەڕا و بەمشێوەیە دەستیان بە فێربوونی زمانی عەرەبی و تورکی و زمانە بیانییەکانی تر و سیستمی نووسین، کە کاریگەرییان لەسەر زمان و نووسینی کوردی هەبوو كرد. وشەسازی لە فەرهەنگی عەرەبی و تورکیشەوە خۆی خزاندە ناو زمانی کوردی. ئەو سنوورە دەستکردانەی، کە لە ساڵی (١٩٢٣) لەلایەن لۆزانەوە دامەزراندبوون، بەشداربوون لە نەبوونی یەکگرتوویی سیاسی لەناو کوردستاندا. ئەمەش جێگەی سەرسوڕمان نییە، چونکە ئەم سنوورانە ڕێگریان لە پەیوەندیكردن و گهیشتن و پەیوەندی نێوان ناوچە کوردنشینەکانی ناو تورکیا و عێراق و سوریا کرد. جێی تێڕامانه لە کاتێکدا باکووری کوردستان بوو بە بەشێک لە جیهانی ڕۆژئاوا، باشووری کوردستان نوقمی دڵی جیهانی عەرەبی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو و دوای ئەمەش کەوتە بەر جۆرێک لە ژینۆسایدی
سیاسی. جێی سەرسوڕمانە، کە کوردستان بەبێ بچوکترین مافی کۆلۆنی و ئینتیداب دابەشکرا و داگیرکرا و کوردهكان فێری زمانی عەرەبی و تورکی بوون، بە پێچەوانەی ئەو وڵاتانەی لە دوای ساڵی (١٩٢٢)هوه کەوتنە ژێر ئینتیدابهوه و دانیشتووانیان فێری زمانی ئینگلیزی و فەرەنسی و شارەزایی کارگێڕی بوون.
لە شانۆی ئۆپەراسیۆنەکانی تاوانی ئەنفالدا، بەریتانیا پارێزگاکانی موسڵ و بەغدا و بەسرەی داگیرکرد و دەوڵەتێکی نوێی بە ناوی "عێراق" دروستکرد، کە لە(١٤) قەزا پێکهاتبوو. لەو چوارچێوەیەدا موسڵ بوو بە بەشێک لە باشووری کوردستان، بەغدا بوو بە ناوچەیەکی سوننە و بەسرە بوو بە خاکی عەرەبی شیعە. ئینگلیزەکان بە نیازێکی تاڕادەیەک خێرخوازانە دەستیان بە دەسەڵاتداری عێراق کرد. بەڵام هەر زوو لە بەڵێنەکانیان بە کورد پاشگەزبوونەوە. ئەوان لە ڕێگەی تۆڕێک لە
ئەفسەرانی سیاسییەوە کوردستانی داگیرکراو و میزۆپۆتامیایان بەڕێوەبرد و بە کورتی ئینگلیزەکان ڕۆڵی سەرەکییان لە وێرانکردن و دابەشکردنی کوردستان بە هەردوو ڕێگەی شاراوە و ئاشکرادا بینی.
لە کاتێکدا کە دەوڵەتی عوسمانی و تورکیای میراتگری و شانشینی عێراق (١٩٢١-١٩٥٨) بەشدارییان لە دابەشبوونی کوردستانی عوسمانی (ڕۆژئاوا) كرد و شوناسی کوردیان سڕییهوهیان ههڵوهراند، کۆماری عێراقیش، لە ساڵی (١٩٥٨)ەوە، بەشداری لە هەڵمەتێکی سیستماتیکی و ڕێکخراوی کۆمەڵکوژی دژی کورد لە خاکە مێژووییەکانی و زێدی باوباپیرانی خۆیدا کردووە. ئەمەش بە تایبەتی دوای ئەوەی حزبی بەعس دەستی بەسەر دەسەڵات و دیکتاتۆریەتی عێراقدا لە ساڵی ١٩٦٣دا گرت، ئایدۆلۆژیای ناسیۆنالیستی عەرەبی توندڕەوی حزبی بەعس لەسەر ئەو باوەڕە بوو، کە بوونی کورد لە عێراق و سوریا
و هەروەها بەربەرەکان لە جەزائیر، گەورەترین بەربەستی بنیاتنانی نەتەوەیەکی یەکگرتووی عەرەبین. بۆیە پێویسته لەناوببرێن. سەیریش نییە تورکیای ناسیۆنالیستی بە بەرگی کەمالیستییەوە ئەم ئایدۆلۆژیایە لە دژی کورد وەک ستراتیژێکی سەرکەوتوو بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێکی (خوێنی پاک)، بە یەک زمان و یەک فهرههنگهوه گرتەبەر، تورکیایەک تهنیا بۆ تورکەکان بێت.
بە تێپەڕبوونی کات، دیکتاتۆریەتی سەربازی توندتر بوو، وێنەی سەدام حوسێن تکریتی لە سەردەمی سەرۆکایەتییەکەیدا (1979-2003) لە سەرتاسەری عێراقدا بڵاوبووەوە. عەرەبی سوننە سەرەڕای ئەوەی لە سەرەتای دامەزراندنی عێراقی مۆدێرنەوە دەسەڵاتیان بەدەستەوە بوو، بەڵام بە توندی پشتیوانیان لێدەکرد. زۆر هاوشێوەی ئەوەی کە تورکیای ئەتاتورک ڕکابەریی خێڵەکیی لە دژی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد قۆستەوە،
هەواڵگریی سەربازیی عێراقیش هەمان ئەم گرووپە لە کوردەکانی عێراقیان وەرگرت بۆ ئەوەی وەک "پاسەوانی گوندەکان" (جاش) خزمەت بکەن، کە لە کاتی هەڵمەتی ئەنفالدا بێبەزەییانە نمایشیان کرد. دواتر دەسەڵاتدارانی عێراق هێزی فریاگوزارییان لەو کوردە هاوبەشانە پێکهێنا بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی هەواڵگری و دژە تیرۆر لە شارەکاندا، ئەمە جگە لە بەڕێوەبردنی ناوچە کوردستانییەکان بەپێی یاساکانی فریاگوزاری. بێگومان ئەم میکانیزمانە هەر جۆرە خهبات و بەرخۆدانێکی کوردیان لاواز کرد. کورد وەک چۆن لە تورکیادا کەوتە ژێر کاریگەری ناوەندگەرایی دەسەڵات و میلیتاریزەکردن لە عێراقیشدا ههروا. کۆدەنگییەک هەیە، کە دەستووری عێراق (1968-2003) خراپترین دەستووری جیهانە لە ڕووی به سهربازگهكردن یان میلیتاریزەکردنی کۆمەڵگا لە دوای
ڕووخانی نازیزمەوە. هەرگیز ڕۆژێك له ڕۆژان باشووری کوردستان بە تەواوی لەژێر کۆنترۆڵی بەغدادا نەبووە و لەبری ئەوەی بە دوای چارەسەری پرسی کورددا بگەڕێت، بەغدا پەنای بۆ حوکمڕانی کورد بە زەبری دڕندانە برد و کوردستانیش بۆ هێزە ناڕێکخراوەکان مایەوە.
بەعەرەبکردنی زۆرەملێ(التعریب القسری)
وەک چۆن تورکەکان ئایدۆلۆژیای خۆیان لەسەر بیروباوەڕی تورانی بنیات نا، بەعسیەکانیش ئایدۆلۆژیای خۆیان لەسەر بیروباوەڕی ناسیۆنالیستی عەرەب(عروبه) بنیات نا. عەرەب هەر لە سەرەتاوە هەوڵی فراوانکردن و بەهێزکردنی دەوڵەتی نەتەوەی عێراقی لەسەر حسابی گروپە نا نەتەوەپەرستەکان دەدا. هەربۆیە ئەوان بەدوای ژینۆسایدێكی فهرههنگی(چاند) درێژخایەندا کەوتن کە ئامانجی ئاسمیلەکردنی
کورد بوو لە پێکهاتەی ناسیونالیستی عەرەبی بەعسدا، بەوهی كه وا دادهنێن کورد لە شوێنێکی نادروست و ههڵهدا دهژین.
هەرچەندە مادەی دووەم بڕگەی چوارەمی ڕێککەوتننامەی ژینۆسای بە تایبەتی باس لە ژینۆسایی کلتووری (شارستانی) دەکات، بەڵام زلهێزەکان هەوڵێکی زۆریان داوە بۆ ڕێگریکردن لە دانپێدانانی. بەعەرەبکردنی زۆرەملێی کورد لە لایەن ڕژێمە پاشایەتی و کۆمارییە یەک لە دوای یەکەکانی عێراقەوە، جۆرێک لە ژینۆسایی فهرههنگی پێکدەهێنێت کە لە دابەشکردنی کوردستانی عوسمانی و دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی عێراقەوە دەستی پێکردووە. ئەم پرۆسەیە تا ئەمڕۆش بەردەوامە. لەدوای لکاندنی پارێزگای کوردنشینی موسڵ بە عێراقەوە، ڕژێمی دەسەڵاتدار ستراتیژیەتی بەعەرەبکردن لە ناوچەکانی هاوسنووری ناوچە عەرەبییەکان، بەتایبەتی موسڵ، شەنگال، کەرکوک و خانهفین
پەیڕەو کردووە. دەسەڵاتدارانی عێراق بەشێوەیەکی سیستەماتیک پێکهاتەی دیمۆگرافیای ئەو ناوچانەیان گۆڕیوە بە گۆڕینی کورد بە هۆزە عەرەبەکان، ئەمەش ڕێگای بۆ دابڕانی لە کوردستان به یهكجاری خۆش کردووە.
لەبەرئەوەی زمانی کوردی بڕبڕه و بەردی بناغەی شوناس و چاند و كلتووری کوردییە، عێراق بەکارهێنانی لە نووسین و قسەکردندا قەدەغە دەکرد و هەندێکجاریش تەنها بە دوودڵی لەژێر کۆنترۆڵی تونددا ڕێگەی پێدەدا. یاسای زمانە ناوخۆییەکان لە ساڵی(١٩٣١)دا "هەندێک مافی فهرههنگی" بە کوردەکان بەخشی، بەڵام ئەمانە هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکران. لە واقیعدا ستراتیژی ئاسمیلەکردنی کورد لە سیستەمی بەعەرەبکردندا تەنیا بە مانای پەروەردەکردن بە زمانی کوردی نەبوو؛ لە ئەنجامدا سەختی دەربڕینی لایەنەکانی فهرههنگی کوردی وەک
مۆسیقا، سەما، گۆرانی، بۆنە نەتەوەییەکان (وەک نەورۆز) و لەبەرکردنی جلوبەرگی کوردی لێکەوتەوە. بەکارهێنانی تەنها زمانی عەرەبی وایکرد کورد لە زانکۆکاندا بخوێنێت، یان خۆبەخشانە لە سوپادا، یان بەدەستهێنانی کارە حکومیەکان قورس بێت. ژنانی کورد وهكو ژنانی عەرەب دهستیان به پۆشینی نیقاب یان حیجاب كرد، كه داب و نەریتی ئەوان نەبوو.
ڕژێمی عێراق بە هۆکاری ئایینی بەرنامەی یەکگرتنەوەی جێبەجێ نەکرد، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی، کە زۆرینەی کورد موسڵمانی سوننە بوون، هاوشێوەی فەرمانڕەوا عەرەبە سوننەکان و هیچ جیاوازییەکی تائیفی لە نێوانیاندا نەبوو. بەڵام فاکتەرە ئایینییەکە بە ڕوونی کۆمەڵگەی ئێزیدی دەگرێتەوە، کە یەکێکە لەو گرووپانەی به ئامانجگیراون و ژینۆساید كراون ههرچهنده له یهك كاتدا گروپێکی نەتەوەیی و نهژادی و ئایینین.