ستار ئەحمەد
خێزان بە بناغەی سەرەکی کۆمەڵگە دادەنرێت و یەکەیەکی سەرەکییە بۆ پەروەردەکردنی تاک و گواستنەوەی بەها و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان. کاتێک ئەم بناغەیە تووشی لاوازی و تێکچوون دەبێت، شوێنەوار و لێکەوتەی زۆر نەرێنی بەسەر تاک و کۆمەڵگە بە گشتییەوە جێدەهێڵێت. تێکچوونی شیرازەی خێزان بریتییە لە ناجێگیرییەکی کۆمەڵایەتی-دەروونی کە بەسەر خێزاندا دێت، بەهۆی لێک-نەگەیشتن، کاڵبوونەوەی خۆشەویستی، شکاندنی سنووری ڕێسا کۆمەڵایەتییەکان، یان کێشە دەرەکییەکان (وەک قەیرانی ئابووری و سیاسی). منداڵانی خێزانی تێکچوو زیاتر تووشی دڵەڕاوکێی بەردەوام، خەمۆکی، هەستکردن بە بێلانەیی و ناسەقامگیری دەبن. هەروەها ڕەنگە تووشی لاوازی لە خۆباوەڕی و گرفتی سۆزداری لە دروستکردنی پەیوەندییەکاندا ببن لە داهاتوودا. توێژینەوەکان دەریدەخەن کە منداڵانی خێزانە هەڵوەشاوەکان زیاتر ئەگەری هەیە تووشی لادانی ڕەفتاری، کێشە لەگەڵ پۆلیس، بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر، و تێوەگلان لە تاوان و دزی ببن. ناجێگیری خێزان و ناکۆکی نێوان دایک و باوک کاریگەری نەرێنی لەسەر تەرکیزی منداڵ لە خوێندندا دەبێت، ئەمەش ئەگەری شکست و دواکەوتنی خوێندنیان زیاد دەکات. زیاتر ئەگەری تووشبوونیان بە کێشەی تەندروستی جەستەیی و دەروونی هەیە بە بەراورد لەگەڵ منداڵانی خێزانە جێگیرەکان. ئەو کەسانەی لە خێزانی تێکچوودا گەورە بوون، ئەگەری زۆرترە لە ژیانی هاوسەرگیری خۆشیاندا تووشی تەڵاق و جیابوونەوە ببن. تێکچوونی خێزان و بێسەرپەرشتی کردنی منداڵان دەبێتە هۆی پەرەسەندنی تاوان و خراپەکاری لە کۆمەڵگەدا، چونکە تاکەکان ،پەروەردەیەکی دروست و کۆنترۆڵی خێزانیان نامێنێت. خێزانە هەڵوەشاوەکان زۆرجار ڕووبەڕووی هەژاری دەبنەوە، بەتایبەت ئەو خێزانانەی تەنها یەک باوانیان سەرپەرشتی دەکات، ئەمەش تێچووی کۆمەڵایەتی و ئابووری دەخاتە سەر حکومەت. خێزان کەنالێکی سەرەکییە بۆ فێرکردنی بەها و ڕەوشتی دروست. تێکچوونی شیرازەی خێزان دەبێتە هۆی کاڵبوونەوە و لاوازبوونی بەها و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان.
هەندێک لە توێژینەوەکان دەریدەخەن کە ناسەقامگیری سیاسی و ئابووری (وەک بێ مووچەیی و هەژاری) دەتوانێت هۆکارێکی سەرەکی بێت بۆ تێکچوونی خێزان، کە لە ئەنجامدا متمانەی تاک بۆ خاک و دەسەڵات لاواز دەکات.
لە کۆتاییدا، تێکچوونی شیرازەی خێزان تەنها کێشەیەکی تایبەتی نییە، بەڵکو قەیرانێکی کۆمەڵایەتی گەورەیە کە پێویستی بە هەوڵێکی نیشتمانی هەیە بۆ پاراستنی ئەم یەکەیە سەرەکییەی کۆمەڵگە و کەمکردنەوەی ئەو لێکەوتە مەترسیدارانەی کە دەیانخاتەوە.