ستار ئەحمەد
لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، هیچ ڕێبازێکی بەڕێوەبردن هێندەی پایەدارکردنی دەسەڵاتی خەڵک نەبووەتە جێی سەرنج. ئەم ڕێچکەیە، کە تێیدا تاکەکانی کۆمەڵگە خۆیان دەبنە بڕیاردەر و داڕێژەری داهاتووی خۆیان، نەک تەنیا شێوازێکی حوکمڕانی، بەڵکوو گوزارشتە لە شکۆی مرۆڤ و ئازادییە ڕەهاکانی. کاتێک باس لەوە دەکەین دەبێت دەسەڵات لە دەستی خەڵکدا بێت، مەبەستمان ئەوەیە هیچ هێز و تاقمێک بۆیان نییە بەسەر ویست و داخوازییەکانی کۆمەڵگەدا باز بدەن.
پایەی یەکەمی ئەم بیرۆکەیە لەسەر بنەمای یەکسانی دامەزراوە. لەم جۆرە فەرمانڕەواییەدا، دەنگی لادێنشینێک و دەنگی شارنشینێک، دەنگی هەژارێک و دەنگی دەوڵەمەندێک، وەک یەک وان. ئەمە ئەو لوتکەی دادپەروەرییەیە مرۆڤایەتی بۆی دەگەڕێت. کاتێک هەمووان هەست دەکەن، لە بەڕێوەبردنی وڵاتدا هاوبەشن، دڵسۆزی و نیشتمان پەروەری دەگاتە بەرزترین ئاستی خۆی. لێرەدا دەوڵەت نابێتە مۆتەکەیەک بەسەر شانی خەڵکەوە، بەڵکوو دەبێتە ئامرازێک بۆ خزمەتکردنی گشتی.
لە ڕووی ئابوورییەوە، سیستەمێک لەسەر ویستی گەل بێت، گەورەترین زامنی پاراستنی سامانی نیشتمانییە. کاتێک ئابووری وڵات لە دەستی تاقمێکی کەمدا نەبێت و ڕوونی ببێتە بنەما، داهاتەکان بە دادپەروەری دابەش دەبن. باج وەک ئامرازێک بۆ خزمەتگوزاری بەکاردێت، نەک بۆ دەوڵەمەندکردنی دەسەڵاتداران. بوونی چاودێریی وردی گەل و نوێنەرە ڕاستەقینەکان، ڕێگری دەکات لە هەڵاوسانی دارایی و بەهەدەردانی سەرمایە. کاتێک وەبەرهێنەرانی ناوخۆ و دەرەوە دەبینن یاسا سەروەرە و بەرژەوەندییەکان پارێزراون، گەشەی ئابووری خێراتر دەبێت. ئەمە دەبێتە هۆی ڕەخساندنی هەلی کار بۆ گەنجان و کەمکردنەوەی ڕێژەی هەژاری، چونکە ئابوورییەکی سەقامگیر تەنیا لە سایەی سیاسیەتێکی جێگیردا دروست دەبێت کە گەل پشتیوانی بێت.
لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، ئەم ڕێبازە دەبێتە هەوێنی پێکەوەژیانی ئاشتییانە. لە کۆمەڵگەیەکدا هەموو چین و توێژەکان هەست بە یەکسانی بکەن، ڕق و کینەی چینایەتی نامێنێت. پاراستنی مافی کەمینەکان و ڕێزگرتن لە بیروباوەڕە جیاوازەکان، کۆمەڵگە لە پەرتەوازەیی دەپارێزێت. شکۆی مرۆڤ لەوەدایە هەست بکات مرۆڤبوونی پارێزراوە و هیچ کەسێک ناتوانێت بەهۆی پێگەی کۆمەڵایەتییەوە سووکایەتی پێبکات. ئەمە دەبێتە هۆی دروستبوونی متمانە لە نێوان تاکی کۆمەڵگە و دەزگاکانی دەوڵەتدا. کاتێک خێزانەکان دڵنیابن دادپەروەری کۆمەڵایەتی هەیە، نەوەی نوێ بە گیانێکی ئەرێنی و داهێنەرانە پەروەردە دەبن، کە ئەمەش بناغەی کۆمەڵگەیەکی تەندروست و پێشکەوتووە.
یەکێکی تر لە خاڵە هەرە گرنگەکان، پرسی لێپرسینەوەیە. لە سیستەمێکدا گەل تێیدا سەروەر بێت، هیچ کاربەدەستێک لە سەرووی یاساوە نییە. یاسا وەک چەترێک وایە هەمووان دەپارێزێت و هەمووانیش لە ژێریدا بەرپرسیارن. ئەگەر فەرمانڕەوایەک لە ئەرکەکانی لایدا، هێزی خەڵک و سندوقەکانی دەنگدان دەبنە دادوەر بۆ گۆڕینی ئەو دەسەڵاتە بە شێوەیەکی ئاشتییانە. ئەمە ڕێگری دەکات وڵات تووشی پاشاگەردانی و توندوتیژی ببێت، چونکە ڕێگەی گۆڕانکاری هەمیشە کراوەیە.
ناکرێت باس لەم بابەتە بکەین و ئاماژە بە ئازادیی بیروڕا نەکەین. کۆمەڵگەیەک تێیدا مرۆڤەکان نەتوانن بە ئازادی بدوێن و ڕەخنە بگرن، کۆمەڵگەیەکی مردووە. لە فەرمانڕەواییەکی ڕاستەقینەدا، جیاوازیی بیروبۆچوونەکان وەک گوڵزاری ڕەنگاوڕەنگ وان دەبنە هۆی دەوڵەمەندکردنی ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی. ڕەخنەگرتن نەک تەنیا مافە، بەڵکوو ئەرکێکی نیشتیمانییە بۆ ئەوەی کەموکوڕییەکان ببینرێن و چاک بکرێن.
لە لایەکی ترەوە، پەروەردە و هۆشیاریی کۆمەڵایەتی دوو چەکی بەهێزن بۆ پاراستنی ئەم دەسکەوتانە. گەلێکی هۆشیار هەرگیز ڕێگە نادات کەسانێک بە ناوی پیرۆزییەکانەوە یان بە بەڵێنی درۆ، مافەکانیان زەوت بکەن. بۆیە پێویستە هەمیشە کار لەسەر ئەوە بکرێت تاکی کورد ئاشنای ماف و ئەرکەکانی بێت. دەبێت ئەوە بزانرێت پاراستنی ئەم ڕێبازە تەنیا بە دەنگدان کۆتایی نایەت، بەڵکوو چاودێریکردنی بەردەوامی دەسەڵات و بەشداری لە بڕیارە گرنگەکاندا، بنەمای مانەوەی وڵاتێکی بەهێزن.
لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین چەسپاندنی دەسەڵاتی خەڵک، تاکە ڕێگەیە بۆ گەیشتن بە ئارامی و بوژانەوەی ئابووری. وڵاتێک تێیدا یاسا سەروەر بێت و مرۆڤەکان ڕێزیان لێ بگیرێت، دەبێتە جێگەی سەرنجی جیهان و دەتوانێت لە ڕووی زانستی و پیشەسازییەوە هەنگاوی گەورە بنێت. ئەمە ئەو خەونەیە نەوەکانی ئێمە و داهاتوومان شایستەی ئەوەن تێیدا بژین؛ ژیانێک پڕ لە شکۆ، ئازادی و دادپەروەری کە تێیدا تەنیا ویستی گەل بڕیاردەری کۆتایی بێت
