خوێندنەوە و بەشدارییەك بۆ گفتوگۆیەكی بەرهەمدار
هەندرێن ئەحمەد، رۆژنامەنووس و شرۆڤەكاری سیاسیی
سەردەمی دوای هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤیەت و بلۆكی سۆسیالیستی بە هەموو ئەزموون و لێكەوتەكانییەوە، رووی لە سەردەمی تاك جەمسەری بە سەركردایەتی ئەمریكا كرد، كەسیمای ئەو سەردەمە پڕیەتی لە هەڵوەشانەوەی چوارچێوە و چەمكەكانی كۆتایی مێژووی فۆكۆ یاما، كە لەدوای كۆتاییهاتنی شەڕی ساردەوە جیهان بەڕێوە دەبات، لێرەدا چەپ خۆی لەبەردەم پرسیارێكی بوونگەرایی دەبینێتەوە، بە شێوەیەك سنووری شیكردنەوەی سیاسەت و رووداوەكانی رۆژانە تێپەڕبكات و بەرەو دیدێكی قووڵی مێژوویی هزری هەنگاو بهاوێژێ. بەو مانایەی پێویستە چەپ ببێتە چەپی سەردەمێكی نوێ، تێپەڕی سەردەمی ململانێی دووانەی جەمسەریی بكات، چونكە تەنها بە لۆژیكی خەونی شۆڕشەكان و سنووربڕی و لێكەوتەكانی جیوسیاسی، ناتوانێت وەڵامی پرسیاری بوون و كارگەرییەكانی بداتەوە. گۆڕانكارییە گەورەكان لە هاوسەنگی هێزی جیهانیدا، لە پاشەكشێی تاك جەمسەری و بە دیاركەوتنی سیماكانی فرەجەمسەری تێكەڵاو، بە مانای دابەشكردنەوەی هێز لەنێوان وڵاتان نییە، بەڵكوو بەومانایەشە كە پێویستە سەرلەنوێ پێناسەی خودی واقیعیەتی سیاسی بكرێتەوە. لەم بارەیەوە، چەپ ناتوانێت لەسەرهەمان گوتاری ناڕازیی تەقلیدی رۆژانە بەردەوام بێت، یان تەنها وەكو بیرگەیەكی ئایدۆلۆژی رووداوەكان شیكردنەوە بكات! بەڵكوو پێویستە هێزی بگۆرێت بۆ كارەكتەرێكی ستراتیژی، چەمك، تێگەیشتن و سیاسەتی نوێ بەرهەمبهێنێت. چەپ لە رووی تێۆرییەوە، لەسەر بنەمای شیكردنەوەكانی كارڵ ماركس بۆ ململانێی چینایەتی كە بزووێنەری مێژووە دامەزراوە، بەڵام هەرچی سەرمایەدارییە وەكو خۆی نەماوە تەنها بەرهەمهێنەری پیشەسازیی بێ، بەڵكوو بووەتە هێزی دارایی، ژیریی دەستكرد و ئابووریی سنووربڕ، بۆیە بونیادە شیكاریەكانی كلاسیكی تەنها بەس نییە بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئالنگارییەكانی ئەم سەردەمە نوێیە. ململانێكانی ئەمڕۆ تەنها لەناو یەك دەوڵەتدا قەتیس نییە، سەرمایەداری بووەتە فاكتەری دابەشكاری و خۆسەپاندن، لە رێگەی زنجیرەیەكی درێژ و فرەوان لە بەرهەمهێنانی جیهانی و تۆڕەكانی زانیاری و سەكۆكانی تەكنۆلۆژی، دواجار هێزو زانیاری و بازاڕی بەدەستەوەیە. یەكەم ئەركی چەپی سەردەم بریتییە، لە نوێكردنەوەی چەمكەكانی تێگەیشتن و هەڵسەنگاندنی خۆی، لە ڕێگەی گۆڕینی تێگەیشتنی خۆی بۆ جۆرەكانی ململانێی چینایەتی كە تەنها لە دووانەی (سەرمایە/ كار)دا قەتیسی نەكات، تێگەشتنێكی قووڵتر بەدەست بهێنێت، بە بەستنەوەی ئابووریی سیاسی و دەسەڵات و تەكنولۆژیا و جوگرافیای سیاسی، هەر ئەوەشە میشێل فۆكۆ ئاماژەی پێدەدات كاتێك دەڵێ:" ئەمڕۆ دەسەڵات تەنها لە یەك دامەزراوەی سیاسییدا خۆی نابینێتەوە، بەڵكوو بەربڵاوەو لە تۆڕێكی پەیوەندی و گوتار"ـە ئاراستەكراوەكان خۆی دەبینێتەوە". لەگەڵ ئەم تێگەیشتنەمان بۆ ئاستی جیهانی نوێ، دەكرێ دۆخەكە لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا خراپتر بێ، چونكە ئەو شەڕانەی لەناوچەكە روودەدەن، ئالنگارییەكی دوولایەنی رووبەڕووی چەپەكان دەكاتەوە، لەلایەك ناتوانرێت ئاكار و رەهەندەكانی ئیمپرالیەتی پەیڕەوكراو لەسیاسەتەكانی نێودەەوڵەتی فەرامۆش بكرێت، هەرچەندە لە بەرژەوەندی گەلێكی دیاریكراویش بێ، ئەوەتا ویلایەتەیەكگرتووەكانی ئەمریكا پەیڕەوی هەموو شێوەكانی هەژموون گەرایی و بونیادنانەوەی خۆی لەئاستی هەرێمایەتیدا دەكات، لەلایەكی دیكەشدا كورت كردنەوەی هەموو ململانێكان لەسەر فاكتەرو رەهەندی سیاسەتەكانی ئیمپریالی، وادەكات رۆڵی كاراكتەرە هەرێمایەتی و رژێمە دەسەڵاتخوازو دیكتاتۆرەكانی ناوچەكە فەرامۆش بكرێت. كە خۆیان بەرهەمهێنەری تەنگژەو قەیرانە ناوخۆییەكانی خۆیاننو لەرەخەساندنی دادپەروەری كۆمەڵایەتی و خۆشگوزەرانی وئاشتەوایی و بنەماكانی دیموكراسیەت شكستیان هێناوە. لە بەرانبەر دۆخۆێكی ئەوهادا، پێویستە چەپ سیاسەتی رەخنەگرانەی دووانەیی پەیڕەو بكات، رەخنە لە هەژموونی دەرەكی و شەرپێفرۆشتن و خۆ بەهێزكردن بەهێزی دەرەكی بگرێت، لە هەمانكاتدا رەخنە لە دیكتاتۆریەت و چەوساندنەوەی ناوخۆیی بگرێت و بە بیانوی جیاواز لەبیرخۆی نەباتەوە. چەپ لەسەر ئاستی رێكخراوەیی و جەماوەریدا، قەیرانەكەی هیچی كەمتر نییە لە تەنگژە هزریەكەی، ئەو حزبانەی لە سەردەمی دەوڵەتی نەتەوەیی و بەرەنگاربوونەوەی داگیركەر دروستبوون، چ لەكۆمەڵگەی پیشەسازی بن یان لە كۆمەڵگەی دواكەوتوو و دەرەبەگایەتی، ئەمڕۆ رووبەڕووی ژینگەیەكی سیاسی نوێ دەبنەوە، ئەم ژینگەیە پشتی بەخێرایی، خۆگونجاندن، پەیوەندی، پێشكەوتنی تەكنۆلۆژی وسەكۆكانی ژیریی دەستكرد دەبەستێت، ئەو حزبانە بە تەنها ناتوانن جەماوەر و تەیار كۆبكەنەوە، چونكە شێوازی نوێ لە كاری سیاسی پەیدابووە لە هەناوی تۆڕو بزووتنەوە كۆمەڵایەتییە جیاوازەكاندا. لەو چوراچێوەیەدا دەكرێ تێگەیشتنەكەی بیرمەندی ماركسی هاوچەرخ ئەنتۆنیۆ نێگری لەبارەی چەمكی جەماوەر- Multitude كە لەبری (گەل)باس دەكات، بهێنینەوە، كەدەڵێ "كاری سیاسی لەنێوان كارەكتەرە جیاوازەكان دابەش دەبێ، وەك یەك جەستەی بەرهەمهێنانی هێزی كۆمەڵی"، لەم تێگەیشتنەوە كۆنتڕۆڵكردنی ئەو كارەكتەرانە لە چوارچێوەی یەك رێكخراوەی تووند و وشكی حزبێك ئاسان نییە، ئەوەش چەپ ناچار دەكات بیر لە میكانزمەكانی رێكخراوەییش بكەنەوە، بەبێ ئەوەی پڕۆژە سیاسیە ستراتیژییەكانیان لەدەست بدەن.هێشتا ئالنگاری گەورەی دیكە دەمێنێت، بە تایبەتی لە بواری رۆشنبیری و بابەتە نەریتییەكان، ببینە ململانێی ئێستای جیهان تەنها لەسەر سەرچاوەكانی سامان و دەسەڵات نییە، بەڵكوو ململانێیە لەپێناو پێناسەكردنی خودی ئەوەی هەیەو پێی دەگوترێ ژیان گوزەریی - واقیعییەتی سیاسی، كێ توانای پێناسەكردنەوە و بەرهەمهێنان و سەپاندنی دیدوبۆچوونەكانی خۆی هەبێت، واتە زۆرترین بەشە هێزی هەیە. لەم روانگەیەوە جارێكی دیكە گرنگی بۆچوونەكەی گرامشی بەدیار دەكەوێت، كەناوی دەنێ"هەژموونی کولتووری"، چونكە خۆسەپاندن تەنها بەهێز نییە، بەڵكوو بەتوانای ئاراستەكردن و سەركردایەتیكردنی هۆشیاری گشتی دەبێ. لەو دیدگەیەوە پێویستە چەپ رۆڵی خۆی لەسەر پیشاندانی كێشەكانی ناوخۆیی و جیهانی بەو گێڕانەوە- سردیە گونجاوەی كە خۆی هەڵیدەبژیرێ نەك لەسەری دەسەپێندرێت بگێڕێت، هەروا نابێ خۆی تەنها وەكو ئۆپۆزسیۆنێكی سیاسی پیشان بدات، بڵێ من ئۆپۆزسیۆنم! ئەم گوتنە چاولێكەرییە، چەپ خۆی ئۆپۆزسیۆنە بۆتەیاركردنی جەماوەرو بەدەستهێنانی مافەكان، نەك هەر ناوێكی سواو، بۆیە چەپ لەسەریەتی چەمەكەكانی دادپەروەری، ئازادی،هاوڵاتیبوون، نیشتمانپەروەری و پێكەوەژیان دابڕێژێتەوە، بەشێوەیەك بگونجێت لەگەڵ سەردەمێك كە بە خێراییەكی زۆر لەگۆڕاندایە، دەبێت بای ئەوە پێشبینی بكات، ئەگەر و پێشهاتەكان چییە؟ لەسەر بنەمایەكی واقیعی، توانای رووبەڕووبوونەوەی ئالنگارییەکانی هەبێت.هەرچی پەیوەستە بە پێشبینیكردنی وەڵامی پرسیاری، ئایا چەپ دەگەڕێتەوە گۆڕەپانەكە؟ بە چ ئاست و بە چ شێوەیەك دەگەڕێتەوە؟ ئایا هەر لەچوارچێوەی نموونەكانی سەدەی رابردووو كلاسیكیاتی دووانەی چەپ و راستدا دەبێت، یان دەتوانێت پڕۆژەیەكی نوێی ئازادیخوازی بە هەموو ماناكانییەوە بڕیاربدات، وەڵامدەرەوەی هەموو بارگرژی و تەنگژەكانی سەدەی بیست و یەك دەبێت؟. وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە لەسەر تواناو خوێندنەوەی چەپەكان لە جیهان و لەناوهەر كۆمەڵگەی هەر وڵاتێكدا، لەسەر بنەمای سێ ئەركی بەیەكەوە گرێدراو دێتە دی: ئەركی یەكەم بەرهەمهێنانی تیۆرییەكی نوێیە خوێندنەوە كلاسیكیەكان هاوتەریب بكات لەگەڵ جیهانی هاوچەرخ، ئەركێکی دیكەی بونیاتنانی رێكخراوەیی خۆگونجێنەرە لەگەڵ پێداویستییەكانی گۆڕەپانی تێكۆشان، ئەركی سێەمیش پێشخستنی گوتاری سیاسییە، كاریگەری لە هۆشیاری گشتی بكات.بە بۆچوونی من ناتوانرێت تەنها بە داكۆكیكردن لە مێژووی تێكۆشان و رابردوو بەرەنگاری لێكەوتەكانی ئێستا ببینینەوە، بەڵكوو پێویستە داهێنان لە بەدەستهێنانی ئاییندەدا بكەین، لە جێهانێك و لە گۆڕانكارییە گەورە و خێراكانی هەنووكەییدا، كە هیچ شتێك لەسەر بونیادی خۆی نەماوەو نامنێت، هەر رۆژ ئاژاوەیەك زیاددەكات، چەپ تەنها بزووتنەوەییەكی سیاسیی دڵخوازنییە، بەڵكوو پێداویستییەكی فیكرییە بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگی و سەقامگیریی بۆ سیستەم و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی.
