نووسینی: هۆشیار عەبدولعەزیز
(ئەم بابەتە بەشێکە لە لێکۆڵینەوەیەکی درێژتر)
سڕینەوەی زمانەوانی و کولتووری:
لێکۆڵینەوە لە فیکری سیاسیی بەعس، وەک بزووتنەوەیەکی ناسیۆنالیستیی توندڕەو، بێ تێگەیشتن لە چەمکی "سڕینەوەی کولتووری" تێگەیشتنێکی ناتەواوە؛ چونکە سڕینەوەی کولتووری لە فیکری بەعسدا تەنیا دەرەنجامێکی لاوەکیی شەڕ نەبوو، بەڵکوو ستراتیژێکی داڕێژراو بوو بۆ گۆڕینی "نەخشەی مێژوویی و دەروونی"ـی ئەو پێکهاتانەی کە نەدەچوونە ناو قاڵبی "نەتەوەی سەردەست". ئەگەر جینۆساید بە مانای لەناوبردنی ژینگەی مرۆیی بێت، ئەوا سڕینەوەی کولتووری بە مانای لەناوبردنی کۆی پێکهاتەی نەتەوەیەک دێت، کە لە جەوهەردا بە بێبەها سەیر کراوە.
بەعس لە ڕێگەی ناسیۆنالیزمێکی شۆڤێنییەوە، هەوڵی دا ئەم پێناسەیە بەسەر زمان، کولتوور و مێژووی نەتەوەکانی تردا، بەتایبەت گەلی کورد، وەک "پاشکۆ" یان "تەنێکی نامۆ" بچەسپێنێت و وا وێنای کرد کە جگە لە زمان و کولتووری عەرەبی هیچی تر بوونی نییە، ئەوەیشی هەبێت پێویستە لەناو جەستەی پیرۆزی نەتەوەی عەرەبدا بتوێتەوە. هەرچەندە ئەم پڕۆسەیە لووتکەی داڕمانی ئەخلاقیی دەسەڵات بوو، بەڵام بەعس بێگوێدانە لایەنە مەترسیدارەکانی پڕۆسەکە، هێرشی کردە سەر پیرۆزترین دارایی مرۆڤ کە زمان و ناسنامەیەتی. ئەمەیش بووە هۆی تێکشکانی شیرازەی کۆمەڵایەتی و دروستکردنی نامۆبوونێکی قووڵ لەناو تاکەکانی کۆمەڵگەدا و هەر زوو ئەمە لە تەواوی دامودەزگە کارگێڕییەکاندا ڕەنگی دایەوە و زمانی عەرەبی بووە تاکە زمانی فەرمی.
زمان لای بەعس تەنیا ئامرازێکی پەیوەندیکردن نەبوو، بەڵکوو سنووری "بوون" بوو. کاتێک بەعس سیاسەتی یەک-زمانی سەپاند، مەبەستی تەنیا زاڵکردنی زمانی عەرەبی نەبوو وەک زمانی دەوڵەت، بەڵکوو مەبەستی کوشتنی ئەو "جیهانبینییە" بوو کە لەناو زمانەکانی تردا هەیە. کاتێک منداڵێکی کورد یان تورکمان ناچار دەکرا بە زمانێک بخوێنێت کە زمانی دایکی نییە و مێژوویەک بخوێنێت کە مێژووی نەتەوەکەی ئەو نییە، لە ڕاستیدا لە جەوهەری خۆی دادەماڵرا. ئەمە جۆرێک بوو لە "داگیرکاریی فیکری" کە ئامانجی دروستکردنی نەوەیەک بوو کە شەرم لە ڕابردوو و کولتووری خۆی بکات.
بەعس بە شێوەیەکی سیستماتیک ناوی شار و گوندەکان و تەنانەت ناوی مرۆڤەکانیشی دەگۆڕی و "تەعریب"ـی دەکرد؛ ئەمە تەنیا گۆڕینی ناو نەبوو، بەڵکوو هەوڵێک بوو بۆ پچڕاندنی پەیوەندیی مرۆڤ لەگەڵ خاک و مێژووەکەیدا. کاتێک جوگرافیا لە ناوە ڕەسەنەکانی خۆی دادەماڵرێت، مرۆڤ تووشی جۆرێک لە "سەراوێژبوونی ناسنامە" دەبێت و هەست دەکات لەسەر خاکی خۆی بێگانەیە. ئەمەیش یەکێکە لە مەترسیدارترین قۆناغەکانی داڕمانی کۆمەڵگە کە ئینتیمای شوێن و مێژوو لەناو دەبات.
سڕینەوەی کولتووری لە فیکری بەعسدا پاڵپشت بوو بە تیۆریی "نەتەوەی جەوهەری" کە پێی وابوو هەرچی لە دەرەوەی کولتووری عەرەبیدایە، یان پاشماوەی داگیرکاریی دەرەکییە یان جۆرێکە لە لادان لە ڕاستی. لێرەوە، سڕینەوەی ئەویتر بووە ئەرکێکی "شارستانی" لای بەعسییەکان و وایان بڵاو دەکردەوە کە زمان و کولتوورە نافەرمییەکان دەبنە هۆی لێکترازانی نەتەوە و لاوازبوونی دەوڵەت، بۆیە پێویستە هەمووان لەناو یەک زمان و یەک کولتووردا بتوێنرێنەوە. ئەم جۆرە لە تۆتالیتاریزمە، هەموو دەرگاکانی فرەیی و پێکەوەژیانی داخست. کۆمەڵگە لەبری ئەوەی ببێتە تابلۆیەکی ڕەنگاڵەیی لە فرەکولتووری، کرا بە "دیوارێکی یەکڕەنگی سارد" کە تێیدا هەر جیاوازییەک وەک درزێک لە ئاسایشی نەتەوەییدا دەبینرا. ئەمە بووە هۆی ئەوەی پێکهاتە پەراوێزخراوەکان هەمیشە لە دۆخی "خۆپاراستنی کولتووری"دا بن، کە ئەمەیش ململانێیەکی شاراوە و قووڵی لەناو جەستەی کۆمەڵگەدا دروست کرد و متمانەی کۆمەڵایەتی لەناو چوو؛ چونکە کولتووری لایەنێک بەسەر کولتووری ئەوانی تردا سەپێنرا و ئەمەیش هەستی زوڵم و چەوسانەوەی لەناو نەوەکاندا چاند.
دەرەنجامی ئەم سڕینەوە کولتوورییە، تەنیا لەناوچوونی چەند فۆلکلۆر و دابونەریتێک نەبوو، بەڵکوو داڕمانی "کەسایەتیی نەتەوەیی" بوو. کاتێک مرۆڤەکان لەژێر سایەی فیکری بەعسدا ناچار دەکران ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆیان بگۆڕن بۆ خێڵێکی عەرەبی تا لە ژیاندا بمێنن یان پۆستێکیان دەست بکەوێت، جۆرێک لە "دووڕوویی کۆمەڵایەتی" و "دابەشبوونی کەسایەتی" دروست بوو. تاکەکانی ئەم پێکهاتە کۆمەڵایەتییە لە ماڵەوە خاوەن ناسنامەیەک بوون، بەڵام لە دەرەوە و لەناو دەزگاکانی دەوڵەتدا وەک عەرەبێک دەبوو ببنە "بەعسییەکی نموونەیی". ئەم دابەشبوونە بووە هۆی داڕمانی بەها ئەخلاقییەکان و نەمانی ڕاستگۆیی لەگەڵ خود و لەگەڵ کۆمەڵگەدا.
ئەم سڕینەوە کولتوورییە وای کرد کە دوای نەمانی بەعس، کۆمەڵگە تووشی جۆرێک لە "شۆکی ناسنامە" بێت. خەڵک لەبری ئەوەی بەرەو هاووڵاتیبوونێکی مۆدێرن هەنگاو بنێن، بەهۆی ئەو سڕینەوە توندەی کە پێشتر لەسەریان بوو، گەڕانەوە بۆ توندڕەوی لە ناسنامە لاوەکییەکاندا. ئەو توندوتیژییەی کە ئەمڕۆ لە ناوچەکەدا دەبینرێت، بەشێکی زۆری دەرەنجامی ئەو "کوشتنە کولتوورییە" بوو کە بەعس ئەنجامی دا؛ چونکە کاتێک تۆ ڕێگە نادەیت ناسنامەکان بە شێوەیەکی سروشتی گەشە بکەن و پێکەوە بژین، ئەوا لە کاتی ئازادبووندا بە شێوەیەکی توندوتیژ و پەرچەکردارانە خۆیان دەردەخەنەوە. فیکری بەعس بە سڕینەوەی ئەویتر، نەک هەر نەتەوەی عەرەبیی بەهێز نەکرد، بەڵکوو هەموو پێکهاتەکانی تریشی تووشی داڕمانێکی مەعریفی و کولتووری کرد کە کاریگەرییەکانی بۆ چەندین نەوەی تر دەمێننەوە.
داڕمانی متمانەی کۆمەڵایەتی لای بەعس:
کاتێک کۆمەڵگە تووشی جۆرێک لە شێواندنی کولتووری دەبێتەوە، لە چوارچێوەی پڕۆسەیەکی داڕێژراودا داڕمانی متمانەی کۆمەڵایەتی سەرهەڵدەدات و دەبێتە هۆکاری ناسەقامگیریی گشتی و ناتەبایی پێکهاتەیی؛ وەک ئەوەی بەعس لە فەزای حوکمڕانی و گرێدانی چەمکە هاودژەکانی وەک "أمة عربية واحدة ذات رسالة خالدة"دا ئەنجامی دا.
ئەم دروشمە کە دەیەوێت "نەتەوەیەکی عەرەبیی یەکگرتوو، خاوەن پەیامێکی نەمر" بونیاد بنێت، لەخۆیدا کار لەسەر هەڵوەشاندنەوەی هەموو ئەو بەها ئەخلاقییانە دەکات کە کۆمەڵگەیەکی فرەڕەنگ و فرەئەتنی دەیەوێت لە خۆیدا بەرجەستەی بکات. بەعس بەم دروشمە و بە شێوەیەکی سیستماتیک کار بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو "گرێبەستە ئەخلاقی و دەروونییە" دەکات کە تاکی کۆمەڵگە بە یەکترەوە دەبەستێتەوە. لە سیاقی ئەم پڕۆسەیەیشدا، متمانەی کۆمەڵایەتی، کە تەنیا چەمکێکی لاوەکی نییە و پەیوەستە بە جەوهەری ژێرخانی دامەزراوەیی و مرۆیی هەر نەتەوە و کۆمەڵگایەکەوە، تووشی لەرزین و پچڕان دەبێت و دەرەنجام دۆخێکی مەترسیدار بەرهەم دێت، وەک ئەوەی لە دۆخی عێراقدا دەبینرێت.
بەعس لە ڕێگەی ناسیۆنالیزمێکی شۆڤێنیستی و سیستمێکی تۆتالیتارەوە، متمانەی وەک "مەترسی" دەبینی؛ چونکە متمانەی نێوان تاکەکان یەکسانە بە توانای ڕێکخستنی مەدەنی و دروستبوونی هێزی هاوتەریب لە دەرەوەی بازنەی دەسەڵات. بۆیە، یەکێک لە گەورەترین وێرانکارییەکانی ئەم فیکرە، گۆڕینی کۆمەڵگە بوو لە جەستەیەکی زیندووی پڕ لە کارلێکەوە بۆ کۆمەڵە گەردیلەیەکی دابڕاو، کە تاکە خاڵی بەیەکگەیشتنیان "ترس" و "پاشکۆیی" بێت بۆ دەسەڵاتی ڕەها.
داڕمانی متمانە لەژێر سایەی فیکری بەعسدا، لە ڕێگەی تێکشکاندنی "پانتایی گشتی"یەوە دەستی پێ کرد. بەعس هەموو جۆرە کۆبوونەوە، ڕێکخراو و گرووپێکی کۆمەڵایەتیی خستە ژێر چاودێریی وردی ئەمنییەوە. کاتێک مرۆڤەکان نەیاندەتوانی لە دەرەوەی چوارچێوەی حیزب متمانە بە یەکتر بکەن، جۆرێک لە "سیخوڕیی گشتگیر" سەری هەڵدا. لەم ژینگەیەدا، مرۆڤ نەک هەر لە هاوڕێ و هاوکارەکەی دەترسا، بەڵکوو گومان گەیشتە ناو جەرگەی خێزانیش. پەرەپێدانی فەرهەنگی "ڕاپۆرتنووسین" و پاداشتکردنی سیخوڕی، متمانەی نێوان نەوەکانی تێکشکاند.
کاتێک منداڵ لە قوتابخانە و ڕێکخراوەکانی (تەلائیع) فێر دەکرا کە "حیزب لە دایک و باوک پیرۆزترە"، ئەمە تەنیا دروشمێکی سیاسی نەبوو، بەڵکوو تەقاندنەوەی ئەو خانە ئەخلاقییە بوو کە متمانەی تێدا بەرهەم دێت. بەم شێوەیە، تاکی بەعسی لەناو دۆخێکی "پارادۆکسی دەروونی"دا دەژیا؛ لە لایەکەوە باسی برایەتیی عەرەبی و یەکێتیی نەتەوەیی دەکرا، لە لایەکی تریشەوە هەموو تاکێکی کۆمەڵگە وەک "گومانلێکراو" مامەڵەی لەگەڵ دەکرا، مەگەر پێچەوانەکەی بسەلمێنرێت.
ئەم داڕمانە لە ئاستی فیکریدا بووە هۆی کوشتنی "ئینتیمای نیشتمانی" و جێگرتنەوەی بە "پەرستنی تاکەکەسی". کاتێک دەوڵەت و نیشتمان لە کەسایەتیی "سەرۆک"دا کورت دەکرێنەوە، متمانە بە دامەزراوەکان نامێنێت. خەڵک فێر کران کە یاسا و مافەکان نین کە ژیانیان ڕێک دەخەن، بەڵکوو "مەکرەمە" و ڕەزامەندیی سەرکردەیە. ئەمەیش جۆرێک لە "ئەخلاقی پاشکۆیی" دروست کرد کە تێیدا متمانە بە یاسا جێگەی خۆی بۆ "واستە" و "دڵسۆزیی کوێرانە" چۆڵ کرد. ئەمە گورزێکی کوشندە بوو لە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی؛ چونکە تاکەکان گەیشتنە ئەو قەناعەتەی کە لێهاتوویی و ڕاستگۆیی هیچ بەهایەکیان نییە ئەگەر لە بازنەی دڵسۆزیی حیزبیدا نەبن. دەرەنجامی ئەمەیش دروستبوونی کۆمەڵگەیەکی "نەخۆش" بوو کە تێیدا سڕینەوەی ئەویتر وەک ئامرازێکی مانەوە دەبینرا و نەمانی متمانە بە ئەویتر بووە جۆرێک لە بەرژەوەندیی گشتیی نەتەوەی سەردەست.
لە ڕووی سیاسییەوە، داڕمانی متمانە بووە هۆی "پەنابردن بۆ ناسنامە لاوەکییەکان". بەعس هەموو ناسنامە ڕاستەقینەکانی (نەتەوەیی، ئایینی، مەزهەبی) سەرکوت کرد و ناسنامەیەکی دەستکردی عەرەبی-بەعسیی بەسەر کۆمەڵگادا سەپاند، بەمەیش تاکی عێراقیی تووشی جۆرێک لە وەهمی نەتەوەیی کرد بۆ عەرەب و بەتایبەت بەعسییەکان. لەم خۆگەورەکردنەوەدا، بەعس کەوتە پەلاماردانی ئەویتری وەک کورد و کەمەنەتەوەکان و هەوڵی سڕینەوەی دان، دەرەنجامیش ئەنفال و جینۆسایدی لێ کەوتەوە.
واتە پاشخانی ئەم پڕۆسەیە بۆ ئەو ساڵانە دەگەڕێتەوە کە بەعس متمانەی نێوان پێکهاتەکانی وێران کرد و زمان و کولتووری ئەویتری سڕییەوە؛ هیچ زەمینەیەک بۆ متمانەی سروشتی نەمایەوە کە بتوانێت کۆمەڵگا لەو دۆخە قورتار بکات کە بەعس لە خۆی و تاکی عێراقیدا بەرهەمی هێنابوو. داڕمانی متمانەی کۆمەڵایەتی وەک میراتێکی فیکریی بەعس، برینێکی وایە کە بە ئاسانی ساڕێژ نابێت. ئەمە تەنیا کێشەیەکی سیاسی نییە، بەڵکوو وێرانکارییەکی مەعریفییە کە تێیدا مانا ڕاستەقینەکانی "هاووڵاتیبوون" و "بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی" شێوێندراون. کۆمەڵگەیەک کە لەسەر بنەمای گومان و سڕینەوەی ئەویتر بنیات نرابێت، ناتوانێت بە ئاسانی متمانە بە دیموکراسی و دیالۆگ بکات و ڕووبەڕووی پاشماوەکانی ئەو فیکرەی بەعس بێتەوە کە ئەویتری وەک دوژمن یان کەرەستە دەبینێت. واتە دەکرێت بگوترێت جینۆساید لەم داڕمانی متمانەیەوە سەرچاوەی گرت کە بەعس لە بوونی دروشمێکی مەترسیداردا بەرجەستەی کرد.
جینۆساید لە فیکری بەعسدا:
لێکۆڵینەوە لە پڕۆسەی ئەنجامدانی جینۆساید لە فیکری بەعسدا، پێویستی بە تێپەڕاندنی تێڕوانینە سادەکانە کە جینۆساید تەنیا وەک "کاردانەوەیەکی سەربازی" یان "توندوتیژییەکی کاتی" دەبینن. جینۆساید لەناو سیستەمی بەعسدا، دەرەنجامی لۆژیکی و کۆتایی ئەو ئایدیۆلۆژیا ناسیۆنالیستییە توندڕەوە بوو کە مرۆڤی بەسەر دوو جەمسەری دژبەیەکدا دابەش دەکرد. لێرەدا جینۆساید وەک "ئامرازێکی ئەندازیاریی کۆمەڵایەتی" سەرهەڵدەدات؛ واتە دەوڵەت پێی وایە بۆ ئەوەی جەستەی نەتەوە بە تەندروستی بمێنێتەوە، دەبێت ئەو بەشانەی کە "نامۆن" یان "ناگونجێن" لە ڕەگەوە هەڵبکێشرێن. ئەمە پڕۆسەیەکی فیکرییە کە تێیدا توندوتیژی لە تاوانێکی ئەخلاقییەوە دەگۆڕێت بۆ "ئەرکێکی نیشتمانی و پیرۆز" لە پێناو پاراستنی پەیامی نەمر و یەکێتیی نەتەوەدا.
پڕۆسەی جینۆساید لە فیکری بەعسدا بە قۆناغی "داماڵین لە مرۆڤبوون" دەستی پێ کرد. پێش ئەوەی فیشەکێک بتەقێنرێت یان چەکی کیمیایی بەکار بهێنرێت، دەزگای میدیایی و پەروەردەیی بەعس کاری کرد بۆ ئەوەی "ئەویتر" (بەتایبەت کورد) لە مرۆڤبوون دابماڵێت. لەم قۆناغەدا، نەیارەکان بە "تێکدەر"، "بەکرێگیراوی بێگانە"، "جاش" یان "تەنێکی نامۆ" وێنا دەکران. کاتێک مرۆڤ دەبێتە تەنیا "ژمارە" یان "تەنێکی نامۆ" لەناو گوتاری فەرمیدا، کوشتنی چیتر وەک تاوان نابینرێت، بەڵکوو وەک "پاککردنەوە" سەیر دەکرێت. ئەمە ئەو زەمینە فیکرییەیە کە وای کرد ئەفسەر و سەربازانی بەعس بێ هیچ دوودڵییەکی ویژدانی، پڕۆسەی ئەنفال ئەنجام بدەن؛ چونکە ئەوان وا باوەڕیان پێ هێنرابوو کە خەریکی پاراستنی شەرەفی نەتەوەن دژی خیانەتکاران.
ئەم گۆڕانکارییە دەروونییە لای جەماوەریش وای کرد کە بێدەنگییەکی مەرگبار باڵ بەسەر کۆمەڵگەدا بکێشێت، چونکە ترس تێکەڵ بەو باوەڕە ئایدیۆلۆژییە ببوو کە قوربانییەکان شایستەی ئەو چارەنووسەن و نەمانی متمانەیش هێندەی تر پڕۆسەکەی قووڵتر کردەوە. تا گەیشتە ئەوەی قۆناغی دووەمی جینۆساید لای بەعس دەست پێ بکات؛ ئەم قۆناغەیش بە "سیستماتیککردنی توندوتیژی" بوو لە ڕێگەی یاسا و بڕیاری فەرمییەوە. چونکە جینۆساید لە عێراقی سەردەمی بەعسدا کردارێکی سەرپێیی نەبوو، بەڵکوو لەناو فەرمانگەکان و لەسەر کاغەزی فەرمی بە واژۆی باڵاترین دەسەڵاتەکان نەخشەی بۆ دەکێشرا.
بەکارهێنانی ناوی "ئەنفال"، کە ناوی سوورەتێکی قورئانە، بۆ پڕۆسەی لەناوبردنی ڕەگەزی، لووتکەی بەکارهێنانی ئایدیۆلۆژیا بوو بۆ شەرعییەتدان بە تاوان. ئەمە پەیامێکی فیکریی قووڵ بوو لای بەعس؛ بەوەی کە ئەم توندوتیژییە تەنیا سیاسی نییە، بەڵکوو "پیرۆزیشە". دابەشکردنی ناوچەکان بۆ "ناوچەی قەدەغەکراو" و مۆڵەتدان بە سەربازەکان بۆ کوشتنی هەر زیندەوەرێک لەو ناوچانەدا، نیشانەی گۆڕانی دەوڵەتە بۆ ئامێرێکی بێبەزەیی کە هیچ سنوورێکی ئەخلاقی و مرۆیی ناناسێت. لەم قۆناغەدا، "هاووڵاتیبوون" بە تەواوی دەمرێت و تەنیا "ئینتیمای ڕەها بۆ حیزب" دەبێتە مەرجی مانەوە لە ژیان؛ ئەوەی لەم بازنەیەیش دەرچوو، خوێنی حەڵاڵ دەکرێت و دەبێتە ئەو تەنە بێبەهایەی کە سڕینەوەی پێویستییەکی نیشتمانییە.
دەرەنجامی ئەم پڕۆسە جینۆسایدکارییە لە فیکری بەعسدا، تەنیا لەناوبردنی هەزاران مرۆڤ نەبوو، بەڵکوو داڕمانی "ویژدانی نیشتمانی" بوو. بەعس بە ئەنجامدانی جینۆساید، هیوای پێکەوەژیانی بۆ چەندین نەوە کوشت و ترسی وەک تاکە پەیوەندیی نێوان پێکهاتەکان جێگیر کرد. ئەم فیکرە وای کرد کە توندوتیژی ببێتە بەشێک لە کولتووری سیاسی، بە جۆرێک کە دوای نەمانی بەعسیش، کۆمەڵگا نەتوانێت بە ئاسانی لەو بازنە سووڕاوەیەی تۆڵە و ڕق دەربچێت. جینۆساید لای بەعس تەنیا ئامرازێک نەبوو بۆ سەرکەوتن لە شەڕدا، بەڵکوو هەوڵێک بوو بۆ "سڕینەوەی مێژوو و ناسنامە"ی نەتەوەیەک کە ڕەتی دەکردەوە لەناو ناسیۆنالیزمە شۆڤێنییەکەیدا بتوێتەوە. ئەم میراتە وێرانکەرە نیشانمان دەدات کە چۆن ئایدیۆلۆژیایەکی داخراو کاتێک دەگاتە دەسەڵات، دەتوانێت هەموو تواناکانی دەوڵەت بخاتە گەڕ بۆ ئەوەی گەورەترین تاوان دژی مرۆڤایەتی ئەنجام بدات و ناوی بنێت "پاراستنی نەتەوە".
