مزەفەر فەیلی
باری ئابووری یەكێکە لە مەرجەكانی سەرەكی سەربەخۆیی و پاراستنی کیانی وڵات دژی وڵاتانی ئیمپریالیزم و داگیركەر. هەر وڵاتێك كە دان بە سەربەخۆیی و میللی بوونی خۆی دەنێت، دەبێت بایەخ بە بواری بازرگانی و ئابووری وڵاتەكەی بدات. فەیلییەکان لە دێرزەمانەوە لە شارەكانی عێراق نیشتەجێ بوون، بەتایبەت لە شاری بەغدا و بە گشتی ناوچەكانی رۆژهەڵاتی ڕووباری دیجلە و خاوەنی ڕەسەنی ئەم وڵاتەن و هەر لە مێژە هەر كەس بە پێی تایبەتمەندی توانای خۆی لە بواری بازرگانی و كشتوكاڵ و یان پیشەسازی کاریکردووە.
لە كاتی دەركردنی جوولەكە لە ساڵی (1940) بۆ دەرەوەی عێراق لەلایەن حكومەتی عێراقەوە، بۆشاییەكی گەورە لە بواری ئابوری و بازرگانی و پیشەسازی دروستبوو، ئەمە دەرفەتێكی باش بوو بۆ فەیلییەکان تا ئەم بۆشاییە پڕبکەنەوە. ئەو ساردبوونەوە ئابورییە بخەنەگەر و بەو شێوەیە باری ئابووری وڵاتیان جوڵاند و دەسەڵاتی ئابووری و چۆنیەتی بەرێوەبردنی سیستەمی ئابوری عێراقیان بە دەستەوە گرت. هەر بۆیە زۆربەی پێكهاتەی بازارەكانی بەغدا لەلایەن فەیلییان بەرێوە دەچوو، خاوەنی راستەقینەی بوون، لە وانە بازارەكانی: شورجە، شیخ عمر، ساحە السباع، علاوی، تحت التكیە، دانیال و الدهانە، الصدریە، سەرتەپە و هەندێ لە ناوەند و شوێنەكانی تر لە بەغدا بەتایبەتی و عێراق بە گشتی، و هەروەها پێشخستنی ئاستی ئابووری و پیشەسازی بە دامەزراندنی كارخانە و كارگەی گەورە و گرنگ لە عێراق بووە هۆیەكی سەرەكی بۆ ڕەوڕەوەی ئابووری.
پاش دامەزراندنی دەسەڵات و حكومەتی پاشایەتی لە عێراق لە ساڵی (1921) فەیلییان فاكتەرێكی گرنگ و بزوێنەر بوون بۆ پێشخستنی عێراق و هەروەهاش دواتر بۆ سەرهەڵدانی شۆرشی میللی (14)ی تەمموزی ساڵی (1958) بە سەركردایەتی (عبدالكریم قاسم). هەر بۆیە وەكو سوپاسێك لە سەركردەی شۆرشی (14)ی تەمموزی ساڵی (1958) لە رۆڵی فەیلییان ئەوە بوو كە شەقامی ((غازی)) كە لە ساڵانی چلەكان دروست كرا بوو، ناوی گۆردرا بوو شەقامی ((كفاح)) لە لایەن (عبدالكریم قاسم) ئەوەش وەكو سوپاسێك لە رۆڵی بەرچاوی فەیلییان بۆ پشتگیرییان لە شۆرشی (14)ی تەمموز. هەر بۆ ئەم زەمینەیە فەیلییەکان چ لەسەر ئاستی نیشتیمانی و چ لەسەر ئاستی بزاڤی كوردی بەشدارییان كردووە لە هەموو پارت و بزاڤە سیاسییەكان، بۆیە و هەر وەكو دەزانین چەند ئەندامێكی سەركردایەتی حیزبی شیوعی عێراقی فەیلی بوون لەوانە (عزیز الحاج)، هەروەهاش كۆمەڵێك لە ئەندامانی سەركردایەتی حیزبی شیوعی كوردستانی و تەنانەت سكرتێری حیزبیش هەر لە كەسایەتی فەیلی بوون وەكو (كمال شاكر) كە سكرتێری حیزبی شیوعی كوردستان بوو و هەروەها (حیدر فەیلی) ئەندامی سەركردایەتی ئەم حیزبە بوو.
ژماریەک بازرگانی ناوداری فەیلی هەبوو، بۆ نموونە، (ملك منصورخان فیلی) كە كوری (غلام رچا شا خان فیلی) دوایین فەرمانرەوای لوڕستان فەیلی بوو، دوای گەرانەوەی لەگەل بابی بۆ شاری بەغدا، بۆ چەندەها جار بووە ئەندامی پەرلەمانی عێراق. شایانی باسە كە زۆربەی بازاری شۆرجە لە بەغدا مۆڵكی خۆیان بوو. هەروەها لە بازرگانانی فەیلی، (تقی الدین عبد الحسین) خاوەنی شیرینەمەنی (ابو منیر) بوو کە یەكێ لە بازرگانانی دیاری شاری بەغدا بوو، سەرمایەیەكی زۆری هەبوو. هەروەها (ابو شوان) و هەزاران بازرگانی تری بەتوانای فەیلی بازاڕی وڵاتیان گرتبووە دەست. بەڵام مخابن لە ئەنجامی سیاسەتی داپڵۆسێنەری بەعس، هەموویان راگوێزران یان لەسێدارە دران یان بێ سەروشوێن كران و دەستیان بەسەر هەموو مۆڵك و ماڵیان گیرا. فەیلییەکان كە زۆربەیان دەوڵەمەند و بازرگانی گەورە و بەناوبانگی بەغدا بەتایبەتی و عێراق بوون. زیاتر لە (3750) بازرگانی فەیلی و لەناویاندا پلەی یەكەمی هەبوو لە ئاستی عێراق و بەغدا بەتایبەتی. بێ گومان ئەمە هێزێكی هەرە گەورەی ئابوورییە كە دەتوانێت زۆر گۆرانكاری لە ناو وڵات ئەنجام بدات. شایانی باسە ئەم بازگانانە بە دڵسۆزی و پاکی کاری بازرگانیان ئەنجام دەدا و ئابووری ناوچەکەیان گەشاندەوە هەوڵیان دا بۆ جێبەجێكردنی سیاسەتی ئوتاركیسم و سەربەخۆیی ئابووری. لە ئاكام سێستەمی چوونیەتی بەرێوەبردن و هەڵسوراندنی سیاسەتی ئابووری حكومەتی عێراقیان بەدەست گرتبوو و هەمیشە تێدەكوشان كە خزمەتی وڵاتەكەیان بن و نەهێڵن كە دەستی ئیستعمار و داگیركەران بەسەر وڵاتەكەیان درێژ بێت بۆیە بە پشت بەستن بە چەكی متمانە و بروابەخۆكردن توانییان دەستی بێگانە لەم وڵاتە ببرن.
هەر وەكو دەزانین كە حكومەتی بەعس حكومەتێكی بێگانە پەرەست بوو و لەهەمان كاتدا رژێمی بەعسی زاڵم فەیلییان بە جۆرێك دەخەملاند كە ئەگەر بەم شێوازە بەردەوام دەستەڵاتیان بەسەر بازرگانی و كارە ئابوورییەكان هەبێت، دەبنە مەترسی زۆر گەورە بۆ سەر دەسەڵاتی عێراق و کاریگەرییان دەبێت، هەروەک لە هەندێك لە وڵاتانی دەرەوە، دەسەڵاتی حكومی بە دەستی بازرگانە زلهێزەكانە و بۆیە زۆربەی فەرمان و یاساكان لە دەستی بازرگانانە و تەنانەت بڕیاردەرن لە دەستنیشان كردنی سەرۆك كۆمار و سەركردەكانی جیهان. ئەمە لە لایەك و لە لایەكی تر هەروەكو لە سەرەوە باسمان كرد كە فەیلییەکان لە كۆنەوە پەیوەندییان بە بزاڤی رزگاری خوازی نیشتمانی عێراقی بەگشتی وەكو حیزبی شیوعیی عێراقی و بزاڤی رزگاری خوازی كوردی بەتایبەتی پارتی دیمۆكراتی كوردستان هەبووە ، بەردەوام پاڵپشتی و پشتگیری ماددی و مەعنەوی ئەم بزووتنەوانەیان دەکرد، ئەویش بە ناردنی كەل و پەل و خواردەمەنی و هەروەها پێشكەش كردنی پارە و تاكو دەگاتە چالاكی سیاسی لە نێو شارەكان و لە هەموو گرنگتر لە ئەنجامدانی چالاكی لە نێو جەرگەی دڵی عێراق واتا بەغدا ڕۆلێكی بەرچاویان هەبوو.
لە شەوی رەشی (6/5)ی نیسانی ساڵی (1980) رژێمی بەعسی لە رێگای وەزارەتی بازرگانی و ژووری بازرگانی بەغدا، بانگەشەی گشت بازرگانانی بەناوبانگی (بازاری شۆرجە) و بازارەكانی تری بەغدای كرد بۆ كۆبوونەوە لە هۆلی ژووری بازرگانی بەغدا لە شەقامی (شارع النهر) كە تیایدا باسی چۆنیەتی بەرەوپێشبردنی ئاستی بازرگانی و ئابووری عێراق بەگشتی و بەغدا بەتایبەتی كرا، بەڵام پاش تەواو بوونی كۆبوونەوەکە داوای مانەوەی ئەو بازرگانانەیان كرد كە رەگەزنامەی عێراقییان نوێ نەكردوەتەوە لە هۆلەكە بمێننەوە و پاش رێكخستنی هەموو پێداویستییەكان و ئامادەكاری هەموویان كۆكردنەوە و بە ئۆتۆمۆبێل بۆ (بەرێوەبەرایەتی گشتی ئاسایش) راگواستران و دواتر بۆ ناوچەكانی سنووری نێوان عێراق و ئێران لە رێگای (منزریە) و لەوێ بە زۆر بۆ سنووری ئێران راگوێزران.
شایانی باسكردنە كۆمەڵێكی تر لە بازرگانانی بەغدا كە زۆربەیان هەر فەیلی بوون هەر لە مانگی نیسانی ساڵی 1980 لە رێگای وەزارەتی بازرگانی داوای دیداری پیاوانی ئابووری و بازرگانی بۆ مەبەستی بەرزكردنی ژێرخانی ئابووری وڵات لە هۆڵی (الخلد) لە بەغدا و بۆ مەبەستی ئاسانكاری بۆ بازرگانان، کەچی ئۆتۆمبیلی نەفەرهەڵگری تایبەتیان بۆ ئامادە كردبوون. بەڵام دوای ماوەیەك خۆیان لە بەرامبەر بەرێوەبەرایەتی گشتی ئاسایشی بەغدا بینی! هەر لەوێ دەستیان كرد بە لێپرسینەوە و لێكولێنەوە لەسەر هەموو ئەو موڵك و ماڵەیان كە هەیەیانە. و دوای ئەمە بریاری راگوێزرانیان بۆ دەرەوەی وڵات بۆ دەرکردن بە تۆمەتی ئەوەی كە ئێرانین (تەبەعیەی ئێرانی)! و تەنانەت رێگەیان نەدا كە پەیوەندی بە خانەوادەكانیان بكەن بۆ ئاگاداركردنیان لەم بارودۆخە و رێگەی بۆ فروشتنی مۆڵك و ماڵیان پێ نەدرا! دواتر راستەوخۆ راگوێزران بۆ سەر سنووری عێراق-ئێران و هەروەها پاسەوانی سەرسنوور فەرمانیان پێی كردن كە دەبێت بچنەناو سنووری ئێران. یەكی لە گەواهیدران دەلێت كە: (من دوای سێ رۆژ توانیم پەیوەندی بە ماڵەوەمان بكەم و ئەوەش دوای ئەوەی كە چوومە ناو سنووری ئێران)!
هەروەها لە شەوی (8/4/1980) كە شەوێكی شوم و لەیاد نەچووە لە مێژووی فەیلییان، لەم شەوەدا دەست بە روخاندنی ماڵی خێزانە راگوێزراوە فەیلییان لە بەغدا و هەندێ پارێزگاكانی تر كرا و هەر لە هەمان شەو ژمارەیەكی زۆر لە خێزانە فەیلییەکان لە ناو ماڵیان دەركران و تەنانەت كاتی گۆرینی جلوبەرك و دەرفەتی ئاگادار كردنەوەی خزم و كەسوكاریان نەبوو چوونكە هەر كەس لە هەر شوێنێك دەگیرا خێرا بۆ بەرێوەبەرایەتییە گشتی یەكانی ئاسایش و سیخوریان دەبردن و لەوێ بۆ ناوچەكانی سەر سنووری عێراق و ئێران لە رێگای (خانەقین – منزریە) رادەگوێزران.
گلدانەوە و زیندانیكردنی فەیلییەكان لە ناو بەندیخانەكانی: (نقرە السلمان و ابو غریب و الحاكمیه) و بەپێی زانیاری دەزگا تایبەتی و سەربازییەكانی ڕژیمی بەعسی زاڵم، هۆكاری گلدانەوەی گەنجانی فەیلی نێوان ساڵانی (18-40) بۆ ئەوە دەگەرێتەوە كە وەكو كەرەستەی زیندوو بۆ تاقیكردنەوەكانی سەربازی لە بواری كیمیایی و بایۆلۆژی بەكارهاتوون! رژێمی بەعس پتر لە (22000) لاو بێسەروشوێن کرد و زیاترلە (1000.000) یەك ملیۆن كەس بۆ دەرەوەی عێراق راگوێزران ، ئەمە جگە لە زیندانی کردنی هەزاران و ئەشکەنجەدانیان و لە سێدارەدانی ژمارەیەکی زۆر لە زیندانیان. ئەوانەشی مانەوە رەگەزنامەی عێراقی و هەموو بەڵگەنامە و تەنانەت بروانامەی خوێندیان لێ زەوتکردن و ئەمە جگە لە بڵاوەپێکردنی خانەوادەکان هەڵکەندنیان لە شوێنی باووباپیرانیان
شایانی باسە كە ئەو ئۆپەراسیۆنانە لە ساڵی (1936) لە كاتی حكومەتی یاسین الهاشمی كە رشید عالی گیلانی وەزیری ناوخۆی ئەوكاتە بوو، تاكو ساڵی (2003) تا ڕوخان و لەناوچوونی رژیمی بەعسی بەردەوام بوو. دەنگ و باس و زانیارییان لەسەر نییە! بۆیە (46)ە مین ساڵوەگەری یادی جینۆسایدی فەیلییەكان بەرز رادەگرین و هیوادارین كە حكومەتی كوردستان و هەروەها پارت و رێكخراوە كوردستانییەكان ئەو قوربانیدانەی فەیلییەكان لەسەر كورد و كوردستان لەبیر نەكەن
