نووسینی: هیوا عومەر
لەم ڕۆژانەدا، یادی دامەزراندنی گەورەترین و كاریگەرترین حزبی سیاسی لە مێژووی كۆن و نوێی عێراق و ناوچەكەدا دەكەینەوە؛ مێژوویەك تەژی لە هەوراز و نشێو، تێكۆشان و قوربانی، دەستكەوت و سەروەری بۆ گەلانی عێراق و كوردستان، كە توانی ئاراستەی مێژوو بەرەو پێشەوە ببات.
ئەگەر سەرنج بدەینە هەلومەرجە مێژوویی و سیاسییەكەی سەردەمی دامەزراندنی حزبی شیوعی لە ساڵی ١٩٣٤دا، پێویستییە مێژووییەكان و چۆنیەتی یەكخستنی تیۆری و پراكتیك لە چوارچێوەی یەكێتییەكی هزری و سیاسیدا باشترمان بۆ ڕوون دەبێتەوە.
تۆوی ئەم حزبە لە سەردەمێكدا چەكەرەی كرد كە عێراق لەژێر سێبەری سیستەمێكی پاشایەتیی كۆنەپەرست و هەژموونی بەریتانیادا بوو. لە لایەكی تریشەوە، كۆمەڵگە لە نێوان چەقبەستوویی دەرەبەگایەتی (فیودالیزم) گیری خواردبوو، هەروەها سەرەتای دەركەوتنی چینی كرێكار بوو. لە ڕووی ئابوورییەوە، قەیرانی جیهانیی ساڵانی سییەكان كاریگەریی توندی لەسەر عێراق جێهێشتبوو، هەژارییەكی سەخت باڵی بەسەر وڵاتدا كێشابوو.
یەكگرتنی ئەم فاكتەرە سیاسی، ئابووری و كۆمەڵایەتییانە لەگەڵ دروستبونی یەكەمین ئەڵقەی (كۆڕ و كۆمەڵە) ماركسییەكان لە نێوان ڕۆشنبیراندا لە بیستەكانی سەدەی ڕابردوودا شانبەشانی كاریگەرییەكانی ڕەوتی هزری و ئایدۆلۆژی كۆمۆنیزم لە جیهاندا، بوونە هەوێن و زەمینەساز بۆ لەدایكبوونی ئەو حزبەی كە ئەمڕۆ یادی ٩٢ ساڵەی دەكەینەوە.
ڕووبەڕووبوونەوەی داگیركاری (ئیستیعمار)ی بەریتانیا لە چوارچێوەی پڕۆژەی ڕزگاریی نیشتمانیدا، بەرزكردنەوەی دروشمی "نان و ئازادی" و داوای دابەشكردنی زەوی بەسەر جووتیاراندا، ڕەهەندێكی قووڵی تێكۆشانی نیشتمانی و چینایەتییان بەخشییە ناسنامەی حزب.
حزبی شیوعی بووە یەكەمین هێزی سیاسی لە مێژووی عێراقدا كە توانی ناسنامەیەكی نوێ بۆ چەمكی "هاووڵاتیبوون" بنیاد بنێت و هەزاران ڕۆڵەی سەرجەم پێكهاتەكان (كورد، عەرەب، توركمان، كلدۆئاشووری، موسڵمان، مەسیحی، جوو و سابیئە) لە دەوری پڕۆژەیەكی هزری، سیاسی و ئابووری كۆبكاتەوە، كە چەقی سەرنجی تەنها 'مرۆڤ' بوو، بێ گوێدانە هیچ جیاوازییەكی دیكە.
كاریگەرییەكان لە دامێنی كۆمەڵگەوە تا لووتكەی هەڕەمی دەسەڵات
سەرەڕای ئەوەی حزبی شیوعی زۆربەی جار لە دەرەوەی بەشداری دەسەڵات بووە یان لەسەردەمانێك نەی ویستووە حوكمڕانی وەربگرێت ، بەڵام توانیویەتی لە دامێنی كۆمەڵگەوە تا لووتكەی هەڕەمی دەسەڵات، چەندین دەستكەوتی مێژوویی بۆ گەلانی عێراق و كوردستان بەدەست بهێنێت، كە گرنگترینیان ئەمانەن:
۱ـ بەرەنگاربوونەوەی داگیركاری: پێشەنگبوون لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەژموونی بیانی و تێكۆشان بۆ هەڵوەشاندنەوەی پەیماننامە كۆیلایەتییەكان وەك "پەیماننامەی پۆرتسمۆس".
۲ـ گۆڕینی سیستەمی حوكمڕانی: گێڕانی ڕۆڵی سەرەكی لە سەركەوتنی شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ و گۆڕینی سیستەمی حوكمڕانی لە پاشایەتییەوە بۆ كۆماری.
۳ـ پرسی كورد: یەكەم حزبی سیاسیی عێراقی بوو لە ساڵی1935 حزبی شیوعی عێراق داوای سەربەخۆیی بۆ كوردستان كردووەو لەسەر یەكەمین لاپەڕەی ڕۆژنامەی كفاح الشعب بڵاوكردۆتەوە. لە ساڵی 1944 یەكەمین ڕۆژنامەی سیاسی(ئازادی) بە زمانی كوردی بەناوی لقی كوردی دەركردووە، لە ساڵی 1953 دا لە میساقی باسم دووپاتی مافی بڕیاردانی چارەنووسی بۆ گەلی كورد كراوەتەوە هاوكات یەكەم حیزب بوو لە دووەمین كۆنفرانسی خۆیدا لە ساڵی ١٩٥٦، ڕاپۆرتێكی سەبارەت بە دۆزی كورد پێشكەش كرد و تێیدا كوردی وەك نەتەوەیەك لەقەڵەم دا كە مافی بڕیاردانی چارەنووسی هەیە.
٤ـ یاسای چاكسازیی كشتوكاڵی: فشار و تێكۆشانی بەردەوام بۆ دەركردنی یاسای ساڵی ١٩٥٨، كە زەویی لە دەرەبەگەكان سەندەوە و بەسەر جووتیاراندا دابەشی كرد؛ بەمەش كۆتایی بە سیستەمی دەرەبەگایەتی هێنا یان بنەماكانی هەڵوەشاندەوە.
٥ـ داكۆكیكردن لە مافی كرێكاران: دامەزراندنی سەندیكا كرێكارییەكان و دەستەبەركردنی مافە بنەڕەتییەكانی وەك "دیاریكردنی كاتژمێرەكانی كار، بیمەی تەندروستی و زیادكردنی كرێی كار".
٦ـ خۆماڵیكردنی نەوت: حیزب یەكێك بوو لە داواكارە سەرەكییەكانی دەركردنی یاسای ژمارە ٨٠ بۆ سنوورداركردنی دەسەڵاتی كۆمپانیا بیانییەكان و گەڕاندنەوەی سامانی نەوت بۆ خاوەندارێتیی نیشتمانی.
٧ـ یاسای باری كەسێتی (١٩٥٩): داكۆكیكردن لە پێشكەوتووترین یاسا كە مافێكی زۆری بە ژنان بەخشی لە پرسەكانی هاوسەرگیری، تەڵاق و میراتدا.
٨ـ نەهێشتنی نەخوێندەواری: ئەنجامدانی هەڵمەتی گەورە لە ڕێگەی ڕێكخراوە جەماوەرییەكانەوە بۆ فێركردنی خوێندن و نووسین لە گوند و كارگەكاندا.
۹ـ ڕابەرایەتیكردنی خۆپیشاندانەكانی شەقام: سەرپەرشتیكردنی سەدان چالاكیی جەماوەری و خۆپیشاندانی ملیۆنی دژ بە دیكتاتۆرییەت و كودەتا خوێناوییەكان.
۱۰ـ پێشەنگی فێمینیزمی سیاسی: دامەزراندنی "كۆمەڵەی ئافرەتانی عێراق" لە ساڵی ١٩٥٢ و پێگەیاندنی یەكەم وەزیری ژن لە مێژووی عێراق و جیهانی عەرەبیدا دكتۆر "نەزیهە دلێمی".
١١ـ پەروەردەی سیاسیی لاوان: دامەزراندنی "یەكێتیی گشتیی قوتابییان و لاوانی كۆماری عێراق" كە بووە قوتابخانەیەك بۆ پێگەیاندنی هەزاران كادیری سیاسی و ڕۆشنبیر.
۱۲ـ كۆكەرەوەی ڕۆشنبیران: زۆربەی شاعیر و هونەرمەندە گەورەكان وەك گۆران، قانع، دڵزار، دڵدار، شێخ نووری شێخ ساڵح، و محمەد ساڵح دیلان، د. عیزەدین مستەفا ڕەسووڵ و دەیان نووسەری ناوداری تر لە كورددا، هەروەها بدرشاكر سەیاب و جەواهیری و مزەفەر نەواب و سەعدی یوسف، غائیب توعمە فەرمان و چەندانی تر لە عەڕەب و پێكهاتەكانی تری عێراق) ئەندامی حزبی شیوعی بوون و حزب كاریگەری تەواوی لەسەر بواری ڕۆشنبیریی گشتی دانا و دەیان نووسەر و ڕۆشنبیر لەژێر كاریگەری حزبدا بوون. هەروەها حزبی شیوعی خاوەندارێتی لە دەیان میدیای بیسترا و بینراو و گۆڤاری كاریگەر وەك (بیری نوێ، ڕێگای كوردستان،رۆژنامەی ئازادی، تریق الشعب، بەیان) كردووە.
١٢ـ تێكۆشانی چەكداری: لە ساڵی 1963 وە ڕۆڵی كارا لە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕیی چەكداری و پێكهێنانی هێزەكانی پێشمەرگە (ئەنسار) لە شاخ، دژی ڕژێمی بەعس هەبوو خاوەنی چەندین داستانی نەبەردییە و بەشداریی كاریگەری هەبوو لە ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ بۆ ڕزگاركردنی شارەكانی كوردستان.
سەرەڕای ئەم مێژووە پڕ لە دەستكەوتە، بڕینی ئەم كاروانە دوورودرێژە بێ هەڵە و كەمكوڕی نەبووە. لە جیهانی گۆڕاوی ئەمڕۆماندا، حزب ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ و بەرپرسیارێتیی مێژوویی دەبێتەوە. پەیوەندیی دیالێكتیكی نێوان تیۆری و واقیع دەبێت بە جۆرێك دابڕێژرێتەوە كە "ماركسیزم" وەك دۆگمایەكی پیرۆز و چەقبەستوو نەبینرێت، بەڵكوو وەك میتۆدێكی شیكاریی زانستی بەكار بهێنرێت بۆ تێگەیشتن لە ئەركە هەنووكەییەكانی چەپ و گۆڕینی واقیعی ئەمرۆمان بۆ ئەوەی حزب بتوانێت حزبی دوێنێ و ئەمرۆ و بەیانیش بێت .
