ڕاپۆرت / ڕێگای کوردستان
لە ماوەی ڕابردوودا، بازاڕەکانی فرۆشتنی گۆشتی سوور لە هەرێمی کوردستان و عێراقدا شەپۆلێکی بێپێشینەی بەرزبوونەوەی نرخەکانیان بەخۆوە بینیوە. ئەم دیاردەیە بووەتە مایەی نیگەرانی و دڵەڕاوکێیەکی قووڵ لای هاووڵاتییان، بە تایبەت چینە کەم دەرامەت و ناوەندەکان کە پێشتر بە زەحمەت دەیانتوانی گۆشت بۆ سەر خوانەکانیان دابین بکەن. لە کاتێکدا کە هاووڵاتییان دەناڵێنن و دۆخی بژێوی ڕۆژ لە دوای ڕۆژ قورس تر دەبێت، هۆکارەکانی ئەم گرانییە لە نێوان بەرزبوونەوەی نرخی ئاژەڵ و ئالیک لە جیهاندا، کێشەی قاچاخچێتی و نەبوونی چاودێری پێویستدا دابەش بوون. ئەم ڕاپۆرتە بەدواداچوون بۆ ڕەهەندە جیاوازەکانی ئەم قەیرانە دەکات.
هۆکارە سەرەکییەکانی بەرزبوونەوەی نرخەکان
بۆ تێگەیشتن لەم کێشە ئاڵۆزە، پێویستە سەیری ئەو هۆکارە ناوخۆیی و دەرەکییانە بکەین کە بازاڕەکەیان بەرەو ئەم ئاڕاستەیە بردووە:
• بەهۆی نالەباری کەشوهەوا و وشکەساڵییەکانی ساڵانی ڕابردوو، لەوەڕگە سروشتییەکان لە زۆربەی ناوچەکاندا کەم بوونەتەوە یان فەوتاون. ئەمەش وایکردووە بەخێوکەرانی ئاژەڵ نەتوانن وەک پێشتر ڕێژەیەکی زۆر لە مەڕوماڵات ڕابگرن و ناچاربون بەشێکی زۆری ئاژەڵەکانیان بفرۆشن، ئەمەش لە درێژخایەندا زیانی گەورەی بە ژێرخانی سامانی ئاژەڵی گەیاندووە.
• تێچووی کڕینی ئالیک وەک جۆ، کا، سۆیا و ئالیکە دەستکردەکان لە بازاڕەکاندا بە شێوەیەکی خێرا زیادی کردووە. جووتیاران و خاوەن کێڵگەکان دەڵێن تێچووی بەخێوکردنی ئاژەڵێک دوو هێندە بووە، ئەمەش وایکردووە تێچووی بەرهەمهێنان لەسەر خاوەن ئاژەڵەکە زۆر گران بکەوێت و لە کاتی فرۆشتنەوەدا نرخەکەی بەرز بکاتەوە.
• یەکێکی تر لە کێشە هەرە گەورەکان، بردنی ئاژەڵی زیندووە لە هەرێمەوە بۆ شارەکانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق و وڵاتانی دراوسێ (بە تایبەت وڵاتانی کەنداو). بەهۆی بەرزی نرخی گۆشت لەو ناوچانەدا، بازرگانان ئاژەڵی ناوخۆیی بە قاچاخ یان بە شێوازی جیاواز دەگوازنەوە، ئەمەش بازاڕی ناوخۆیی لە خستنەڕوو خاڵی کردووەتەوە.
• گۆشتی هاوردەکراو لە وڵاتانی وەک بەڕازیل، ئوسترالیا و هیندستانەوە، بەهۆی بەرزبوونەوەی تێچووی گواستنەوەی دەریایی لەسەر ئاستی جیهان و گۆڕانکاریی بەردەوام لە بەهای دۆلار بەرامبەر بە دینار، نرخەکەی گران بووە و نەبووەتە جێگرەوەیەکی گونجاو بۆ کەمکردنەوەی فشار لەسەر گۆشتی خۆماڵی.
دەنگی شەقام و لایەنە پەیوەندیدارەکان
بۆ نزیکبوونەوە لە ڕاستی بابەتەکە، پێویستە گوێ لە زەرەرمەندانی یەکەمی ئەم دۆخە بگرین کە هاووڵاتییان و ئاژەڵدارانن:
"تێچووی بەخێوکردنی مەڕ و مانگا لە توانای ئێمە بەدەرە"
کاروان علی، خاوەنی مەڕوماڵات تایبەت بە ڕێگای کوردستانی ڕاگەیاند و ووتی : "ئێمە حەز ناکەین گۆشت گران بێت، چونکە کڕیارمان کەم دەبێتەوە. بەڵام کاتێک نرخی یەک تۆن جۆ یان کا عەلەف دەفڕێت و دەگاتە ئاستێکی خەیاڵی و حکومەت هیچ هاوکارییەکمان ناکات، ناچارین ئاژەڵەکانمان بە گرانی بفرۆشین تا بتوانین بژێوی خێزانەکانمان دابین بکەین و قەرزەکانمان بدەینەوە."
"گۆشتی سوور خەریکە دەبێتە خەون"
نەسرین قادر، خێزاندارە و ژنی ماڵەوەیە، وتی:
"نرخی کیلۆیەک گۆشت گەیشتووەتە ئاستێک کە لە توانای خێزانێکی فەرمانبەر یان کاسبکاردا نییە. پێشتر مانگی چەند جارێک گۆشتمان دەکڕی، بەڵام ئێستا ناچارین بایکۆتی بکەین یان تەنها پشت بە گۆشتی مریشک ببەستین، هەرچەندە ئەویش نرخەکەی بە جێگیری نەماوەتەوە و خەریکە سفرە و خوانمان بە تەواوی چۆڵ دەبێت لە گۆشت و هەندێ خۆراکی بەسوود و پێویست.
هاوکات هاووڵاتی جەبار ڕەشید وتی : ئێستا نرخی یەك كیلۆ گۆشتی بەرخ لە هەندێ شوێن 22 هەزار دینارەوە هەندێجار گرانتریش دەبێت و بەشێوەیەكی گشتیش نرخی سەرجەم جۆرەكانی گۆشتی سوور وەك گۆشتی گوێرەكە و كاوڕ و گا بۆ هەر كیلۆیەك لانیكەم دوو هەزار دیناری چووەتە سەر، ئەمەش بۆ هاوڵاتیاینی کەمدەرامەت و هەژاران نرخێکی یەکجار بەرزە و ناتوانن بیکڕن ، لە بەرانبەریشدا حکومەت بێدەنگە و هیچ هەنگاوێک نابینرێ بۆ کەمکردنەوەی نرخەکان و ئاسایی کردنەوەی بازاڕی گۆشتفرۆشی.
کاریگەرییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان
ئەم بەرزبوونەوە خێرایەی نرخەکان تەنها زیان بە باخەڵ و پاشەکەوتی هاووڵاتییان ناگەیەنێت، بەڵکو کاریگەری کۆمەڵایەتی و تەندروستیشی هەیە. گۆشتی سوور سەرچاوەیەکی سەرەکی پرۆتین و ئاسنە بۆ گەشەی منداڵان، کەمبوونەوەی لەسەر سفری خێزانەکان لە داهاتوودا دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی کێشەی تەندروستی و بەدخۆراکی. لەلایەکی دیکەوە، بازاڕی گۆشتفرۆشان (قەسابەکان) تووشی سستبوونێکی گەورە بووە، زۆرێک لە دوکانەکان بەهۆی نەبوونی کڕیار و کەمی قازانجەوە مەترسی داخرانیان لەسەرە، ئەمەش ڕێژەی بێکاری لەم کەرتەدا زیاتر دەکات و دەبێتە مەترسی بۆسەر لایەنی ئابووری هەندێ خێزانی تر کە ئەوە پیشەیانە و ژیانیان لەسەرێتی .
چۆن چارەسەری ئەم قەیرانە دەکرێت؟
شارەزایانی ئابووری و کشتوکاڵی کۆکن لەسەر ئەوەی کە تەنها بە چاودێری و سزادانی قەسابەکان نرخ کۆنترۆڵ ناکرێت، بەڵکو پێویستی بە پلانێکی ستراتیژی و ڕیشەیی هەیە لەلایەن حکومەت و وەزارەتە پەیوەندیدارەکانەوە:
• پاڵپشتیکردنی ڕاستەوخۆی کەرتی ئاژەڵداری بەوەی حکومەت ئالیکی پاڵپشتیکراو و دەرمانی ڤێتێرنەری بە نرخی گونجاو و پاڵپشتیکراو بگەیەنێتە دەست ئاژەڵداران، تا تێچووی بەرهەمهێنان کەم بێتەوە.
• کۆنترۆڵکردنی توندی سنوورەکان و بازگەکان و ڕێگریکردنی ڕەها لە قاچاخچێتی و هەناردەکردنی نایاسایی ئاژەڵی زیندوو بۆ دەرەوە یان بۆ ناوچەکانی خوارووی عێراق، تاوەکو هاوسەنگی لە نێوان خستنەڕوو و داواکاریدا لە بازاڕی ناوخۆدا دروست ببێتەوە.
• ئاسانکاری بۆ هاوردەکردنی ئاژەڵی زیندوو کەمکردنەوە یان لادانی تەواوی باج و ڕسوماتی گومرگی لەسەر ئەو بازرگانانەی کە ئاژەڵی زیندوو بۆ سەر بڕین هاوردەی وڵات دەکەن، ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی بڕی گۆشت لە بازاڕدا و دابەزینی نرخەکەی.
• چالاککردنی چاودێری بازرگانی و ڕێگریکردن لە قۆرخکاری لەلایەن هەندێک بازرگانی گەورەوە کە کۆنترۆڵی هاوردەکردنی ئاژەڵ یان ئالیکیان کردووە.
دەرئەنجام
گرانی نرخی گۆشتی سوور تەنها کێشەیەکی کاتی یان بازرگانییەکی سادە نییە، بەڵکو زەنگێکی مەترسیدارە بۆ ئاسایشی خۆراکی تەواوی کۆمەڵگە. ئەگەر لایەنە بەرپرسەکان دەستبەجێ هەنگاوی کرداری بۆ پاڵپشتی بەرهەمی ناوخۆیی و ڕێکخستنی بازاڕ نەنێن، دوور نییە لە داهاتوودا گۆشتی سوور ببێتە بەرهەمێکی شاهانە و تەنها لەسەر سفری چینێکی دیاریکراوی دەوڵەمەند بمێنێتەوە، ئەمەش جیاوازییە چینایەتییەکان لە کۆمەڵگەدا قووڵتر دەکاتەوە.
