(ئونسی ئەلحاج و قەسیدەى پەخشان)
عەبدولموتەڵیب عەبدوڵڵا
(1)
شیعر لە دەرەوەی وشە و دەربریندا-خۆشەویستییە، ژیاندۆستییە، مرۆڤدۆستییە... یەكەم كۆمەڵە شیعری (ئونسی لويس ئەلحاج- 27 يوليو 1937 - 18 فبراير 2014) شاعریهاوچەرخی لوبنانی، بەناونیشانی «لن» ساڵی 1960دا بڵاوبۆوە،لەبەر ئەوەی شێوە كۆنەكانی شیعری عەرەبیلەرزاند، نەفرەتییان لێكرد.
هەرگیز (ئونسیئەلحاج) دەستەكانی بە سیاسەت پیس نەكرد،هەمیشە لەگەڵ ئازادی بوو. ئەوەقسەیەكی سادە نییە،بەڵكەڕاستییەكی قووڵە كە لە ژیانیئونسیئەلحاجدا ڕەنگیداوە... ئەو شاعیرەی كە قسەی خۆیگوت و لەتەمەنی(حەفتاو حەوت) ساڵیدا، دوایململانێیەكی درێژ لەگەڵ نەخۆشیی شێرپەنجە، بە ئارامیڕۆیشت...
شیعرەكانی(ئونسی لويس ئەلحاج)بۆ زمانی فەڕەنسی و ئینگلیزی وەرگێڕدراون، و هەندێكـ لە موزیسیانانیش ئیلهامیان لە پەیڤەكانی وەرگرتووەو كاری هونەری و مۆسیقییان لەسەر بونیادناوە... لە یەکێک لە گرنگترین بابەتەتایبەتەکانی لەبارەی گۆرانیبێژی لوبنانی (فەیروز) بەناونیشانی "بەوپەڕی توندوتیژییەوە خۆشم دەوێت"، تیایدا دەڵێت: لە ژیانی ئێمەدا شوێنێک بۆ فەیروز نییە؛ هەموو شوێنەک تەنها بۆ فەیروزە...
هەندێكـ لە بڵاوكراوەكانی شاعیر «سەری بڕاو»، «ڕابردوویڕۆژە داهاتووەكان»، «چی بە زێڕ كرد؟ چی بە گوڵ كرد؟»، و «پەیامبەرێ بە قژی درێژەوە، تا کانیاوەکان»...
ئونسی ئەلحاج كۆچی دوایی كرد، بەڵام وشەكانی مانەوە—ئەو هەمیشە بە ئازادیوشەكانیدەردەبڕین، تەنانەت ئەگەرڕووحیشی لەڕێگای ئەو ئازادییەوەبرینداربوایە.
(2)
لە پێشەكى كۆمەڵە شیعرى (لن) هەر تەنها شاعیرێكىیاخى نییە،بەڵكە شاعیرێكى نەفرەتلێكراویشە... هەر تەنها هاوارێكى جیاوازى شیعرىنییە،بەڵكە هێرشێكى دۆزەخى بوو، بۆ سەر چوارچێوەى شیعریى و كلتورى سونەتگەرایى... ئونسی ئەلحاج لەنێوان هۆشیارىڕەخنەیى و قەسیدەى شیعرى ئازاد و قەسیدەى پەخشاندا ئاگاییەكى نوێى لە قەسیدەى پەخشاندا هێنا ناوەوە، دەمەوێ بڵێم ئاگایىئونسی ئەلحاج پەیوەندى بەڕۆشنبیریى شیعرى جیهانییەوە هەبوو، بۆیە وەكڕووداوێكى ئەدەبى لە بەرجەستەكردنى قەسیدەى پەخشان و چۆنێتى گەیاندنى بە خوێنەران بە جوانى ڕەنگیدایەوە.
قەسیدە دنیایەكى داخراوە بەسەرخۆیدا، هیچ ئامانجێكى زەمەنى نییە. شیعر دڵ- لە دڵدانە. پەخشان- گێرِانەوەیە... قەسیدە كورتبرِى لە هەموو هۆیەكانى دەربرِین دەكات. ڕەگەزىیەكەمى شیعر- موزیكایە. شیعر ئەوە دەڵێ كە گوتراوە، پەخشانڕوو لە شتێ دەكات و دەیدوێنێ و هەمووچركەكانى گوتار بە هى خۆى دەزانێت، موزیكا لە پێكهاتەى پەخشاندا بوونى دەكەوێتە لەرزەوە. لە شیعردا شاعیر پێش خوێنەر دەكەوێت، چونكە ئەو ئامرازانە ناس دەكات، كە شیعرى پێدروست دەكرێت، هەمیشە شیعر لەڕێگاى لەرەى موزیكاوە دەچێتە دڵى خوێنەرەوە، ئەوەى شاعیرێكى كۆنەپەرست و خوێنەرێكى كۆنەپەرست بەیەكەوە دەبەستێتەوە چارەنووسە!
ئەگەرچى لەنێوان دارِشتنى شیعر و پەخشاندا جیاوازییەكى بەرچاو هەیە،بەڵام ئەوەى جێى گومان ئەوەیە، كە هەموو كەلەپورە زیندووەكانى دنیا، شیعرى مەزنیان لە پەخشان پێشكەش بە مرۆڤایەتى كردووە، هەر لەبەر هەندێ ئەمرِۆ شیعر بە كێش و سەروا ناناسرێتەوە! ئەوەى بەردەوامڕێگا لە شیعرى پەخشان و قەسیدەى پەخشان دەگرێ كێش و سەروایە. لێرەدا شیعرى بە پەخشانكراو- پەخشان نییە، وەك چۆن قەسیدەى بە پەخشانكراو- پەخشان نییە.
شیعرى لیریكى هەیە، بەڵام پەخشانى لیریكى نییە، قەسیدەى پەخشانى نزیكە لە گێرِانەوە، قەسیدەى پەخشانى بێ ریتمە وەك ئەوەى (سان جۆن پێرس) دەینوسى... قەسیدەى پەخشان خاوەنى جیهانبینییە،قەسیدەى پەخشانئەزموونێكى قووڵ و بەهێزە، بەو پرِشنگانە دەناسرێتەوە كە بڵاوى دەكاتەوە وەك قەسیدەكانى هینرى میشۆ و ئارِتۆ...!
هەموو قەسیدەیەك وەك پێویست كورتە، بەڵام كورتبرِى زێتر لەسەر پەخشان جێبەجێ دەبێت، نەك قەسیدە... قەسیدەى كێشدار زێتر پێویستى بەیەكگرتنە، نەك گەرِانەوە بۆ سەرچاوە... قەسیدەى پەخشان پێویستى بە ئامرازى گێرِانەوە، وەسف، ئەزموون، جیهانبینى... هەیە.
(سوزان بیرنار) دەڵێت: پێویستە قەسیدەى پەخشان لەپێناو درەوشانەوە- كورتبرِى بكات! هەموو قەسیدەیەكى پەخشان پاڵنەرێكى ئاژاوەیى لە پشتە،ڕووخێنەرە، وزەیەكى ئەندازەیى تێدایە،ڕاپەرِینە بە دژى كۆتوبەند... (ڕامبۆ) دەیویست بەسەر زماندا زاڵ بێت و كورتبرِى لە (بۆن، دەنگ،ڕەنگ...) بكات... قەسیدەى پەخشان لەسەر درەوشانەوە، نەفرەت، شێتایەتى... وەستاوە، هەمیشە هەرِەمەكى بوونی خۆى نیشان دەدات! قەسیدەى پەخشان كارى شاعیرى نەفرەتلێكراو و بەرهەمى نەفرەتلێكردنە... لە قەسیدەى پەخشاندا شتێك نییە پێى بڵێن كۆتایى.
(3)
ئونسی ئەلحاجنامەبەری دۆزەخى زمانە، بەردەوام بە دواى ئامانجە مرۆییەكانەوەیە، بە دواى خۆشەویستى، بە دواى مرۆڤدۆستى و ژیاندۆستییەوە... شیعر لاى ئەو خۆراكى خودە! ئافرەت لاى ئەو ئەلتەرناتیفى ژیانە! منداڵیى لاى ئەو پشتگوێخستنێكى فریشتەییانەیە لەڕەشەبا دەمانپارێزێت... ئونسی ئەلحاجهەمیشەلەنێوان ناپاككردنەوەی زمان و پووچگەرایى ژیان و وێرانكردنى شتەكان، وەك بیابان تینووە.
ئونسی ئەلحاج شاعیرىڕچەشكێن،شاعیرىهەرێمە دەست بۆ نەبراوەكانە، شاعیرى نەست و ناخ و زمانە قەدەغەكراوەكانناوەوەی مرۆڤی لەنێو زماندا چەسپاند، دەست بۆ نەبراوەكانى، لە زمان و لە سەر ئاستى بیركردنەوە بەرجەستە كرد... بەڵام شیعر هەر تەنها بە مەسەلە قەدەغەكراو و دەست بۆ نەبراوەكانەوە پەیوەست نییە، شیعر بە حەقیقەت و ژیان و خەونەوە بەندە! شیعر هەر تەنهاڕاستگۆیى و بوێرى نییە، شیعر چۆنێتى تەعبیركردنە لە ژیاندۆستى، لە مرۆڤدۆستى، گەرِانى بەردەوام و بەجێهێنانى زێترى خۆشەویستىو چێژ و خۆشییە...
مەرج نییە قەدەغەكراوەكان هەمیشە قەیران بنێنەوە، بەڵام هەمووڕچەشكێنییەك ئامانجى ڕچەشكاندنە، ئەوە بەو مانایە دێت، كە هەمیشە وزەى ژیان بەهێزترە لە مردن، ئەوە بەو مانایە دێت، كەیاخیبوون كۆتایى نییە.
(4)
تێگەیشتنى باو ئەوەیە كە پەخشان پەخشانە و شیعر شیعرە، كەواتە ئەو میكانیزمانە چین كە قەسیدەى پەخشان بەرەو شیعر دەبات،یان شیعر لە قەسیدەى پەخشاندروست دەكەن، بێ ئەوەى وەك پرنسیبێكى بنەرِەتى بە سەرچاوەى پەخشانەوە گرێ بدرێت! ئونسی ئەلحاج لە پێشەكى كۆمەڵەى (لن) بەرانبەر ئەو دیدە باوەى كە شیعر و پەخشان لێكجیا دەكاتەوە، پێیوایە لەنێوان شیعر و پەخشاندا پردى بەیەكگەیشتن هەیە! ئەگەرچى پێیوایە پەخشان و شیعر نكۆڵى لەیەكتر دەكەن، چونكە شیعر دەبێ ئەوە بێت كە لە دەرەوەى پەخشاندا دەنوسرێت، بەڵام پەخشان نەرم و كراوەیە،شیعرڕێكخراو و مەبەستدارە، پەخشان هێمن و جێگیرە، شیعر گرژە، شیعر نە زەمەنییە و نە پەیوەندى بە بارودۆخەوە هەیە، ئەوەش پێچەوانەى پەخشانە. پەخشان بەرهەمى عەقل و ئاگاییە، بەڵام شیعر بەرهەمى دەروونە، پەخشان گەیەنەر و ڕازیكەرە و شتەكانمان بۆ دەسەلمێنێ، بەڵام شیعر درەوشاوە و ئاماژەخوازە...
كەواتە ئایا دەكرێ لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ ئەو پرسیارە ئیشكالئامێزەیەكێكە لە پرسیارە ئاڵۆزەكانى پێشەكى كۆمەڵە شیعرى (لن). بە برِواى من ئەو پرسیارە تەمومژاوییە! دەمەوێ بڵێم دەكرێ لە برى (ئایا) بە (چۆن) پرسیارەكە راستكەینەوە: چۆن لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ ئەگەرچى پرسیارى دووەمیش مەرج نییەڕاست بێت، بەڵام لەگەڵ پەیبردن بە قەسیدەى پەخشان زێتر دەگونجێت... پرسیارى دووەم پرسى تایبەتمەندى و تاكگەرایى لەخۆدا هەڵگرتووە... ئونسی ئەلحاج پرسیارىیەكەم بە (نەرێ) وەڵام دەداتەوە: نەخێر ناتوانین لە قەسیدەى پەخشان دەربچین. لە پشت ئەو وەڵامەشدا پرنسیبێكى چەسپاو هەیە، ئەویش ئەوەیە كە بنەماى شیعر پەخشانە! پرسیارىیەكەم پێمان دەڵێت قەسیدەى پەخشان بە پەخشانەوە بەندە و دەكەوێتە ژێر كاریگەرى جۆرەكانى وەسف و ناونانەوە، بەڵام پرسیارى دووەم ئەو پرسیارەىلێرەدا هەوڵى فۆرمەلەكردنمان داوە پێمان دەڵێت قەسیدەى پەخشان بنەماكەى لەسەر پەخشان نەچەسپاوە،بەڵكە قەسیدەى پەخشان بنەماكەى شیعرە، دواجاریش دەمەوێ تۆخترى بكەمەوە و بڵێم پەخشانڕەگەزێكە لەڕەگەزەكانى شیعر... شیعرى داهێنەرانە هەمووڕەگەزەكانى قەسیدە و پەخشان لە ئاستێكى باڵادا خەلق دەكات، داهێنانیش لە ئاستە باڵاكانى زماندا دەدۆزێتەوە.
كەواتە لەنێوان شیعر و پەخشان مەسافەیەكى ئیستێتیكى و دەربرِینێكى بەرفرەوان هەیە، وەك چۆن مەسافەیەكى جوانى لە وەرگرى جۆراوجۆردا دروست دەكات. بەو مانایەش دەشێ پرسیارىئونسی ئەلحاج: ئایا دەكرێ لە قەسیدەى پەخشان دەربچین؟ مەبەستى لە پەخشانێك بێت، كە مەسافەیەك لە شیعر نزیك دەبێتەوە...
(5)
شیعرىئونسی ئەلحاجڕووتە وەك ئادەم و حەوا بەر لەوەى لە بەهەشت دەربكرێن، وشەڕووتەكانى بێ ئەوەى هەست بە شەرم بكەن،ڕووبەڕووى دنیا دەبنەوە، هەموو وشەڕووتەكانى لە قەسیدەكانیدا سەر بەرزانە دەوەستن، بێ ئەوەى خۆیان بە جوانكارى خەریك بكەن، بێ ئەوەى خۆیان دەمامك بدەن، هەر تەنها بەڕووتى سەما دەكەن، بێ ئەوەى كراسى خوازە و چوارشێوىڕەوانبێژى بپۆشن! وشەكان لەو مانایانە دەردەچن، كە ئێمە دەیانزانین،ئونسی ئەلحاج لەنێوان شیعر و خۆشەویستى،یەكەمیان بە گوتنى بێدەنگ دادەنێ و دووەمیان بە كردار... ئەو چەند شیعرەىئونسی ئەلحاج بە بێدەنگى بخوێننەوە:
پلان
لەنێواندارسنۆبەرەكاندا هاوارت دەكرد، باى دەنگت بەرەوناخم دەهات، بێدەنگی هەڵگرتبوو
خۆت لە پەنادارسنۆبەرەكاندا حەشاردابوو، دەگەمە هاوارت، دەگەرِێمەوە بۆ ئەوەى نەمبینیت
لەنێواندارسنۆبەرەكاندا هاوارت دەكرد، ئازیزەكەم وەرە
من لە پەنادارسنۆبەرەكان بووم، بۆ ئەوەى نەمبینى، لە هیكەوە بەرەوڕووت دەبمەوە، تۆڕادەكەى.
سەرچاوە:
*أنسی الحاج، دیوان (لن )- المقدمە.ط3. دار الجدید. بیروت 1994 ص27..
------
تا بەیانی و نیوەی بەیانی
I
بۆتۆ دەرگا كراوەیە—
لە بەیانییەوەتا بەیانی،
بەیانی و نیوەی بەیانی.
II
بە جلەكانتەوە لەسەرگردەكە دانیشتوویت.
باران دەبارێ، تەڕ دەبیت.
مارەكە دەخشێ، و لەسەر گردەكە وەك شمشێر دەچەقێ.
هەناسەتان توند دەبێت.
III
ڕەنگی دەمت بۆنی سێوە.
IV
كاتژمێر شەوە—دوای شەو و نیوەی شەو.
ماڵی خۆشەویستەكەم لەبان شەوە.
ژوورێكی ماڵەكەی لە ناوەڕاستی شەوە.
لەوێوە بۆم دەڕوانێ، نامبینێ.
بۆ ئەو شوێنە دەچێ كە من بۆی دەچم، نامبینێ.
ڕووناكی دەكاتەوە، نامبینێ.
لەپاشان ئیتر دەخەوێ،
خەون بە پەنجەرەوە دەبینێ،
و دەترسێ با بیگرێتە خۆی.
V
چاو لە تاریكایی بكە؛
تێدەپەڕم، دەنگت پڕ دەكەم لە دەنگم.
دەنگت—لە گەروومەوە دێ—
شیرین، شیرین وەكومێوژ.
سەرچاوە:
أنسي الحاج: ماذا صنعت بالذهب؟ ماذا صنعت بالورد؟ دار الجدید، طبعة ثانیة،بیروت- 1994. ص51-52.
هەولێر 8/4/2026
