هەژارەكان داهێنەر ودەستڕۆیشتوون
وەڵامێك بۆ بەدران ئەحمەد حەبیب
سەدیق سەعید ڕواندزی
بێگومان لەوەتەی مرۆڤایەتی هەیە، بەتایبەتیش لە دوای گواستنەوەی لە قۆناغی كۆمۆنەی سەرەتاییەوە بۆ سەرمایەداری، جیاوازی چینایەتی و نادادپەروەری كۆمەڵایەتی، بەشێكن لە سروشتی ژیانی مرۆڤەكان و لە هیچ كات و سەردەمێكدا، مرۆڤەكان هاوتای یەكتری نەبوونە، لە ڕووی ژیان و پێگەی كۆمەڵایەتی، بەڵكو جیاوازییەكی قووڵ و گەورە لە نێوان چینەكانی كۆمەڵگەدا هەبووە و هەمیشە چینی چەوساوە و هەژار، بە بەراورد لەگەڵ چینی سەرخانی كۆمەڵگە، لە ژیانێكی سادە و دواكەوتوودا ژیاوە. ژیانێك كە لە ڕووی پێداویستی ژیان و بەردەوامی و مانەوەدا لە ئاستێكی نزمدابووە، بۆیە دەبینین كە هەژاری سیمایەكی دیاری ژیانی مرۆڤایەتی بووە، كە دەرەنجامی جیاوازی چینایەتی و نەبوونی یەكسانی و دادپەروەری كۆمەڵایەتییە، كە ئەمەش دەبێتە هۆكاری ململانێی چینایەتی و بەركەوتنییان، كە ماركس بە بزوێنەری مێژوو، هەموو گۆڕانكارییەكی كۆمەڵایەتی دەزانێت. لەو سۆنگەیەوە، جیاوازيی چینایەتی و ڕۆڵ و ڕەنگدانەوەی لەسەر ژیانی كۆمەڵایەتی مرۆڤەكاندا هەبووە و بەو هۆیەوەش هەژاری وەك دەرهاوێشتەی ئەو ژیان و سیستەمە سەرمایەدارییە دەبینرێت. هەژاری وەك دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی و ئابووری، پێدراوێكی ئیلاهییانە نییە، بەڵكو دەرەنجامی ئەو جیاوازكەوتنەوەیە، كە لە رەوتی ژیانی مرۆڤایەتی، بەتایبەتیش دوای گواستنەوەی بۆ قۆناغی كۆیلایەتی و تا بە سەرمایەداری ئێستا دەگات، ڕوودەدەن.
هەژاری لە هەموو كات و سەردەمێكدا، وەك بەرهەمی چینێكی نەدار و چەوساوە بوونی دەبێت و ئەستەمە مرۆڤایەتی لە هیچ سەردەمێكدا بگاتە ئەو ئاستەی هەژار و سەرمایەدارەكان وەك یەك هاوژیان و هاوماف لەخۆبگرێت، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە كە ئیدی مرۆڤی هەژار لە ڕووی ژیان و پلەی كۆمەڵایەتی و ماف و بوونەوە، چەندین پلە لە خوار مرۆڤی سەنگین و دەوڵەمەندە، كە ئەم تێڕوانینەش بەرهەمی سیستەمی بە ناو مرۆیی سەرمایەدارییە، كە تیایدا مرۆڤ لە هێزی كار و دەست و مایە دەبینێت. ئەم سیستەمە، زەمینەیەكی گەورە و فراوان و قووڵی دەركەوتن و زۆربوونی هەژارییە. ئەم سیستەمە، چونكە مرۆڤ وەك كاڵا دەبینێت، كاڵاش دەبێ نرخ و بەهایەكی پێبدرێت، ئیدی لە ڕوانگەی ئەو سیستەمەوە، مرۆڤی بێ داهات، هەژار و دەستكورت، مرۆڤێكە شایەن بە هاومافی سەرمایەدار و زەنگینەكان نییە و چەندین پلە لە خواروی ئەوانە. هەژاری، ڕاستە مایەی ئازار و نەهامەتییەكی گەورەیە لە ژیاندا، بەڵام دەبێ ئەوە بزانین ئەوە هەژاری و زەنگینی نییە، بەهایەك بە مرۆڤ و بوونی دەدات، بەڵكو ئاستی مرۆڤبوون و ئەو پرەنسیپە ئاكاری و مرۆیانەیە، كە مرۆڤ دەبەنە پلەیەكی كۆمەڵایەتی دیاریكراو. بۆیە بینینی هەژاری وەك شەرم و شوورەیی، سڵكردنەوە و بە كەم تەماشاكردنی هەژارەكان وەك دیارترین چینی كۆمەڵگە، هیچ گومانی تێدا نییە، بەرهەمی ئەو ئەقل و دیدە سەرمایەداریەیە، كە دەیەوێت مرۆڤبوون بكاتە كاڵا و ڕۆبۆتێك و لەكارخانە و كارگەكاندا، لەبەرانبەر داهاتێكی كەم، زۆرترین كاری پێ بكات و دایبماڵێت لە بەهای مرۆیيانەی خۆی.
بەدران ئەحمەد حەبیب، لە وتارێكیدا بە ناوی (بۆچی داهێنەرمان نییە) (1) لەبری ئەوەی بەشێوەیەكی لۆژیكی و مەعریفییانە ئەوە دەربخات كە بۆچی لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، داهێنانەكان بوونیان نییە، بەداخەوە هاتووە بە هەژارەكان و چینی چەوساوەی كۆمەڵگەی كوردەواری، كە هەمیشە بزوێنەر و سووتەمەنی هەموو شۆرش و ڕاپەڕینەكان بوونە، كە هەمیشە سمبولی شكۆمەندی و بەخشندەیی و قوربانیدان بوونە، هەڵدە شاخێت و هەژارەكان بە ڕووت و بێ سەرمایە و ناداهێنەر دەناسێنێت و جەخت لەوە دەكاتەوە، كە هەرگیز داهێنەرەكان لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، بەرهەمی هەژاری و نەداری نەبوونە و ئەوەی هەیە، بەرهەمی چینی دەستڕۆیشتووی كۆمەڵگەیە، كە سەرچاوەی ئەو داهێنانەیە. بۆیە دەنووسێت: "ئەدەب، هونەر، سیاسەت، ئابووری، دەبێ چینی سەرەوەی كۆمەڵگە بەڕێوەیانببەن، چونكە وەك بنەوایش هەژاری داهێنانی لێ پەیدا نابێت، هەژاری و دەستكورتی هیچ ڕۆژێك لە مێژوودا داهێنانییان نەبووە". (2) بێگومان ئەم نووسەرە، كەسێكی بێ ئاگا نییە، تا پێیبڵێین ئاوڕ لە مێژووی مرۆڤایەتی بدەرەوە، كە داهێنانە مەزنەكان بەرهەمی بیرمەند و فەیلەسوف و زانا هەژار و نەدار و بێلانەكانن، یان سەرمایەدارەكان؟ چونكە ئەو زۆرباش ئەوە دەزانێت، بەڵكو ئەوەی وایكردووە، ئەم ڕوانگە گشتگیر و بێبەهایەی بۆ هەژارەكان هەبێت، شوێن و پێگەی كۆمەڵایەتی و چینایەتی ئەوە لە كۆمەڵگەی كوردەواریدا، واتا ڕوانگەكەی بۆ نەبوونی داهێنەر و هەروەها نەبوونی بەرهەمی داهێنەرانەی وا، كە خۆی وتەنی ڕووی ئەوەی هەبێت وەربگێڕدرێتە سەر زمانەكانی دیكەی دنیا، پەیوەندی بە ئەدەبەوە نییە، بەڵكو زۆر بەڕوونی ئەوە بەیان دەكات، كە من هەژار نیم و لەڕێزی ئەو چینە نیم. بێگومان هەژاركان نەك هەر داهێنەر بوونە، بەڵكو مرۆڤی مەزن و گەورەشیان لێ هەڵكەوتووە، كە داهێنانە مەزنەكانیان بەرهەمی ئەو ژیانە هەژار و نەدار و پەرپووتەیە، كە هەیانبووە. هەمیشە هەژاری، مۆتیڤێكی سەرەكی بیركردنەوە، ڕامان و پرسیار بووە، لای ئەو مرۆڤە مەزنانەی بە هەژاری ژیانیان بردۆتە سەر. لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، كە بەدران ڕووی بە ناو ڕەخنەكەی لە هەژارانی ئەو كۆمەڵگەیە، هەمیشە سووتەمەنی گەورەی شۆڕش و ڕاپەرینەكان بوونە، مرۆڤی كورد هەژارانە ژیاوە، بەڵام هیچ كات ئەو هەژارییە، هەستی خۆبەكەمزانین و ناشكۆمەندی لا دروست نەكردووە، بگرە گەلێك جار، پاڵنەری دەقی ئەدەبی و شیعر و ئەزموونی جیاوازی شیعریش بووە، كە ڕەنگە لەم ڕووەوە قانعی شاعیری دیاری كورد پێشەنگ بێت.
ئەم تێڕوانینە، دیدگایەكی كەپیتاڵیيانەیە و بەرهەمی تێڕوانینی سەرمایەدارانەی ئەو سیستەمەیە، كە هەژارەكان فڕێدەداتە دەرەوەی بازنە كۆمەڵایەتییەكانی بوون و ژیان و بڕوای وایە تەنها یەك چین لە كۆمەڵگەدا مافی ژیان و هەموو شتێكی هەیە، ئەویش چینی دەستڕۆیشتووە. دەنا باسكردن لەوەی كە دەبێ هەموو كایەكانی ژیان، چینی سەرەوە بەڕێوەیببەن، لە كوێدا لەگەڵ تێڕوانینی ئەدەبییانە و خەمی نەبوونی داهێنان لە ئەدەبی كوردیدا یەكدەگرێتەوە؟ ئەدەب و كایەكانی دیكەی ژیانیش ڕەنگدانەوەی سەرخانی كۆمەڵگەن و داهێنان بەرهەمی جیاوازكەوتنەوە و دنیابینيی تازەیە، كە دابڕانێك لەنێوان كۆن و نوێ دروستدەكات. ئەم دابڕان و ڕوانگە جیاوازە، پەیوەنديی بەوەوە نییە شاعیرێك هەژارە یەكیش ملیۆنێر، بەڵكو ئەوەی لێرەدا ڕۆڵ لەو داهێنانە دەبینێت، خودی ڕوانگەی داهێنەرانەیە، نەك شوناسی كۆمەڵایەتی و چینایەتی. مێژووی مرۆڤایەتی، پڕە لەو هەژار و داماوانەی تێكستی جوان و نەمر و داهێنەرانەیان نووسیوە و بەپێچەوانەوەش لە هیچ سەردەم و قۆناغێكدا، چینی دەستڕۆیشتووی كۆمەڵگە، داهێنانێكی ئەوتۆی نییە، جگە لە قووڵكردنەوەی جیاوازی چینایەتی تا شانازی پێوەبكات! نۆبل، كە لە خێزانێكی هەژار و كەمدەرامەت لە دایك بوو، مەزنترین و كوشندەترین داهێنانی زانسی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا هێنا ئاراوە. ڕۆماننووسە هەرە ناودارەكانی دنیا، شاعیرە هەرە دیارەكانی دنیا، ئەوانەی براوەی خەڵاتی نۆبڵ بوونە، زادەی چینی خوارەوە، خێزانێكی هەژار، كەمدەرامەت و پەرپووت بوونە. بەپێچەوانەی بۆچوونەكەی بەدرانەوە، هیچ بابەتێك هێندەی هەژاری مۆتیڤی داهێنان نەبووە لای نووسەران، پاڵنەری ڕامان و بیركردنەوە نەبووە. بەستنەوەی هەموو داهێنانەكانی مرۆڤایەتی بە بەرهەمی چینی سەردەست، بێگومان ڕوانینێكە پەیوەنديی بە ئەدەبەوە نییە، بەڵكو لە ژێر كاریگەریەتی بینیتی سەرمایەداریيانەی ژیان و بەستنەوەی هەموو جومگە و داهێنانەكانی ژیانە، بەو دنیا پڕ لە نامرۆیی و نادادپەروەرییەی كە كەسانێك بڕوایان وایە بەهەشتێكە لە سەر زەوی! مێژووی مرۆڤایەتی، لێو ڕێژە لە بەرهەم و داهێنانی هاژارەكانی دنیا، كە نە لە چینی سەرەوە بوون، نە ڕۆژگارێكیش هەبوو بوونە! داهێنان و ئەدەب، پەیوەندییان بە هزری داهێنەرانە و نوێخوازیيانە هەیە و هزریش بەشێكە لە بوونی مرۆڤەكان نەك ئەوەی چینی خوارەوە مێشكی نەبێت و نەتوانێت ڕۆمانێك بنووسێت. ئەدەب و كۆمەڵگە، ڕەنگدانەوەی ئەو پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و چینایەتیيەن كە بوونی هەیە. هەمیشە نەبوونی و هەژاری، بێدەرەتانی و بێلانەیی، فاكتەری پرسیار و ڕامان و داهێنان بوونە لای مرۆڤ و ئەوەندەی سەختی و نەهامەتییەكانی ژیان مرۆڤ پاڵ دەدات بەرەو سەركەوتن و داهێنان و گۆڕینی واقیع و بەرپاكردنی هەموو شۆڕش و ڕاپەڕینێك، چینی ئەرستۆكرات و مشەخۆر، چەوسێنەر و بزنس، نە ئەو هزرەیان هەبووە، نە داهێنانێكیش، ئیدی باسكردن لەوەی هەموو شتێك دەبێ لەلایەن چینی سەرەوە بەڕێوەببردرێت، پەیوەنديی بە نەبوونی داهێنان لە ئەدەبی كوردییەوە نییە، بەڵكو ڕەنگدانەوەی هزری ئەرستۆكراتی و سەرمایەداريیانەیە، هزرێك كە بڕوای تەواوی بەوە هەیە كە دەبێ كۆمەڵگە تەنها لە یەك چین پێكبێت. ململانێی چینایەتی، خستنەڕووی هەژاری وەك تێمای نووسین و دەرخستنی ئەدگارەكانی چینی چەوساوە و ستەمی چینی چەوسێنەر لە پانتایی ئەدەبدا، هەمیشە بوونەتە بزوێنەری بزاوتە كۆمەڵایەتی و چینایەتییەكان. لینین دەڵێت: (ڕۆمانی دایك)ی مەكسیم گۆركێ، پەنجا ساڵ شۆڕشی ئۆكتۆبەری هێنا پێش. بە ئەدەبیكردنی پرسی هەژاری و چینی چەوساوە، كاریگەریەتی گەورەی لەسەر هزر و هوشیاری مرۆڤەكان و گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی و سیاسی دەبێت. "ڕۆمانی خۆشەویستی لە ڕۆژانی بێ كاریدا، كە باس لە كەسانی بێ كار دەكات، ڕووداوەكانی لە گەڕەكێكی هەژارنشینی كرێكاری ڕوودەدەن، ئەم ڕۆمانە كاریگەریيەكی گەورەی لەسەر بۆچوونی خەڵكی بەریتانیا دانا سەبارەت بە دیاردەی بێ كاری، بە جۆرێك كە وای لە پەرلەمانی بەریتانیا كرد، كۆمەڵێك چاكسازی بكات كە لە بەرژەوەندی چینی كرێكار بێت". (3). قانع یەكێكە لە دیارترین شاعیرە هەژارەكانی ئێمە، كە هەژاریی لای ئەو دەبێتە مۆتیڤی شیعر و ڕەتكردنەوەی دنیای چینایەتی و بەرزكردنەوەی گوتاری یەكسانی. قانع ئاشەوان بوو، پەرپووت و هەژارو بوو، بەڵام هەژاری لای ئەو هێمای شكۆمەندی، سەربەرزی و دانەچەمینەوە و خۆبچووكنەكردنەوەی مرۆڤ بووە. لای قانع، هەژاری هێما نییە بۆ شوناسی مرۆڤێك كە سڵ لە باسكردن و نیشاندانی بكاتەوە، بە پێچەوانەوە بەڵكو هێمای سەربەرزی و خود شانازییە. قانع لە ڕێگەی هەژاریبوونی خۆیەوە، چەوساوەكان فێری كار، هەوڵدان، تێكۆشان و هێزی كار و سەرمایەی خۆیان دەكات و شانازی بەوە دەكات كە هەر خۆی ئامێری خۆیە و ئامێری دەستی هیچ مرۆڤ و كارگەیەك نییە. شیعرەكانی قانع، كە وەك پەیامێكی كۆمەڵایەتی و مرۆیی، لە چوارچێوەی گوتاری شیعرییانە ئاراستەی ئەویتری دەكات، بە ئێستاشەوە كاریگەریەتییان لەسەر خود شانازی و بینینی هەژاری، وەك پێدراوێكی بەرزی كۆمەڵایەتی و مرۆیی لای هەژارەكان هەیە، نەك شەرم بكەن لەوەی هەژارن. "شیعرەكانی قانع ڕۆڵێكی گەورەی هەبوو بۆ ڕۆشنبیركردنی كۆمەڵگە" (4) لای قانع، هەژاری نە مایەی شەرمە، نە بچووكی و پلەبەنديی كۆمەڵایەتی مرۆڤەكان. ئەو هەژارەكان فێری بەخشندەیی دەكات. فێری ئەوەیان دەكات كە خانووەكەیان سێ قات و چوار قات نەبێت و پارەی نهۆمێك بدەنە براكەیان. دۆخی ژیان و هەلومەرجی كۆمەڵایەتی و چینایەتییانەی ژیان، پایەیەكی گەورەی ئەدەبی و شیعرییان بۆ قانع دروستكرد، كە هاوتەریب لەگەڵ مێژووی ئەدەبی نەتەوەكەی بمێنێتەوە. ئەگەر قانع وەك شاعیرێكی هەژار، هەژاری وەك مۆتیڤی شیعر و وێناكردنی دنیای چینایەتی نەبینيایە، بێگومان ئێستا كەس وەك شاعیر نەیدەناسی، بەڵام دواجار ئەو هەژارییە، دەبێتە سەرچاوەی چی لای شاعیر؟ ئایا نائومێدی؟ داڕمان و كرووزانەوە و دەستپانكردنەوە؟ یان سەرچاوەی دەیان شیعری جوان و نوكتە و گەپی كۆمەڵایەتییانە! لە هەموو قۆناغ و سەردەمێكی مرۆڤایەتیدا، ململانێی چینایەتی و هەژاری دەبنە فاكت بۆ بزاوتە كۆمەڵایەتی و داهێنانە هزری و ئەدەبییەكان. ماركیز، بەرهەمی داپیرەیەكی نەخوێندەوارە و باس لەوە دەكات كە سەرچاوەی ڕۆمان و چیڕۆكەكانی، گێڕانەوەكانی داپیرەین. ئەم ڕۆماننووسە كە نۆبڵی لە ئەدەب هێناوە، بەرهەمی وڵاتێكی تلیاكخۆر و هەژار و پڕ لە تاوان و ئاریشەی كۆمەڵایەتی سیاسی و مرۆییە! داهێنان و دابڕانی مەعریفی و ئەدەبی، بەرهەمی هزرن نەك بوونی چینە كۆمەڵایەتییەكان، تاكو تەنها چینی دەستڕۆیشتوو، وەك ئەوەی بەدران ئارەزوو دەكات، بتوانێت بەڕێوەیانببات و داهێنانیان تێدا بكات "هەمیشە دیارترین هێزەكانی كاریگەر لە سەر بەرهەمی ئەدەبی و هونەری، لە هەر سەردەمێك لە سەردەمەكان بە ئابووری و خەباتی چینایەتی و واقیعی چینایەتی بووە". (5) ئەگەر بەو پێوەر و ڕوانگە بێت كە بەدران دەیڵێت، ئەوا دەبوو ئێستا ئەمەریكا وەك سەرمایەدارترین و باڵاترین وڵات، داهێنەرترین و مەزنترین ئەدەب و ڕۆمانی هەبووایە، كەچی بەپێچەوانەوە ئەوەندەی ئەدەبی ئەفغانستان، سوودان و مەغریب دەخوێنرێتەوە، ئەوەندە ئەدەبی ئەمەریكی نا. دواجار دەمەوێت ئەوە بڵێم كە من زۆر بەلامەوە ئاساییە، كە بەدران بەو شێوەیە بڕوانێتە هەژارەكان، چونكە زۆرباش دەزانم لە هەردوو چینەكەی كۆمەڵگە، ئەو سەر بە كام چینی كۆمەڵگەیە! ئەمە لەلایەك، لەلایەكی دیكەشەوە ئەگەر ئەو بڕوای وابێت ئێمە داهێنەرمان نییە، ڕۆمان و شیعر و چیرۆكی وامان نییە شیاوی ئەوە بێت وەربگێڕدرێنە سەر زمانەكانی دیكەی دنیا، ئەوا با بەڕێزییان داهێنانێكی گەورەی ئەدەبی بكات و ئەو شانازییە مەزنە بەو ببرێت! مەگەر كێ دەستی گرتووە؟ مەگەر ئەو بەرپرسی دامەزراوەیەكی گەورەی فەرهەنگی نییە و زۆرترین توانای دارایی و ئەدەبی و فەرهەنگی لە بەردەست نییە؟ مەگەر كورد ناڵێت: "ئەمە ئەرز و ئەمە گەز؟!".
پەراوێزەكان:_
1- ئێمە بۆچی داهێنانمان نییە؟ بەدران ئەحمەد حەبیب، ماڵپەڕی دیاسپۆرا، ڕێكەوت 10/1/2025.
2- ئێمە بۆچی داهێنانمان نییە؟ بەدران ئەحمەد حەبیب، ماڵپەڕی دیاسپۆرا، ڕێكەوت 10/1/2025.
3- وەستانێك لە ئاست ڕۆمانی خۆشەویستی لە ڕۆژانی بێ كاریدا، نووسینی: عەبدوڵا سلێمان مەشخەڵ، ماڵپەڕی دەنگەكان، 17/11/2024.
4- دیمانە لەگەڵ محمەد ئەمین پێنجوێنی، گۆڤاری وانەر، ژمارە 16 ، ل 121.
5- تێڕوانینی ماتریالستانە بۆ ئەدەب و هونەر، وەرگێڕانی ، عەبدوڵا سلێمان مەشخەڵ ، ماڵپەڕی دەنگەكان ، ڕێكەوت 27/11/2024.
سەرنج:
ئێمە چونكە بابەتەكانمان تەنها لە ڕۆژنامە و گۆڤارەكان بڵاودەكەینەوە و كە لەوێ بڵاوبوونەوە ئەوكات دەیاننێرینە ماڵپەڕەكان، بۆیە ئەو بابەتەمان بۆ ماڵپەڕی دیاسپۆرا نەنارد. سوپاس بۆ ڕێگای كوردستان، كە مینبەرێكی ئازاد، بێ سانسۆر، داكۆكیكارێكی سەرسەختی ئازادی و چینی چەوساوەی كۆمەڵگەی كوردییە.
