بە ڕوونی
كاوە مەحموود
بەشی سێیەم
پەیوەندی نێوان یاسای باری كەسێتی و مەرجەعیەتی دەستووری هەمیشەیی عێراق
دەستنیشانكردنی سەرچاوەی دەستوور كارێكی ڕاستەوخۆ و گرنگ دەكاتە سەر تێكڕای ئەو یاسایانەی لە دەوڵەتەوە بڕیار دەدرێن . لە ڕوانگەی پرنسیپی دەستووریبوونی یاساكان، سەرچاوەی دەستوور نەك تەنیا كار دەكاتە سەر خودی دەستوور، بەڵكۆ دەبێتە مەرجێكی ئەوتۆ، كە لە تێكڕای یاساكاندا بەهەند وەربگیرێت.
لە پرۆسەی نووسینی پرۆژەی دەستووری عێراقدا ئەو فرەبوونەی لە بواری نەتەوایەتی و تایفەگەری و مەزهەبی و ئایینی هەیە، كاریكردە سەر دەستەواژەكان و ماددەكانی دەستوور. ئەم فرەبوونە بە هۆی بارگرژی نێوان ئەو پێكهاتانە، ڕۆڵێكی نەگەتیفانەی گێڕا و، هۆكاری نزیكبوون و دەوڵەمەندكردنی پرۆژەكە نەبوو، بەڵكۆ تا ماوەیەكی درێژخایەن بنەمایەكی دوورەپەرێزی و گۆشەگیری ئەو پێكهاتانە دەهێڵێتەوە.
سەبارەت بە چەمكی سەرچاوەی دەستوور بەڕوونی جیاوازی نێوان تێڕوانینی لایەنە دیموكراسی و عەلمانییەكان لەگەڵ هێزە ئیسلامییە سیاسییەكان بە هەردوو لایەنی ئیسلامی سیاسی شیعە و ئیسلامی سیاسی سوننە سەبارەت بە چەمكی ئەركی ئایین لە كۆمەڵدا دیارە. ئەم خاڵە ڕاستەوخۆ لەسەر باری كۆمەڵایەتیدا رەنگدەداتەوە، بەتایبەتی ئەو بوارانەی پەیوەندییان بە ئازادی ئافرەت و مافەكانی و ئازادی تاك و رێكخستنی ئەو یاسایانەی پەیوەندییان بە باری كەسێتییەوە هەیە. بۆیە دەبینین ، كە پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆ نێوان ماددەی 2ی دەستوور، كە سەبارەت بە سەرچاوەی دەستوورە، لەگەڵ ماددەی 41ی دەستوور ، كە پەیوەندی بە بنەمای ڕێكخستنی باری كەسێتییەوەیە، هەیە.
لە ئاكامی توافق و سازشبوون دەستوور بڕیاردرا و، ماددەی 2 لە دەستووری عێراقی فیدڕاڵ ئاماژە دەكات كە:
یەك : ئیسلام ئایینی فەرمی دەوڵەتە و سەرچاوەیەكی سەرەكی یاسادانانە:
ا - نابێت یاسایەكی ناكۆك لەگەڵ حوكمە نەگۆڕەكانی ئیسلام بڕیاربدرێت.
ب- نابێت یاسایەكی ناكۆك لەگەڵ پرنسیپەكانی دیموكراسی بڕیاربدرێت.
ج - نابێت یاسایەكی ناكۆك لەگەڵ ئەو ماف و ئازادییە سەرەكییانەی، كە لەم دەستوورەدا هاتووە بڕیار بدرێت.
دوو: ئەم دەستوورە ناسنامەی ئیسلامیی زۆربەی گەلی عێراق زامیندەكات ، هەروەها تەواوی مافی ئایینی تێكڕای تاكەكان لە ئازادی باوەڕ پەیڕەوكردنی ئایینییان ، بۆ كرستیان و ئێزیدی و سابیئەی مەندائی زامیندەكات.
بەمەبەستی حاڵیبوون لە پەیوەندی نێوان سەرچاوەی دەستوور، كە لە ماددەی 2ی دەستووردا هاتووە لەگەڵ مەسەلەی باری كەسێتی، پێویستە ئاماژە بە ماددەی 41ی دەستوور بكەین ، كە تیایدا هاتووە:
عێراقییەكان لە ئیلتیزامكردن بە باری كەسێتییانەوە بە گوێرەی ئایینیان و مەزهەبیان و باوەڕیان و هەڵبژاردنیان، ئازادن ، ئەمەش بە یاسا رێكدەخرێت.
لە ئاكامی ئەو پەیوەندییەی نێوان هەردوو ماددەدا هەیە، دوو گرفت دێتەكایەوە. یەكەمیان پەیوەندی بە دەستێوەردانی دەستوورە لە مەسەلەكانی باری كەسێتیدا، بەتایبەتی كارتێكردنی دەستوور لەسەر یاسای باری كەسێتیدا.
گەر تەماشای دەستووری هەندێ وڵاتانی ناوچەكە بكەین ، بۆمان دەردەكەوێت ، كە دەستووری هەندێ وڵات سنوور و میتۆد و رێبازی ئەو یاسایانەی پەیوەندییان بە ماف و ئازادییەكانی ئافرەتەوە هەیە، دەستنیشاندەكات . ئەو جۆرە دەستوورانە بە بیانووی پاراستنی دەستووریانەی یاسای باری كەسێتی ، سنووری گشتی و بنەمای یاسای باری كەسێتی دەستنیشاندەكات. بۆ نموونە ماددەی 9 لە دەستووری لەبنان بەهەمان شێوازی ماددەی 41ی دەستووری عێراقی فیدڕاڵ باس لە ڕەهابوونی ئازادی باوەڕ دەكات و جەخت لەسەر ڕێزگرتنی هەموو ئایین و ئایینزاكان لەلایەن دەوڵەتەوە دەكاتەوە و، ئەو ئازادییە لە دابینكردنی ڕێزگرتنی سیستمی باری كەسێتی و بەرژەوەندییە ئایینییەكان خەڵك بە جیاوازی پێكهاتەكانیانەوە، دەبینێتەوە.
بەشێك لە سیاسەتمەداران و یاساناسان پێیان وایە ئاماژەكردنی دەستوور بۆ هێڵە گشتییەكانی باری كەسێتی و باسكردنی ئازادی نەتەوە و ئایین و ئایینزاكان لە پیادەكردنی نەریت و حوكمی ئایینی خۆیان لە بواری باری كەسێتیدا، زەمینەی یەكسانی و پێكەوەژیان و ئاسایش و سەقامگیری نێوان ئەو پێكهاتە كۆمەڵایەتییە جیاوازانە دروستدەكات. بەڵام واقیعی ڕووداوەكان پێچەوانەی ئەو حاڵەتەمان پێدەبەخشێت. بۆ نموونە لە لەبنان نزیكەی 16 یاسای باری كەسێتی لە ئارادایە و ئەم حاڵەتەش نەگەتیفانە كاری كردۆتە سەر پەیوەندی نێوان پێكهاتەكانی ئەو وڵاتە، تا ئەو ڕادەیەی تایفەگەری لە وڵاتەدا قوڵتر بووە.
كاتێكیش سەرۆكی پێشوتری لەبنان، (ئەلیاس هەراوی) پرۆژەی یاسایەكی مەدەنییانەی باری كەسێتی دوور لە تایفەگەری خستەڕوو و بەجۆریك ئارەزوومەندانە بەسەر لەبنانییەكان جێبەجێبكرێت، دامەزراوەی ئایینی كرستیان و ئیسلامی دژ بەو هەنگاوەی ڕاوەستان.
دەستووری ئێران بە هەمان شێوازی دەستووری لەبنان مۆركی تایفەگەرییانەی هەیە. ماددەی 12 لەو دەستوورەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، كە ئایینی فەرمی ئێران ئیسلام و مەزهەبی جەعفەری ئیسناعەشەرییە و ئەم ماددەیەش هەتا هەتایە دەمێنێتەوە و ناكرێ بگۆڕدرێت، بەڵام ڕێز لە مەزهەبەكانی دیكەش وەك (حنفی ، شافعی، مالكی ، حنبلی ، زەیدی) دەگیردرێت . ئەم مەزهەبانەش بەشێوەیەكی فەرمی بەهەند وەردەگیردرێ لە بواری باری كەسێتیدا.
ئەگەر نموونەی دەستووری ئەو سێ دەوڵەتەی سەرەوە وەربگرین، كە تیایدا لە چوارچێوەی بیرۆكەی پاراستنی ڕاستەوخۆی دەستوور بۆ مەسەلەی باری كەسێتی و، بە بیانووی پاراستنی خێزان و یەكسانی نێوان تایفەكان، دەستوور ئاماژەی بۆ مەسەلەكانی باری كەسێتی كردوە، بە شێوەیەكی واقیعی دەبینین، كە تەنیا ئەو ئاماژە پێكردنە بەس نییە بۆ دابینكردنی پاراستنی خێزان، بەڵكو لێرەدا شێوازی ئاماژە پێكردنەكە گرنگە. ئەگەر دەستوورێك بیەوێت ڕاستەوخۆ مافی ژنان و مەسەلەی باری كەسێتی بپارێزێت، دەبێ جەخت لەسەر پرنسیپی یەكسانی نێوان تاكەكانی كۆمەڵ لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون و گەڵاڵەنامەی مافی مرۆڤ و ئەو رێكەوتننامە نێودەوڵەتییانەی تایبەتە بە مافی ژنانەوە، دوور لە دانانی سەرچاوەی باری كەسێتی لە سەر بنەمای پێكهاتەی رەگەز و تایفە و نەتەوە و ئایین بكاتەوە.
دووەمین گرفت لە مەسەلەی پەیوەندی نێوان یاسای باری كەسێتی و دەستوور لەمیانەی باسكردنی پرنسیپی دەستووریبوونی یاساكان و مۆركی یاسای باری كەسێتی بەدیدەكرێت. ناكۆكی ئەم بوارە لەوەدا دیارە، كە زۆربەی یاساكانی باری كەسێتی لە وڵاتە عەرەبی و ئیسلامییەكاندا ناكۆكن لەگەڵ پرنسیپی یەكسانیبوون ، كە لە دەستووری ئەو وڵاتانەدا ئاماژەی پێدەكرێت. جگە لەمەش تێكڕای ئەو یاسانە بە شێوەیەكی گشتی لە بەرژەوەندی ئافرەتاندا نییە.
لەم حاڵەتەدا ، كە پرنسیپی هاوڵاتیبوون لە یاسای باری كەسێتیدا نییە و یەكسانی لە بواری جەندەردا پێشێلدەكرێت ، ئایا دەتوانین یاسای باری كەسێتی لەو وڵاتانەدا بە یاسایەكی گونجاو لەگەڵ دەستوور ، و چەمكی بەدەستووریبوونی ئەم یاسایە دابنێین؟!
مەسەلەی دانانی ئایین بە سەرچاوەیەكی دەستوور رێگاگرتنە لە هەر یاسایەك، كە لەگەڵ پەیڕەوە نەگوڕدراوەكانی ئیسلامدا ناكۆك بێت، هەروەك لە بەشی یەكەمی بڕگەی یەكەم لە ماددەی دووی دەستووری عێراقدا هاتووە، مایەی گفتوگۆ و مشتومڕە لە ئێستا و داهاتووشدا. ئەم مەسەلەیە دەكرێ بە شێوازی تایبەت و ناكۆك لەلایەن حزبە ئیسلامییەكانەوە، لێكبدرێتەوە و تاڕادەیەك گرفت بۆ پرنسیپی بەدەستوریبوونی یاساكان دروستدەكات.
جگە لە لێكدانەوەی هەمەجۆری حزب و لایەنە ئیسلامییەكان ، مەسەلەی دەستنیشانكردنی ئەو لایەنە دێتە ئاراوە، كە دەستنیشانی دەستووریبوونی ئەو یاسایانە بكات بەو پێیەی لە گەڵ پەیڕەوە نەگۆڕدراوەكانی ئیسلامدا، ناكۆك نەبێت.
ئەم حاڵەتە لە ڕەوشێكدایە دامەزراوە ئایینییەكان خۆیان بە خاوەنی دەقی ئاینی و مامۆستای شیكردنەوە و لێكدانەوەی شەریعەتی ئیسلام و پەیڕەوەكانی دەزانن و ئەو بوارەیان قۆرخكردووە، جگە لەمەش لە نێو خودی ئایینزاكانی ئیسلام و (فقە)ی تایفەگەریدا ناكۆكی لەسەر ئەو مەسەلانە هەن، كە بە پەیڕەوە نەگۆڕەكانی ئیسلام دادەنرێت، بەتایبەتی لە بواری ئەو مەسەلانەی پەیوەندییان بە حوكمڕانییەوە هەیە، جگە لەوەی كە دژوارە لە بواری ئەو پەیڕەوە عەمەلییانەی پەیوەندییان بە خەڵكەوە هەیە و معامەلاتیان رێكدەخات باس لە مەسەلەی نەگۆڕدراو بكڕێت. هەر بۆیە (فقە)ی ئیسلامی لە میانەی ئەزمونێكی مێژووییدا كۆمەڵێك پرنسیپی هێناوەتە كایەوە لە چوارچێوەی چەمكی (مەبەستە گشتییەكانی شەریعەتی ئیسلامدا) . بیرۆكەی ئەم مەبەستە گشتییانەش هەوڵ و كۆششێكی پوختی مرۆیانەبوو ، لە روانگەی گونجاندنی دەق لەگەڵ واقیعدا.
