هۆشیاری عەبدولعەزیز
گرژبوونەوەی هاوكێشەی ڕەوتی ڕووداوەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرهەڵدانەوەی ململانێ و كێشمەكێشەكانی نێوان ئیسرائیل و بزووتنەوەی حەماس كە لە دوای 7ی ئۆكتۆبەر و پەلامارەكانی هەردوولاوە دەستیپێكرد، بووە هۆكاری سەرهەڵدانی شەپۆلێكی نوێی پشێوی لە ئاسایشی ناوچەكەدا و بەرەو ئەوەدەچێ بارودۆخێكی هاوشێوە كە لەگەڵ دەستپێكی بەهاری عەرەبیدا ڕوویدا و بووە هۆی گۆڕانكارییەكی گەورە لە ژینگەی ستراتیژی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بێنێتە پێشەوە.
پەرەسەندنی خێرای گرژییەكان بەتایبەت بەهۆی هەژموونی سیاسەتی داگیرکاری ئەمریکا و ململانێی بازاڕ و فرۆشی چەک و هەڵپەی ئابووری و داگیرکردنی وزە و كاریگەرییە بەربڵاوەكەی لە سەرانسەری ناوچەكەدا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی خستۆتە لێواری قۆناغێكی نوێی ناسەقامگیری. ئەم دۆخە پێویستی بە هەڵسەنگاندنەوەی ژینگەی ئەمنی و بەرژەوەندیيە ئابووری و جوگرافیيەكان و تێگەیشتن لە جۆری ململانێ نێودەوڵەتیيەكان هەیە و دەكرێ لە چەندین ڕوانگەی جیاوازەوە خوێندنەوەی بۆ بكرێ، ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی ئەو دینامیكییە نوێیەی كە ململانێی ئێستا دروستیكردووە، پێدەچێت لە ساڵانی داهاتوودا ناوچەكە ڕووبەڕووی شەڕی قورس و مەترسیدارتر بێتەوە و ڕاستەوخۆ ببێتە چەقی یەكلایكردنەوەی ناكۆكی و ململانێی ئابووری و سیاسی زلهێزەكان كە لە ئێستادا سەرەتاكانی بەدەركەوتوون، چونكە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە دەوڵەمەندە بە نەوت و سەرچاوەكانی وزە لەڕووی ستراتیژییەوە گرنگە، بەڵام لەهەمان كاتدا بەهۆی ململانێكانەوە وێران بووە، دۆخەکە ناجێگیر و ئاڵۆزە و لەژێر چنگی چەندین تەحەددای جددیدایە.
پێشهاتەكانی ئەم دوایییەی سوریا و لوبنان و ناوچەکەش سەلمێنەری ئەو ڕاستیەن و پەیوەندی بە پرۆسەی خۆسەلماندنەوەی ئەو ڕەگ و ڕیشە مێژوویيانەوە هەیە کە لەناوچەکەدا بەتۆبزی تەپەسەرکراون بەتایبەت مەسەلە ئەتنی و مەزهەبی و تائیفیيەکان و پرسی عەرەب ، ئیسرائیل ، ئەمانە و زۆرتریش بابەتگەلێکی کاریگەری ناو پرۆسەی گۆڕانکاریەکانن و ناكرێ بەهەند وەرنەگیرێن، ئەمە جگە لەوەی کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردرێژایی مێژوو بەردەوامبووە لە بەرهەمهێنانی ستەمکاری و گرووپی توندڕەو، دەسەڵاتی دكتاتۆری و دەشێ کاریگەری مەترسیيەکانی ئەمانەش تا چەند دەیەی دادێ لەسەر پرۆسەی سیاسی و ناكۆكیيەكانی ناوچەكە و پرسی گۆڕانكاریيەكان بەردەوامبێت و ئاسەوارەکانی نەسڕێتەوە .
ئێستا عێراق، سوريا، یەمەن و لیبیا، كە بەهۆی شەڕەوە تێكچوون، بەشێوەیەكی بەرفراوان كراوەن بۆ چالاكییەكانی ئەو جۆرە گرووپە توندڕەوانە و زەمینەی لەباریان بۆ ڕەخسێنراوە، لەپاڵ ئەوەشدا پەرەگرتنی نایەكسانی كۆمەڵایەتی- ئابووری، دابەشبوونی تائیفی، ململانێ و ناکۆکیيە مەزهەبیيەکان ، هەژاری و بێكاری ، هێندەی تر قۆناغ و بارودۆخێکی لەباری هێناوەتە پێش بۆ گەشەکردنی ئەو گرووپانە.
ڕووداوە دراماتیکیيەکانی چەند ڕۆژی ڕابردووی سوريا و دەرکەوتنی چەکدارە توندڕەوەکانی جەبهەی تەحریر شام کە پاشماوەی بەرەی نوسرە و میراتگری ڕیکخراوی تیرۆریستی القاعیدەن و وەک ئۆپۆزسيۆنێکی نوێ ناوی خۆیان گۆڕیوە، لەگەڵ گرووپە چەکدارەکانی سەر بە تورکیا، بۆخۆی ئاماژەیەکی ڕوونی ئەو ڕاستیيەیە کە دۆخی ناوچەکە لە بازنەی چی کەف و کوڵێکی توندڕەوی ئایينیدایە و چۆن مامەڵەیان پێوەدەکرێ، ڕادەستکردنی سوریاش بەو گرووپە توندڕەوانەی کە تورکیا و بەشێک لە وڵاتانی کەنداوی عەرەبی هەڵیاندەسوڕێنن بەڵگەی گۆڕینی دۆخ و دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێی ڕووداوەکانی ناوچەکە و پرەسە مرۆیيەکانە بەئاراستەی مەترسیدارتر لە ڕژێمە ستەمکارەکانی هەریەک لەو وڵاتانەی ئاماژەم پێکرد .
لەدۆخێكی ئاواشدا ناوچەكە بەردەوامدەبێت لە كەوتنە ناو بازنەی توندوتیژی و ناسەقامگیری ئۆپەراسیۆنی سەربازی زلهێزە نەیارەكانەوە، بەردەوامی شەڕ و ناكۆكیيە ناوخۆیيەكانی سوريا و دەستێوەردانی تورکیا و ئێران و ڕووسیا لە ناوچەكە و هەژموونی ئەمریكا و وڵاتانی هاوپەیمانی بەسەر پرۆسەی گۆڕانكاریيەكانەوە بۆخۆی فتیلەی شەڕێكی بێكۆتایە و لەگەڵ بەردەوامبوونی ململانێكاندا، مەترسی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی سەربازیش وەک بژاردەیەکی ترسناک دەبێتە یەكێك لە ئەگەرە كراوەكانی ناو ناكۆكیيە نێودەوڵەتیيەكان و ڕەنگە ببێتە هۆی ململانێیەكی فراوانتری ناوچەیی و ناسەقامگیری و نائارامی درێژخایەن، کە ئەمەش ڕوویدا دەبێتە هۆی ناسەقامگیری قووڵ و سەرهەڵدانی شەڕی ڕاستەوخۆ و تێكدانی ئاسایشی سیاسی و ئابووری و قەیرانی مرۆیی و ئاوارەبوونی خەڵكی مەدەنی و کاریگەریيەکانیشی ڕەنگدانەوەی دەبێ لەسەر ئایندەی ئاسایشی کۆمەڵایەتی و هەر پرسێک کە پەیوەندی بە گەلانی ناوچەکەوە هەبێت.
لەم ڕووکارەشدا فاکتەرە سیاسییە دەرەکیيەکانی وڵاتانی ناوچەکە بەتایبەت ئەو وڵاتانەی دەست و پەنجەیان لەگەڵ ڕژێمە پاوانخوازەکاندا گەرمکردووە، بوونەتە هۆکاری بەرهەمهێنانی توندوتیژی و گەشەپێدانی ململانێی تائیفی نەخوازراو هەندێک گرووپی پەراوێزخراوی توندڕەو و نامۆیان پەروەردە کرد، کە هەموویان پاشخانێکی ئیسلامی توندڕەویان هەیە، وەک ئەو گرووپە تایفەگەری و ئیسلامیيانەی کە لە عێراقدا بەقووڵی دابەشبووە بەدرێژایی هێڵە تائیفیيەکان، بەتایبەتی لەنێوان موسڵمانانی سوننە و شیعەدا. گرژییە تائیفیيەکان بەهۆی دەستکاریکردنی سیاسییەوە توندتر بوو، کە بووە هۆی خولگەی توندوتیژی و تۆڵەسەندنەوە. گرووپە توندڕەوەکان ئەم دابەشبوونانە دەقۆزنەوە بۆ پێشخستنی ئەجێنداکانیان و پەرەپێدانی ڕق و کینە و تێکدانی ئاشتی کۆمەڵایەتی و ڕێگە خۆشکردن بۆ دەستێوەردانی دەرەکی و بەردەوامیدان بە ململانێ و کێشمەکێشی مەزهەبی و تائیفی وەک ئەوەی ئەمڕۆ ئەمریکا بەسەرکردایەتی هاوپەیمانەکانی تەراتێنی تێدا دەکات و ناوچەکەی خستۆتە ناو پشێوی و هەڵوەشاندنەوەی دامودەزگاکانی دەوڵەت و بۆشایيەکی ئەمنی مەترسیداری بۆ گرووپە توندڕەوەکان خولقاندووە.
گەشەکردنی ئەم جۆرە گرووپانە و دروستبوونی ئەو بۆشایيە ئەمنیە دیدگای سیاسی و پرسە كۆمەڵایەتییە جیاوازەكان دەخاتە بەردەم مەترسی و كاریگەرییە درێژخایەنەكانی ئەم گۆڕانكاریيانەش دەبێتە هۆکاری تێکدانی شیرازەی کۆمەڵایەتی و مانەوەی هەژموونی ئەمریکا و دەوڵەتە زلهێزەکان لە ناوچەکە و دەبێتە هۆی نائارامی سیاسی و ئابووری و زیادبوونی هەڕەشەكانی شەڕ و گۆڕانكاری چاوەڕواننەكراو لە سیاسەت و هەڵسوكەوتی بەشێك لە حكومەتەكانی ناوچەكە و جگە لەوەش ئەمریكا بەهۆی پاراستنی بەرژەوەندیيەکانی خۆیەوە ناتوانێت سەقامگیری سیاسی و ئاسایشی وزە و یەدەگی متمانەپێكراو بپارێزێت و ئەو متمانەیەی لە دەستداوەو دەمێکە زیان بە ئابووریی وڵاتانی سەرتاسەری جیهان دەگەیەنێت و بووەتە هۆی هەڵتەكاندنەوەی بەشێك لەو پێشكەوتنانەی كە لە ساڵانی ڕابوردوودا بەدەستهاتوون ، گرژییە جیۆپۆلەتیكی و تائیفییە ڕیشەیيەکانیش لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە گەشەکردن و سەرهەڵدانەوەدان و خەریکە توندوتیژیی نوێ بەرهەمدێنێ.
بە کورتی گرژی و ئاڵۆزیيە سیاسی و ئابووریيەکانی ناوچەکە ئاماژەیەکی ڕوونن بۆ ململانێی بەردەوامی نێوان زلهێزەکان و هاوپەیمانەکانیان و تەنها سووتەمەنیش لەم نێوانەدا گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و هیچیتر، لەنێو ئەم هەموو گرژی و ئاڵۆزیيە ناهاوسەنگەشدا کە ژینگەی سیاسی ناوچەکەی داپۆشیوە، کورد لە هاوکێشەکە بەدەرنابێ و بێخواستی خۆی دەکەوێتە ژێر کاریگەری گۆڕانکاریيەکان و دەشێ قورسیش لەسەری بکەوێ گەر بەستراتیژێکی بابەتیيانە و ڕوانگەیەکی هۆشیارانە و بەدیقەتەوە مامەڵە لەگەڵ ڕەوتی ڕووداو و پێشهاتەکان نەکات و تێگەیشتنێکی وردی نەبێ بۆ ئەو ئەگەر و حاڵەتانەی کە لە پرۆسەی گۆڕانکاريیەکاندا دێنە پێش و ڕەنگە دواجار ببنە دیفاکتۆ لە کایەی سیاسی و ئابووری ناوچەکەدا.
