ململانێ و پەروەردەی سیاسی لەکاری رێکخراوەیی

محەمەد فاتیح

لەو کارانەی بەڵگە نەویستن، هیچ کولتوورێک جێگیر و نەگۆڕ نییە، چەندی ئەو کولتوورە بەگوڕ و تین و زەبر و زەنگ ناسراو بێت، ئەوا بەشێوەیە‌ک لەشێوەکان گۆڕانی بەسەردا دێت.

گۆڕان لەکولتووردا بریتییە لەو وەرچەرخانەی کە هەموو گۆڕانەکانی دیکە دەگرێتە خۆی، روودەدات لەهەر لقێک لەلقەکانی رۆشنبیری (هونەر، زانست، فەلسەفە، سیاسەت، یاسا، ئەدەب...)،هەروەها هەموو ئەو گۆڕانانە دەگرێتەوە کە لەشێوەکانی سیستەمی کۆمەڵایەتی روودەدەن.

لەوڵاتانی گەشەسەندوو سیستەمی سیاسی رۆڵێکی سەرەکی لەگۆڕانی کۆمەڵایەتیدا دەگێڕێت، ئەو رۆڵەش پەل دەهاوێت بۆ پەرەپێدان لەخودی ژێرخانی سیاسی (١).

بۆیە گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی کردارێک نییە تەنها لایەنەکانی کۆمەڵایەتی و ئابووری بگرێتەوە، بەڵکو کردارێکە پەرەپێدانی سیاسیش دەگرێتەوە، (بارودۆخی ناو کۆمەڵگە مرۆییەکان لەگۆڕانی بەردەوامە، لەگەڵ ئەو گۆڕانەش، ناکۆکی و ملامنێی نوێ سەرهەڵدەدات و لەزۆربووندا دەبێت)(٢).

بیروڕا و داب و نەریتە کۆنەکان درێژە بەباری راهاتوو دەدەن، درێژە بەپێکهێنانی رای گشتی دەدەن، هەروەها بوارێکی بەپیت دروست دەکەن بۆ گەڕانەوە بەرەو رابردوو، بۆیە پێویست دەکات چەمکەکان بگۆڕێن و بەهای نوێ پەیدا بێت.

هزر و بیروڕاکان بەرهەمی ژیانە، لەهەموو بوارەکانی ژیانیش جۆراوجۆرن، بەشێکیان کۆنەپەرستن، هەندێکیان نوێ و پێشکەوتووخوازن، رۆڵیان لەژیانی هەر نەتەوەیەک بواری هەمەچەشن دەگرێتە خۆی، وەک دانانی بنەما هزرییەکان و پەرەپێدانی جەماوەر و داڕشتنی تەوەرە سەرەکیيەکانی خەبات و تێکۆشان لەپێناو سەربەخۆیی و ئازادی و دیموکراسی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و گەشەپێدانی ئابووری.

رێکخراوی سیاسی، رۆڵ و ئەرک(٣):

رێکخراوی سیاسی کۆمەڵگەیەکی بچووکە، هەموو پەیوەندییە سیاسییەکانی کۆمەڵگە بەڕێژەیەکی بچووکتری تیادا بەدی دەکرێت، تەنانەت لەکۆمەڵگە زۆرپێشکەوتووەکانیشدا رێکخراوی سیاسی، ئەرکی جۆراوجۆری گرتۆتە ئەستۆ.

حزب و رێکخراوە سیاسییەکان کۆمەڵێک ئەرکی جۆراوجۆریان گرتۆتە ئەستۆ، دەکرێ بەسەر دوو تەوەرەدا دابەش بکرێن:

یەکەم: ئەرکە دەرەکیيەکان.

دووەم: ئەرکە ناوخۆییەکان.

لێرەدا ئەوەی مەبەستمانە ئەرکە ناوخۆییەکانە، بەم چەند خاڵە کورتی دەکەینەوە:

ئەرکە پەروەردەییەکان:

لەگەڵ زیادبوونی گۆڕانە کۆمەڵایەتییەکان، کێشە کۆمەڵایەتییەکان لەزۆربووندا دەبن، نەک هەر لەڕووی ژمارەوە بەڵکو لەڕووی قوڵی و بەهێزییەوە، بەڕادەیەک دەبنە هۆی دابەشبوون و کەرت و پەرتبوونی کۆمەڵگەش(٤).

ئەو تێگەیشتن و هۆشیارییە نوێیەی شانبەشانی گۆڕان لەکۆمەڵگەدا سەرهەڵدەدات، پێویست بەفراوانبوونی دەکات، چونکە کارتێکردنی ئەرێنی دەبێت لەسەر تاک و رێکخراوەکان لەزۆر بواردا وەک: بەهێزکردنی پەیوەندی کارا، زۆربوونی هاوکاری، خوڵقاندنی متمانە و رێزگرتن، چارەسەرکردنی کێشەکان، هەروەها دەبێتە هاندەر بۆ داهێنان.

پەروەردەی سیاسی پێویست دەکات پەرەبسێنێ و بگاتە هەموو کەسەکان و هەموو ئاستەکاندا. کە بوارەکانی کرداری تێگەیشتن و بیناکردنەوەی هزر و رەفتاری ئەندام و کادیران دەگرێتەوە، ئەرکە پەروەردەییەکان بریتی دەبن لە(٥):

١- ئاگادارکردنەوەی ئەندام و جەماوەری حزب لەبڕیار و مەبەستەکانی سەرکردایەتی بەهۆی ئامرازەکانی راگەیاندن لەپێناو هۆشیارکردنەوەیان.

٢- فێرکردنی تیۆری بۆ ئەندام و کادیران، هەروەها هاندانیان بۆ بەشداریکردن لەکاروباری ناوخۆی حزب و بەجێگەیاندنی ئەرکەکان.

٣- دوورخستنەوەی تاک لەدوورەپەرێزی و لەپەیوەندییە خێزانی و هۆزگەرایی، بەبەستنەوەی بەگرفت و کێشەکانی کۆمەڵ.

بەجێگەیاندنی ئەو ئەرکانە لەلایەن ئۆرگانەکانەوە چەندین دەرئەنجامی تیۆری و پراکتیکی لێدەکەوێتەوە، کارتێکردنی دەبێت بەسەر بیر و هۆشیاری و تواناکانی ئەندام و کادیران.

هەموو حزب و رێکخراوێکی سیاسی وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی، کە لەهەلومەرجێکی مێژوویی لەباردا پێکدێت، هەوڵی بەردەوام دەدات بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی لەپێناو بەدیهێنانی ئامانجەکانی.

بەردەوامبوونی حزبەکان لەخەبات و تێکۆشان پەیوەست دەبێت بەچەندین هۆکار لەوانە:

١- توانا باش و ئەرێنییەکانی سەرکردایەتییەکەی و ئاراستە ئایدۆلۆژییە روونەکەی، هەروەها توانای لەسەر پێشکەشکردنی دید و چارەسەری بۆ کێشە سیاسی و ئابوورییەکانی وڵات.

٢- پشتیوانی فراوانی جەماوەر و بەردەوامی پەیوەندی بەتین.

٣- بەردەوام نوێنەری راستەقینەی بەرژەوەندییەکانی جەماوەر بێت.

٤- دەسەڵات و ئەرکەکانی (لەهەموو ئاستەکان) بەشێوەیەکی رێکوپێک دابەشکرابێت سەرەڕای یەکگرتوویی ناوخۆیی.

درێژەپێدانی حزب و هەر رێکخراوێکی سیاسی لەخەبات و تێکۆشان، ئەرکەکانی کادیر و سەرکردایەتییەکەی گەورەتر دەکات، پێویستی بە بەخۆداچوونەوەی بەردەوام دەکات.. لەهەڵوێست و سیاسەت و ئامانجەکانی، واتە پێویست بەگۆڕان دەکات لەبەرنامە و لەسیستەمی ناوخۆییدا(٦).

هەر گۆڕانێک لەهزر و پراکتیکدا، هەر پێشکەوتن و پەرەپێدانێک لەم بوارەدا پەیوەستە بە:

١- رادەی پابەندبوونی ئەندام و کادیرانی حزب بەبنەمای سیاسی و هزری و رێکخراوەیی.

٢- ئاستی هۆشیاری و تێگەیشتنی هزر و ئایدیۆلۆژیای حزب لەلایەن ئەندام و کادیران.

٣- لێهاتوویی و لەخۆبووردەیی سەرکردە و کادیرانی حزبەکە.

ئایدۆلۆژیا رۆڵێکی کاریگەری ناڕاستەوخۆی هەیە لەسەر ئەندامانی حزب، چونکە رێبەری چالاکییەکانی حزبەکەیە، رۆڵی هۆشیارکردنەوەی ئەندامان دەگێڕێت، وەڵام و رێگای چارەسەری کێشە بنچینەییە کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسییەکان دیاریدەکات، پەیوەندی نێوان ئایدۆلۆژیا و کاری رێکخراوەیی بەواتای پەیوەندی نێوان هەردوو حاڵەتی تیۆری و پراکتیکی.

ململانێ و ململانێی ناوخۆیی حزب(٧):

لەکۆمەڵناسیدا بەپێی قوتابخانەی ململانێ، هەموو کۆمەڵگەیەک بەردەوام لەحاڵەتی گۆڕاندایە، هەموو بەشەکانی کۆمەڵ بەشداری دەکەن لەو دیاردەیەدا بەشێواز و قەبارەی جیاواز، سەقامگیری کۆمەڵایەتی، بەرهەمی گوشاری گرووپێکی کۆمەڵگەیە بەسەر گرووپێکی دیکەدا.

ململانێ وەک پرۆسەیەک رەمەکی نییە، بەڵکو هەمەجۆرە و چەندین هۆکاری پێشینەی هەیە، لەهەلومەرجی تایبەتدا شێوازەکانی گۆڕانی بەسەردا دێت.

دەکرێ هۆکارەکانی ململانێ لەژیانی حزبدا بەم خاڵانەی خوارەوە کورت بکەینەوە(٨):

١- جیاوازی لەئاستی رۆشنبیری و شارەزایی و ئایدیۆلۆژی.

٢- نەبوونی هاوسەنگی لەنێوان ئەرکە حزبییەکان.

٣- پەرەسەندنی گیانی- عەسکەرتاریەت- لەناو سەرکردایەتییەکان کە خۆیان بەسەر توانا ئایدیۆلۆژی و دەسەڵاتی حزبدا دەسەپێنن.

٤- لاوازی پابەندی نێوان ئۆرگانەکان و ناکۆکی لەسەر دەسەڵات.

٥- بوونی گروزپ و دەستەگەری لەناو ئۆرگان و ئەندامانی سەرکردایەتی.

٦- ناتەواوی لەهەڵسەنگاندن و وەرگرتنی بڕیارەکان، نەبوونی سیستەمی پاداشت و سزا.

٧- هۆکارە دەروونییەکان و لاوازی کەسایەتی.

٨- پەیدابوونی گەندەڵی لەئاستە جیاوازەکان و بەتایبەتی بەرپرسە باڵاکان.

٩- کەموکورتی و ناتەواوی لەکاروباری کارگێڕی و خزمەتگوزاری دەزگا حکومیيەکان کە راستەوخۆ رەنگدانەوەی دەبێت بەسەر ژیان و ئۆرگانە حزبیيەکان.

جۆرەکانی ململانێ(٩):

ململانێیەکان جۆراوجۆر دەبن بەپێی هۆکار و خەسڵەتەکان بەچەندین جۆر پۆلێن دەکرێن، لەوانە:

یەکەم: ململانێی نێوان هزر و بیروباوەڕەکان، لەناو کۆمەڵ و رێکخراوەکاندا:

١- ململانێ لەنێوان هزر و بیروباوەڕی دیموکراسی و لیبرالی لەبەرامبەر بیروباوەڕی گشتگیر (شمولی)(١٠). گۆڕان لەبیروبۆچوونەکان بەشێکی بنچینەیی و ئاساییە لەژیانی مرۆڤدا. مرۆڤ بەهۆی توانا ئەقڵییەکانیەوە دەتوانێت بگاتە لوتکە و ئازادی و کامەرانی، بۆ خۆی و بۆ کۆمەڵگە، بەڵام زۆرجار چەقبەستنی هزری و ئەقڵی (دوگما) دەبێتە رێگر لەبەردەم ئەو پێشکەوتنە.

٢- ململانێی نێوان هەردوو حاڵەتی نەریتگەری و نوێخوازی(١١).

سەرەتای راستەقینەی هەر هەنگاوێک و چارەسەرییەک، لەهەڵوەشاندنەوەی بنەماکانی میتۆدی بیرمان دەستپێدەکات، هەروەها لەگەڵ رێگرە (ئەپستمولوژی)یە‌كان، کە رێگرن لەبەردەم بەرنامەی کار و تیۆرزانی.

زۆرجار بەهۆی هەلومەرجێکی مێژوویی، لەناو حزبەکاندا (سەرچاوەی پیرۆز) دروست دەبێت، ئەویش لەمیانەی کاری سیاسی، چەندین کادیر و ئەندام دەبنە دەروێشی ئەو دیاردە پیرۆزییە، نموونەی ئەو دیاردانەش: بەهاکانی شۆڕشی رزگاریخوازی، یان کەسایەتییەکی کاریزما، یاخود هەر بیروباوەڕێک.

ئەو دیاردانە وەک کەلوپەلێکی پیرۆز تەماشا دەکرێن، هەر لادانێک یان دەسکارییەک لەوانەی ئاماژەمان بۆیان کرد، یان هەڵەیەک بەرامبەریان رەنگە ببنە سەرچاوەی ململانێ، دەکرێ زۆربەیان لەگەڵ هەلومەرجی نوێ و پێداویستییەکانی سەردەمیش نەگونجێن.

٣- ململانێ لەنێوان کاری لەخۆییەوە (عەفەوی) و کاری بەبەرنامە(١٢):

کاری بەبەرنامە و سیستەم، پێناسە دەکرێت بە: دانانی هەر شتێک لەشوێنی خۆی و بەستنەوەی شتەکان بەیەکتر بۆ پێکهێنانی یەکەیەکی تەواوکراو و گەورەتر بەهۆی کۆکردنەوەی ژمارەیەکی تاک.

هەموو رێکخراو و حزبێکی سیاسی، لەگەڵ جیاوازییەکانی نێوانیان لەبواری هزری و بنەما و ئاراستەی سیاسییان، هەروەها لەشێوازی پێکهاتەی رێکخراوەیی و کۆمەڵایەتیيان، خاوەن پەیڕەوێکی ناوخۆن، واتە بوو بە‌سیستەمێک بۆ رێکخستنی کاروبارەکانیان، لەگەڵ دیاریکردنی ئەرک و دەسەڵاتەکانیان و جۆری پەیوەندییەکانی نێوان بەش و ئۆرگانەکانیان.

بەنەبوونی ئەو سیستەمە یەکێک لەمەرجە سەرەکییەکانی حزب لەدەستدەدرێت و ناکرێت گەشەپێدان و سەرکەوتن بەدەستبێت، ململانێ و ناکۆکیيە ناوخۆییەکان بەسەر ژیانی حزبەکە زاڵ دەبێت.

دووەم: ململانێی تایبەت بەتاک و گرووپەکان(١٣):

١- ململانێی ناو خودی تاک، هەست پێکردنی تاک لەدەروونیدا بەدژایەتی کردنی لەناو کۆمەڵدا، هۆیەکانی دەگەڕێتەوە بۆ هەستپێکردن بە بەرهەڵستیکردنی و رێگرتن لەرۆڵی کۆمەڵایەتی و بەدینەهێنانی ئاوات و ئامانجەکانی.

٢- ململانێی نێوان تاکەکانی کۆمەڵ: ئەم جۆرە ململانێیە لەمیانەی مامەڵەکردن و کارلێکردنی تاکەکان لەگەڵ یەکتر، دەخوڵقێ و کارێکی ئاسایی و سروشتیيە.

٣- ململانێ لەنێوان گرووپەکان:

هۆیەکانی بۆ ململانێ لەسەر دەسکەوت و رۆڵی کۆمەڵایەتی دەگەڕێتەوە، هەروەها جیاوازی لەنێوان ئاستە ئۆرگانیەکانی، لەسەر پیشە و دەسەڵات، سەرەڕای ململانێی نێوان بەرپرسەکانیان.

کارتێکردنی نێوان ململانێ و پەروەردەی سیاسی(١٤):

بەزۆری ئەو ژینگەیەی تێیدا دەژین رۆڵێکی گرنگی دەبێت بەسەر پەروەردەکردنی تاکەکان و سەپاندنی بیروڕاکان بەسەرماندا.

پەروەردەکردنی تاک لەخێزانەوە دەستپێدەکات و دەزگا جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگە هەریەکە بەپێی پەیوەندی، کاریگەری خۆی بەسەریاندا دەبێت.

رۆشنبیری حزبی بەشێکە لە رۆشنبیرییەکی فراوانی سیاسی ناو کۆمەڵ، پەیوەستە تا رادەیەکی گەورە بە پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی و سیاسی ناو کۆمەڵگە.

لەناو کۆمەڵگە مرۆڤایەتیيەکاندا یەک جۆر رۆشنبیری سیاسی بەشێوەیەکی رەها باو نییە، هەروەها لەئەنجامی رکابەری و ململانێی کولتوورەکان، زۆرجار رۆشنبیری نوێ سەرهەڵدەدات. بەکورتی دەکرێ رۆڵ و کاریگەری پەروەردەی سیاسی بەسەر ئەندامانی حزبەکان لەچەند خاڵێکدا کورتبکەینەوە:

١- خۆ گونجاندن و راهاتن لەگەڵ گۆڕانە سیاسییەکان، ئەو دیاردەیەش هۆکارە بۆ مانەوەی حزب بەشێوەیەکی کارا.

٢- بەهێزکردنی ملکەچی و پابەندی بەحزبەوە.

٣- پەروەردەی سیاسی رێگایەکە بۆ بەشداریکردنی ئەندامان لەچالاکیيە جۆراوجۆرەکانی حزب وەک هەڵبژاردنەکان.

٤- پەرەپێدانی تواناکانی سەرکردایەتیکردن.

٥- بەهێزکردنی بەها و بنەما هزری و سیاسییەکانی حزب لەمێشکی کەسی ئەنداماندا.

٦- پەرەپێدان و گەشەپێدانی هۆشیاری سیاسی.

کۆتایی(١٥):

شیکردنەوەی رۆڵی پێگەیاندن و پەروەردەی سیاسی لەچەند بوارێکی جیاوازەوە:

١- پەروەردەی سیاسی و رێکخستنی حزبایەتی:

حزبە سیاسییەکان بەزۆری پلان و بەرنامەی پەروەردەی سیاسی دادەڕێژن بۆ بەهێزکردنی یەکگرتوویی ریزەکانی رێکخستن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر ئەو پلان و بەرنامانە کاریگەر نەبن، یاخود ناکۆکییان تیادا هەبێت رەنگە ببنە هۆی لاوازی دیسپلینی ناوخۆی حزبەکە و زۆربوونی ململانێیەکان.

٢- جیاوازی بیروباوەڕە سیاسییەکان:

پەروەردەی سیاسی بەشداری دەکات لەپێگەیاندنی ئەقڵی و گەشەپێدانی بیروباوەڕە سیاسییەکانی تاک، بەڵام ئەگەر ئەو چالاکییە جۆراوجۆر و جیاواز بوو لەپلان و بابەت، ئەوا رەنگە ببێتە هۆی جیاوازی لەدیدی سیاسی و لەستراتیژی حزبدا، بۆیە دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی ململانێ دەربارەی ئەو ئاراستانەی کە پێویست دەکات حزب پیادەی بکات.

٣- ناکۆکی لەشێوازی سەرکردایەتی و دەسەڵات:

لەهەندێ باردا پەروەردەی سیاسی بەکاردەهێنرێت بۆ بەهێزکردنی ملکەچی و پشتگیری کەسانی دیاریکراو لەناو حزبدا، بەتایبەتی بەکارهێنانی ئەو حاڵەتە لەململانێیەکانی نێوان سەرکردەکان. ئەوەش بەهۆی پەروەردە و ئاراستەکردنی ئەندامانی حزب بۆ ملکەچی و دڵسۆزی نواندن بەرامبەر چەند سەرکردەیەک یاخود بیروباوەڕێکی دیاریکراو، کە دەکرێ ئاکامەکانی پەیدابوونی ناکۆکی بێت لەسەر دەسەڵات لەنێوان رەوت و باڵە جیاوازەکان.

٤- جیاوازییە ئایديۆلۆژییەکان:

دەکرێ پەروەردەی سیاسی یەک لەسەرچاوەکانی دابەشبوونی ئایديۆلۆژی بێت لەناو حزبدا. ئەوەش کاتێ ئەندامان بەپێی ئایديۆلۆژیایەکی دیاریکراو ئاراستە بکرێن، بێ نەرمی نواندن یان چاوپۆشی لەئاست چەند بیر و رایەکی جیاواز، بەوەش ناکۆکییەکان کەڵەکە دەبن لەنێوان بیروبۆچوونە جیاوازەکان.

٥- بەرژەوەندی کەسێتی و بەرژەوەندی کۆمەڵ:

رەنگە پەروەردەی سیاسی ببێتە هۆی هۆشیاری سیاسی و بەرژەوەندییەکانی کۆمەڵ، بەڵام لەهەندێ باردا، رەنگە تاک ئەو زانیاریيانە بەکاربهێنێت بۆ بەهێزکردنی بەرژەوەندی کەسێتی خۆی، ئەوەش دەکرێ ببێتە هۆی ململانێی ناوخۆیی نێوان ئەندامانی حزب.

سەرچاوەکان:

١- دراسات فی الفکر الاستراتیجی والسیاسی- موسی الزعبی/ اتحاد كتاب العرب- سوریا- 2001.

2- الفكر القومی وقضایا التجدد الحظاری- بكر خلیل- گ1/ مصر/ 2004.

3- التنشئە الاجتماعیە واثرها علی السلوك السیاسی. رعد حافظ سالم، عمان اڵاردن/ گ1/ سنە الطبع 2000.

4- الثقافە والتربیە- بحث- جامعە الملك عبدالعزیز. www.kale.eduse.

5- دور اڵافكار التقدمیە فی تطویر المجتمع- ف- كونستانتینوف- ترجمە عبدالمعین الملوهی، دمشق، 2018.

6- قضایا النهظە والتنویر فی الفكر العربی المعاصر- مجموعە مۆلفین، ط1، بیروت، 1999.

7- التخلف الاجتماعی والثقافی، د. دلال ملحس، عمان، اڵاردن، 2004.

8- اول یوم فی العالم، ماو والثورە الصینیە، هان سوین، ترجمە هلال محمود، بیروت، ط1، سنە 1979.

9- ململانێ و گۆڕانکاری رێکخراوەیی، ئەبوبەکر خۆشناو، سلێمانی، ٢٠٠٤، (ی.ن.ک).

١٠- گۆڤاری سەنتەری برایەتی ژمارە (٩) بابەتی مەجید مجدی. هەولێر.

١١- گۆڤاری سەنتەری برایەتی ژمارە (١٣) بابەتی بەختیار شاخی، هەولێر.

١٢- گۆڤاری المواطنە والتعایش العدد ٢، ٢٠٠٧، بغداد.

١٣- رۆژنامەی ئاسۆ، ژمارە (٢٥٣) لە ٢٣/٧/٢٠٠٦ هوشیار خلیل.

١٤- مفهوم الثقافە السیاسە، المرکز العربی لڵابحاث والدراسات (بحث) فی اذار/ 2023. www.dohainstitute.org

15- الثقافە السیاسیە واثرها علی النظام السیاسی، بحث. محسن رمضان جابر، الجامعە الاسعدیە الإسلامیە. www.researchgat.net