موسا عەبدۆڵا
بەردەفکێ فیلوسوفێن فرنسایێ فیلوسوفێ چەلەنگ "تورگو"ل سالا (1753/ز)پێشبینیا پێکدادانێت مەیدانیکر لهەمبەری گروپێن فیندە مینتالیستان وعەقلێ نوگەها،بڤی ئاوایی ئانی زمان( ئەزپردترسم پێکدادانێت مەیدانی دروست بێن لهەمبەری مژارێن دهێن دروست کرن یێن خروفاتاو عەقلێن روشنگەردا دروست بێن،ڤێرەدا مەبەست ژ خورافاتا ئەوە بیرو باوەرێن کەڤنەشوپ یێن کومەلایەتیە ، دڤی سەردەم و قوناغا نودەم بیرو باوەرێن نافچەگەرایی و ئاینی سیاسی دا، هەروەها"تورگو"دبەردەوامیا گوتنەیێن خودا دبێژیت ئاین ژبەر روژناهیا عەقلدا وەکی تشتەک نەراست و شاش دهێت بەرچاڤان ، ژبەر بەرەف پێژداچونا عەقلاندا عەقلێن گەڤنەشوپ لهەمبەری ڤی مژارێ نکارن سەبر بگرن ، عەقلێن کەڤنەشوپ نەشێن ببێن پێوەرەک بو دەستورودانانا یاسایان ، هەر ژبونا وێژی ئەو رەوشا چەقبەستیا مەیدانی ئەوا عەقلێن کارەکتەرێن ژەنگی کوتەڤاهی جڤاک وێرانکریە ئەز پێشبینیا پێکدادانێت مەیدانی دکەم ... ل سالا( 1760/"تورگو" نامەیەکا ئاگرین بو هەڤرێیێن رێیاخۆ رێکرن بو هەریەک ژ (ڤولتێر، دیرو ، مونتسیکیو روسو ،/بانگێن هشیاریا دانێ و لخوە هایداربێن کو رەوشەک ئاوارتە دکەڤە مەیدانێ ، سەرمەشقێ عەقلانیەتێ هەڤالێ من "ڤولتێر" دەست پێشخەریا پێکدادانێت مەیدانی راگەهاند پشتی نامەیا ئاگرین یا هەڤالێ منێ فیلوسوف "تورگو "ل سالا (1764/هەڤالێ من "ڤولتێر"کەتە مەیدانێت چەنگدا و ئێکەم هێرش کرەسەرفیندە میتالیستان هەڤالێ من "ڤولتێر"پشتی هێرشەک توند بو دادگەها پشکنینا دەسهەلاتا سیاسی و عەقلێن گەڤنەشوپ ویژی نامەیەکا ئاگرن بۆ هەڤالاخویا کچ رێکر ب ناڤێ( مایدام دوبیلن /لخوە هایداربێن "ڤولتێر"بو هەڤالاخو ...خانما من" دوبیلن "ئاگرێ ڤی عەقلێ مودرێن د پێشڤەچونێدایە ، ژبوناوێ رێکێ ڤەکە ، داکو بێژم کەسێن کو عەقلێن :کالا؛ هەی د خلوەتگەها تارستاناندا بمرن سەرمەشق پێکدادانێت مەیدانی هەڤالێ من "ڤولتێر" نەراستیا .... نامەیەکا دیا ئاگرین بو هەڤالا خویاکچ فرێکر بناڤێ "دارجنتال "ڤولتێر"بو هەڤالاخویاکچ ب ناڤێ" دارجنتال "هەڤالا من گونەها من نینە دڤی سەردەمێ روشنگەر وتەنانەت عەقلی خو هەلکێشایە ل کوچەو کولاناندا ، چونکە ب سایا عەقلێ هەڤالێن من( روسو، دیرو، تورگو،مونتیسکیو/یە تێهنا عەقلێ ڤان هەڤالێن من دبیت ئاگر و جریسکێن ئاگرێن ڤان عەقلان ، عەقلێن گەڤنەشوپ دسوژینیت ، ۆدهەرکینیت و لهەمو وەلات بەلاڤبویە ، لێ ئەز وەکە "ڤولتێر" تورمە ژبەرکو هەڤالێن مەیێن روژەشنگێر ل ئاست پێویست ل هەڤدو هایدار نینن ،و پەیوەندێت وانا دگەل یەک خاڤن لەومان ئەز بانگا هشیاریا دژوار ددەم و لخوە هایداربێن . بو هایداربونا رەوشێ سەرمەشقێ چەنگ هەڤالێ من"ڤولتێر" نامەیا سێیا بو هەڤالێ مە شاند ب ناڤێ" داڵا مپێر " هەڤالێن من "ڤولتێر "بو "داڵامپێر" لخوە هایداربێن ئەم نامەیا بەرهەمێن وێژەیێ ب نافێ نڤیسەران بەلاف ناکەین نابیت ناڤێن هەڤالێن مە یێن نڤیسەر ئاشکرا ببێن چونکە گرنگ ئەو نینە کی یێ کیژ دەڤەرێیە و کی عەقلانیترە یێدی ئارمانجا مەزن پێکاندنا ئارمانجێیە ، گرنگ ئەوە دەنگێن روشەنگێر یەکبگرن دڤان سەرو بەنداندا هەڤالێن من هەریەک ژ (ڤولتێر ، دیرو، مونتیسکیو ، تورگو /ب رێیا هەڤرێیێن رێیان خاتونا(مایدام دولبین ،ێ خاتونا دارجناڵ ،ێ و هەڤالێ رێیا ئازادیێ "داڵا مپێر )ی پشتی ڤێ خەباتا و کەدا مەزن بورینا دەمەک کورت ئارمانجا خو پێکان ڤێ خەباتا عەقلان لویس و دەسهەلاتاوی ب دادگەها پشکنینا یا سەدەیا (13/مینان وفیندە مینتالیستان و ب عەقلێن گەنیڤە هەمو برن بەر خلفا سێدارێ و ب دارو دەستەکێن زالمڤەکرن د گوراندا.....
