سەدیق سەعید ڕواندزی
بێ ڕۆڵترین و پاسیڤترین دامەزراوەی نیشتمانی و سیاسی لە هەرێمی كوردستاندا، پەرلەمانە. پەرلەمانی كوردستان هەر چەند ساڵێكی كەم دوای یەكەم هەڵبژاردن لە مێژووی حوكمڕانیەتی دەسەڵاتی كوردیدا، بەداخەوە دەبێتە بەشێك لەو شەڕ و ململانێ سیاسییەی نێوان هەردوو حزبی دەسەڵاتدار، كە لە سەر و بەندی شەڕی ناوخۆدا دروستبوو. ئیدی پەرلەمان وەك دامەزراوەیەكی زۆر پێویست و نیشتمانییانە، لە دەسپێكی ڕاپەڕین و سەرەتای ئازادی و ڕزگاربوون لە ستەمی بەعسدا، لەبری ئەوەی وەك دەزگایەكی نوێنەرایەتی و نیشتماییانە بمێنێتەوە، بەداخەوە لەكاردەكەوێت و بۆ ماوەی شەش ساڵ، لە كار و كۆبوونەوە دەوەستێت، تاكو لە 4/10/2002 دا، بەهۆی ڕێككەوتن و سازانێكی پارتی و یەكێتی دەخرێتەوە كار. بەدوای ئەمە، بەهۆی ڕووداوەكانی نێوخۆی عێراق و ڕوخاندنی ڕژێمی بەعس و هاتنەئارای سیستەمێكی سیاسی و تازە لەو وڵاتەدا، كە ڕەوایەتی خۆی لە هەڵبژاردن و نوێنەرایەتیكردن وەردەگرێت، ئیدی جۆرێك لە دیفاكتۆی سیاسی دروستدەبێت و هەرێمی كوردستان ناچاردەبێت خولی دووەمی هەڵبژاردنی پەرلەمان لەگەڵ عێراقدا، لە 30/1/2005 بەڕێوەببات. بەداخەوە لەو كاتەوە تاكو ئێستا، هیچ خولێكی پەرلەمانی كوردستان نییە لە ماوەی یاسایی خۆی دوای تەواوبوونی كە چوار ساڵە، لە كاتی خۆی هەڵبژێردرابێتەوە، بەڵكو هەمیشە دواكەوتووە.
كێشەی ئەم دامەزراوەیە هەر تەنها لەوەدا نییە كە لەبری ئەوەی نموونەیەك بێت بۆ بەهێزكردنی پایەكانی دەسەڵات و ڕەوایەتیدان بە ئاڵوگۆڕی دەسەڵات لە هەرێمی كوردستاندا، بەداخەوە دواكەوتن و ئەنجامنەدانی دانیشتەكانیەتی، كە زۆرجار لە كۆی ئەو چوار ساڵە كە ماوەی یاسایی هەر خولێكی پەرلەمانە، گەر بەتێكڕایی بەسەر یەكەوە هەژماری بكەین، ئەوا تەنها چەند مانگێك لە هەر خولێكدا كۆدەبێتەوە، كە ئەمەش پێچەوانەی ڕەوایەتی یاسایی، پێوەرەكانی هەڵبژاردن، كاركردنی پەرلەمانیانەیە لە دنیادا. لەو سۆنگەیەوە، وێرای ئەوەی هەفت مانگ تێپەڕیوە بەسەر هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی كوردستاندا، كەچی تا ئێستا بەهۆی ڕێككنەكەوتنی هەردوو حزبی دەسەڵاتدار، پەرلەمان نەیتوانیوە كۆبێتەوە و دەستەی سەرۆكایەتی هەڵبژێرێت، كە ئەمەش جگە لە بەبارمەتەگرتنی پەرلەمان هیچی تر نییە ! بێگومان ئەم دامەزراوەیە، نوێنەرایەتی دەنگی خەڵكی كوردستان لەدەرەوەی ئایدیای سیاسی و حزبی دەكات. پەرلەمان موڵكی هیچ حزبێك نییە تا كەی ئارەزوویان كرد بیكەنەوە و كەی ویستیان دایبخەن، وەك ئەوەی مینی ماركێت بێت ! ئەم دامەزراوەیە، باڵاترین دامەزراوەی سیاسی و چاودێرییە و ڕەوایەتی خۆی لە دەنگی ملیۆنان دەنگدەر وەرگرتووە. كەواتا هەر سەوداكردنێك بە پەرلەمان و بینینی وەك لەیبۆكێكی دەستی هەردوو حزب، خۆی لەخۆیدا ڕێزدانەنان و بەهەند هەڵنەگرتنی ئەو ڕەوایەتی و ماف و دەنگانەیە، كە لە پرۆسەیەكی هەڵبژاردندا، لەلایەن دەنگەرانەوە دراوە بە پەرلەمان . بۆیە دەبوو پەرلەمان نەك هەر سی ڕۆژ دوای هەڵبژاردن و پەسندكردنی ئەنجامەكان كۆبێتەوە و دەستەی سەرۆكایەتی هەڵًبژێرێت، بەڵكو دەبوو خولی پەرلەمان بە پووچەڵ و هەڵوەشاوە دابنرێت، ئەگەر لەو ماوە زەمەنییە دیاریكراوەدا نەیتوانی كۆبێتەوە، بەڵام پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی كوردستان زەمینەی ئەوەی ڕەخساندووە، كە دانیشتنی یەكەم بۆ ماوەی چەندین مانگ بە كراوەیی بهێڵدرێتەوە، ئەمەش تەنها لەپێناو ئەو ماف و مووچە زەبەندەیە، كە پەرلەمانتاران لە هەر خولێكدا وەریدەگرن.
پەرلەمانی كوردستان، پەیڕەوێكی ناوخۆی، كە وەك نەخشە ڕێگەیەكە بۆ كاركردن هەیە و لە چەندین بڕگە و ماددە پێكهاتووە، بەڵام گەر بەوردی لەسەر بەشێكی زۆری ئەو بڕگە و ماددانە بوەستین و ڕاڤەی چەمكی و واتاییان بۆ بكەین، دەبینین بەجۆرێك لە جۆرەكان، ئەم پەیڕەوە ڕەوایەتی بە ناڕەوایەتی یاسایی دەدات و نەك هەر فاكتەرێك نییە بۆ بەهێزكردن و توندوتۆڵكردنی پەرلەمان لە ڕووی دامەزراوەیی و كاركردنەوە، بگرە بەناڕاستەوخۆیی زەمینەی ئەوە لەبەردەم پەرلەمان دەڕەخسێنێت، كە بە ئەركی چاودێرییانە و یاساییانەی خۆی هەڵنەستێت، ئەمەش جگە لە بێبەهاكردنی پەرلەمان و ئەركەكانی هیچی تر نییە. وێرای ئەوەی هەفت مانگ بەسەر هەڵبژاردنی شەشەمین خولی پەرلەمان، دوای دواخستنی و بۆ ماوەی چەند ساڵێك لە ڕووی یاسایی و خولی هەڵبژاردنەوە تێدەپەڕێت، كەچی هێشتا پەرلەمان یەكەم دانیشتنی نەكردووە و دەستەی سەرۆكایەتی هەڵنەبژاردووە، بەڵام پەرلەمانتار لە ڕۆژی هەڵبژاردن و دەرچوونی وەك كاندید، هەموو مافێكی هەیە، لەنێوشیاندا ئەو مووچە زۆرەی وەریدەگرێت. واتا ڕوونتری بكەینەوە لە ماوەی ئەو هەفت مانگەدا، پەرلەمانتاران مووچەی مانگانەی خۆیان كە نزیكەی هەشت ملیۆنە لە مانگێكدا وەرگرتووە، بێ ئەوەی یەكێكیان بە ئیسلامییەكانیشەوە لە ڕووی ویژدانی و ئاكاری و مرۆییەوە، هەست بە نادادی و بەرپرسیاریەتی بكەن، بەوەی هیچ نەبێت ئەو پرسیارە لە خۆیان بكەن، كە چۆن دەبێت ئەو هەموو مووچە وەربگرم و دەوامیش نەكەم؟ ئایا ئەمە بۆ مامۆستایەك لە قوتابخانەیەك، كە مووچەی یەك ساڵی بەقەد مووچەی مانگێكی پەرلەمانتارە دەچێتە سەر؟ بۆ كرێكارێكی ژینگەدۆستی كۆمپانیایەكی خاشاك دەچێتە سەر، كە مووچەكەی یەكسانە بە یەك ژەمی میواندارییەكی دوو پەرلەمانتار؟ هەموو ئەم خەوشە كارگێڕی و یاساییانە، لە ڕاستیدا بەشێكی زۆری پەیوەندی بەو پەیڕەوە هەیە، چونكە ڕۆڵی پەرلەمانی لەبۆتەداوە. لەو ڕوانگەیەوە، گەر هەڵسەنگاندنێك بۆ هەڵنەبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمان بكەین، ئەوا دەبینین پەیڕەوەكە خۆی ڕەوایەتی بە دانیشتنی كراوە و بێ هەڵبژاردن دەدات و ڕێگەچارەی یاساییانەی لە ئەگەری دروستبوونی بۆشاییەكی یاسایی نەخستۆتەڕوو. بەپێی بڕگەی دووەم لە ماددەی یانزەمدا، بەتەمەنترین كاندیدی دەرچوو، جا لە هەر فراكسیۆنێكەوە بێت، لەلایەن سەرۆكی دیوانی پەرلەمان ڕادەسپێردرێت، بۆ ئەوەی سەرەتا بێت سوێند بخوات، پاشان سەرۆكایەتی یەكەم دانیشتنی خولی نوێی هەڵبژێردراوی پەرلەمانی تازە بكات. دوای سوێندخواردنی سەرۆكی كاتی، ئیدی كاندیدانی دەرچوو، سوێندی یاسایی دەخۆن و بەفەرمی شوناسی پەرلەمانتاری وەردەگرن. بەپێی بڕگەی دووەم لە ماددەی سیانزەمدا، گەر كاندی دەرچوو تاكو سی ڕۆژ سوێندی یاسایی نەخوارد، ئەوا مافی سوێندخواردنی نامێنێت، بەڵام گەر سوێندی خوارد، ئەوا هەموو مافێكی دەبێت، گەر بۆ ماوەی چەندین مانگ پەرلەمان كۆشنەبێتەوە (وەك ئەوەی ئێستا دەیبینین)، پەرلەمانتاران بەشداری هیچ دانیشتنێك نەكەن، ئەوا وەك پەرلەمانتار سوێندەكەیان هەڵناوەشێتەوە، كە دیارە لەمەشدا بەخشش و جیاوكی پەرلەمانتاران لەبەرچاوگیراوە! بێگومان دانیشتنی كراوە، تەنها دانیشتنێكی سازكارییە بۆ هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتی و هیچ بڕیارێكی لێوە نادرێت. واتا بەپێی ئەو ماددەیە هەر لەو دانیشتنەدا، دەبێ دەستەی سەرۆكایەتی هەڵبژێردرێت و كاندیدانی دەستەكە پێشكەشبكرێن، پاشان دەخرێنە دەنگدانی نهێنی و براوەكانی دەستەی سەرۆكایەتی دیاریدەكرێن. واتا بەپێی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی كوردستان، ماددەكانی یانزە تا چواردە، كراوەتە مەرجێكی یاسایی كە دەبێ دەستەی سەرۆكایەتی هەر لەو دانیشتنەدا هەڵبژێردرێت، ئەویش دوای پێشكەشكردنی كاندیدەكان بەجیا و پرۆسەی دەنگدان و جیاكردنەوەی دەنگەكان، هەموو ئەمانە لەو دانیشتە دەبێ ئەنجامبدرێن كە لەلایەن بەتەمەنترین كاندیدی دەرچوو بەڕێوەدەبرێت، ئەم ڕێكارانەش لە ماددەی سیانزە و چواردە، بڕگەكانی یەك و دوو، سێدا ڕوونكراوەتەوە. بەڵام دەبینین دوای شەش مانگ لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستاندا، كەچی دەستەی سەرۆكایەتی هەڵنەبژێردراوە و دانیشتنی پەرلەمان بەكراوەیی هێڵدراوەتەوە كە ئەمەش نایاسایی و ناشەرعییە، چونكە ماددەكە باس لەوە دەكات كە دەبێ هەر لەو دانیشتنەدا دەستەی سەرۆكایەتی دیاریبكرێت، بەڵام چونكە ئەلتەرناتیڤی دیكەی یاسایی نەخستۆتەڕوو، بەداخەوە دەبینین پەرلەمان كە تاكە نوێنەری گەلە، كەوتۆتە نێوان بەرداشی هەردوو حزبی دەسەڵاتدار و نەتوانراوە بەهۆی ڕێكنەكەوتنیان دانیشتنێكی دیكە بكرێت! ئەم دۆخە ڕووبەڕووی چەند پرسیارێكمان دەكاتەوە، وەك ئایا پەرلەمان موڵكی پارتی و یەكێتییە، تا دیلی بكەن و وەك لەیبۆكێك سەیری بكەن؟ ئایا هەڵبژاردن بۆچی دەكرێت؟ ئایا ڕەوایە پەرلەمان بەچەندین مانگ یەك دانیشتن نەكات، كەچی پەرلەمانتارەكانی بەردەوامبن لە وەرگرتنی هەموو مافێك؟ بێگومان لەوەدا ئەم پەیڕەوە لەڕووی یاساییەوە بەرپرسیاری ئەو دۆخەیە، چونكە دەبوو دانەرانی پەیڕەوەكە ئەوەیان لە بەرچاوبگرتایە كە ئەگەر پەرلەمان نەیتوانی لە یەكەم دانیشتندا، بەپێی بڕگەی دووەم لە ماددەی سێزدەدا، دەستەی سەرۆكایەتی لەو دانیشتنەدا هەڵبژێرێت، ئەوا پەرلەمان لەڕووی یاساییەوە پووچەڵدەبێتەوە و خولەكە هەژمار ناكرێت و دەبێ پرۆسەی هەڵبژاردن، وێرای هەموو خەرجییە هونەری و لۆجستی و داراییەكان، دووبارە ئەنجامبدرێتەوە، چونكە ڕەوا نییە لە كۆی چوار ساڵی ماوەی یاساییبوونی هەر خولێكی هەڵبژێردراوی پەرلەمان، هەفت مانگ دوای كۆتاییهاتنی هەڵبژاردن كۆنەبێتەوە. ئەركەكانیش بەشداریكردنە لە كۆبوونەوەی پەرلەماندا، كەچی دەبینین هیچ خولێكی هەڵبژێردراوی پەرلەمان لە كوردستاندا نییە، یەكەم دانیشتنی بۆ ماوەی چەندین مانگ و هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتی دوا نەكەوتبێت، بەڵام ئایا پەرلەمانتاران هەڵوێستیان هەبووە؟ دەستیان لە كاركێشاوەتەوە؟ یاداشتی بەكۆمەڵیان پێشكەشكردووە بۆ ئەوەی ڕەوایەتی پەرلەمان لە ڕووی یاساییەوە نەمێنێت و هەڵبژاردنەكە پووچەڵبكرێتەوە؟ بێگومان نەخێر، لەبەر ئەوەی ئەوان هەر دوای سوێندخواردنیان ئیدی هەموو مافێكیان دەبێت و دەبنە خاوەنی مووچەیەكی هەشت ملیۆنی، بۆیە هەرگیز ئەوە ناكەن و كورد وتەنی بەدەستی ئەوان نییە، بەڵام بەدڵی ئەوانە، مەگەر پەرلەمانتارێكی حزبی شیوعی، یان ئۆپۆزسیۆن، لەم ڕووەوە هەڵوێستێك وەربگرن، دەنا ئیسلامییەكانیش لەگەڵ ئەم دۆخە دانە. لە ڕاستیدا دانەرانی ئەم پەیڕەوە، بەرلەوەی لە بڕگەكانی سەرەتا لە خەمی ئەوە دابن، پەرلەمانتار لە ساتی سوێندخواردنیدا دەبێتە خاوەنی هەموو مافێك، دەبوو بە بڕگەیەك ئەوەیان جێگیر بكردایە، كە ئەگەر لە یەكەم دانیشتندا دەستەی سەرۆكایەتی تەنانەت بێ سازانیش بێت هەڵنەبژێردرێت، ئەوا نابێ ئەم پرۆسەیە بەكراوەیی لەبەردەم پەرلەماندا بمێنێتەوە، بەڵكو پەرلەمان شەرعیەتی نەمێنێت! دوای ئەوەی بەتەمەنترین كاندیدی دەرچوو ڕێكارە كارگێڕییەكانی بەڕێوەبردنی یەكەم دانیشتنی پەرلەمانی دەستپێكرد و خۆی و دواتریش كاندیدانی دەرچوو، سوێندی یاساییان خوارد و بەفەرمی بوونە پەرلەمانتار، ئیدی هەر لەو دانیشتنەدا كە یەكەم دانیشتنە، دەبێ بەپێی بڕگەی یەكەم لە ماددەی چواردەمی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەماندا، سەرۆكی كاتی دانیشتنەكە دەرگای خۆپاڵاوتن بۆ دەستەی سەرۆكایەتی، كە لە (سەرۆك ، جێگری سەرۆك ، سكرتێری پەرلەمان) پێكدێن بكاتەوە و هەموو پەرلەمانتارێكیش ئازادە لەوەی خۆی كاندید بكات. دوای دەنگدانی نهێنی و ڕاستەوخۆ بۆ هەریەك لەو پۆستانەی پەرلەمان، ئیدی جیاكردنەوەی دەنگەكان دەستپێدەكات و گەر دوو پاڵێوار و دەنگی وەك یەكتریان هێنابێت، ئەوا پرۆسەكە دووبارەدەكرێتەوە و گەر دیسانەوە دەنگەكانیان هاوشێوە بوو، ئەمجارە بە تیروپشك یەكیان دیاریدەكرێت، كە لە ڕاستیدا ئەمە پێچەوانەی پرەنسیپە یاسایی و سیاسی و هەڵبژێردراوەكانە، چونكە خۆ پرۆسەی هەڵبژاردن یاری تۆپی پێ نییە، تا ناوبژیوان لە ڕێی هەڵدانی لیرەیەكەوە دیاریبكات، كە كام لای گۆڕەپانەكە بەركام تیپ دەكەوێت، بۆیە لە جیاتی ئەمە دەبێ هەڵبژاردنەكە درێژەی هەبێت. كەواتا پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی كوردستان، كە هەر پەرلەمانتاران و لیژنەی یاسایی خۆیان دایانناوە، بە یاسا لە ڕێگەی ماددەی چواردەم بڕگەی یەكەمدا، كردوویە بە مەرج كە دەبێ دەستەی سەرۆكایەتی لەو دانیشتنەدا هەر هەڵبژێردرێت ئەگەریش هەڵنەبژێردرا، ئەوا بەپێی بڕگەی دووەم لە ماددەی پێنجەمی هەمان پەیڕەودا كە دەڵێت: "ئەگەر ڕێژەی یاسایی ئەندامانی ئامادەبوو تەواو نەبوو، ئەوا بۆ ماوەیەك دانیشتنەكە بەكراوەیی دەمێنێتەوە" بێگومان گیروگازی هەرەگەورەی نایاسایی لەو بڕگەیەدایە، كە بواری ئەوەی ڕەخساندووە كە پەرلەمان هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتی بۆ ماوەی چەندین مانگ دوابخات، كە ئەمەش لەڕووی یاساییەوە پێچەوانەی ئەحكامەكانی بڕگەی یەكەمی ماددەی چواردەمە، كە باس لەوە دەكات كە هەر دەبێ لەو دانیشتنە كراوەیەی یەكەمدا كە بەتەمەنترین پەرلەمانتار سەرۆكایەتی دەكات، دەستەی سەرۆكایەتی هەڵبژێردرێت. هەموو بڕگەكانی ماددەی چواردە، پەیوەندیدارن بە ڕێكارەكانی هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمان، لە یەكەم دانیشتنیدا كە تیایدا سەرۆكی كاتی پەرلەمان كە بەتەمەنترینیانە، بەڕێوەیدەبات. كەچی دەبینین نزیكدەبێتەوە لە هەفت مانگ، ئەم ڕێكارانە نەكراون و پەرلەمانتارانیش بەردەوامن لە وەرگرتنی مافەكانیان بێ ئەوەی یەك ئەركیشیان جێبەجێكردبێت، كە ئەمەش دەیانخاتە بەردەم بەرپرسیاریەتییەكی گەورەوە لە ڕووی ئاكاری و نەتەوەیی و جەماوەرییەوە، چونكە ئەوان سوێندیان خواردووە كە دەبێ پارێزگاری لەو متمانەیە بكەن كە پێیاندراوە. هەر چۆنێك بێت، پێناچێت وەها زوو دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمان هەڵبژێردرێت، كە ئەمەش ئەوەندەی تر رەوایەتی پەرلەمان دەخاتە بەردەم پرسیار و زیاتر ڕۆڵی چاوێری و نیشتمانییانەی ئەو دەزگایە بێبەهاتر دەكات، كە ئەمەش بۆ ناوبانگی سیاسی و ژیانی دیموكراتی هەرێمی كوردستان باش نییە. لێرەوەش گەورەترین و مێژووییترین بەرپرسیاریەتی یاسایی و نیشتمانی و چاودێری لە ئەستۆی ئەندامانی ئەو خولە نوێیەی پەرلەماندایە، كە بڕگەكانی ماددەی چواردە هەمواربكەنەوە و لەڕووی یاساییەوە ئەوە لە پەیڕەوەكە جێگیربكەن، كە ئەگەر دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمان لە هەر خولێكی نوێ و تازەی هەڵبژێردراوی پەرلەماندا تا سی ڕۆژ هەڵنەبژێردرا، ئەوا خولەكە بەتاڵ دەبێت و دەبێ سەر لەنوێ هەڵبژاردن بكرێتەوە. بەم جۆرە دەتوانرێت، چارەسەری ئەو بۆشایی و بێ ڕۆڵكردنی پەرلەمانی كوردستان بكرێت، بۆ ئەوەی لە دوای هەموو هەڵبژاردنێك ئەو گەمە سیاسی و نادیموكراسی و ناڕەوایە دووبارە نەبێتەوە، كە تەنێ لە خزمەت ماف و بەخششەكانی پەرلەمانتاراندایە، كە بێ كۆبوونەوە و جێبەجێكردنی هیچ ئەركێك مانگانە چەندین ملیۆن دینار مووچە وەربگرن بێ ئەوەی لەڕووی ویژدانی، یاسایی، كۆمەڵایەتی و نیشتمانییەوە ئەو پرسیارە لە خۆیان بكەن، كە ئایا ئەمە ڕەوایە؟ ئایا دەكرێت مامۆستایەك، ژینگەپارێزێك، لەبەرانبەر مووچەیەكی كەم و دیاریكراودا، هەست بە بەرپرسیاریەتی خۆی بكات، بەڵام ئەوان نا؟!
پەراوێزەكان:
1- پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی كوردستان، 5.
2- ه - س - پ ، ل 8.
3- ه - س - پ / ل 9.
4- ه - س - پ.
5- ه - س - پ
