سیکۆلاریزم/ مێژوو – چەمک – بنەما

محمه‌د فاتح

سیکۆلاریزم (Secularism) لە بنچینەدا چەمکێکی کۆمەڵایەتی سیاسییە، ئامانجی دەستەبەرکردنی ئازادی بیر و باوەڕو یەکسانیە، بەڵام ڕەنگە بگۆڕێت و ببێت بە باوەڕێکی سیاسی یان ئامرازێکی ئایدۆلۆژی، ئەویش بە پێی ئەو سیستم و رەوتە مێژوویی و سیاسییەی کە دەوڵەت پیادەی دەکات. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا سیکۆلاریزم ئامادەبوون و ڕۆڵی جیاوازی هەیە لە وڵاتانی جیهان، ئەو ڕۆڵە دەگۆڕێت بە پێی واقیع و هەڵوێسەکانی لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتیکی دیکە بەهۆی جیاوازی مێژووى سیاسی و ئایینی و کولتوری لە هەر دەوڵەتێکدا.

سەرەتاکانی دەرکەوتنی بیرۆکەی سیکۆلاریزم:

ئەم زاراوەیە لە سەرەتاکانی دەرکەوتنی، هەڵگری چەمکێکی سادە و ئاماژەیەکی گشتی بوو، بەکار دەهێنرا بۆ جیاکردنەوەی پەیوەندی نێوان پلە و پایەی دونیایی و پیاوانی  ئایینی (خاوەن پێگە ئایینیە بەرزەکان).

لەو سەردەمەی کیشوەری ئەوروپا جیاکاری لە نێوان ئەو دوو لایەنە کراوە و زانراوە، بەڵام نەک بە لادان و دوورخستنەوەی لایەکیان لەوی دیکە. هەندێ جار ئەو پەیوەندییە (نێوان پیاوانی دەسەڵاتداری دونیایی و پیاوانی ئایینی، گەیشتۆتە ڕادەی تێکەڵبوون و ڕکابەری و ململانێ، بەڵام بەردەوام قورسایی لایەنی ئاینداری و لایەنگری خەڵک بۆ ئایین، بە زۆری لایەنی کڵێسەی پەسندتر و باڵاتر کردووە.

لێرەدا بۆ باشتر ڕوونکردنەوەی دەرکەوتنی بیرۆکەی سیکۆلاریزم، ئەو باسە بە چەند قۆناغێک دەخەینە ڕوو:(١)

١- بۆ یەکەم جار لە سەردەمی حەڤدەهەم، زاراوەی سیکۆلاریزم – بەکارهێنراوە ئەویش لەگەڵ کۆتاییەکانی جەنگی (سی) ساڵەی (1618-1648) کیشوەری ئەوروپا. ئەو جەنگە کۆتایی بە جەنگە ئایینییەکان هێنا، لە ئەنجامیشدا دەوڵەتی ناسیۆنالیزمی نوێ دەرکەوت.(*)

٢- سەردەمی ڕابوون لە ئەوروپا لە نێوان هەردوو سەدەی (14-16): سەردەمی رابوونی (Renaissance) ئەوروپا، بوو بەهۆی زیندووکردنەوەی هزر و هونەر و ئەدەبی یۆنانی و ڕۆمانی کۆن، هەروەها گرنگی دان بە ڕۆڵی تاک و ئەقڵ.

لەو سەردەمە بایەخدان بە مرۆڤ ناوکەی ئاراستە و رەوتە مرۆڤایەتییەکان بوو، بەرامبەر بە لاوازکردن و بچووک کردنەوەی هەژموونی ئایین بەسەر زانیندا.

٣- قۆناغی چاکسازی ئایینی(*) (سەدەی شازدەهەم)، دەرکەوتنی بزووتنەوەی(*) مارتن لوسەر و رەوتی ئایینی پروتستانی، لە ئەنجامەکانی ئەو چاکسازییە هەژموو ن و پاوانکردنی کلێسەی کاسولێکی بۆ دەسەڵات رووی لە لاوازی کرد. ئەو ئەزموونە ئاینیانە هاوکاربوون لە ڕێگا خۆشکردن بۆ جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت بە شێوەیەکی کەم، سەرەڕای دەرکەوتنی بیرۆکەی فرە شرۆڤەی ئایینی.

٤- سەردەمی ڕۆشنگەری(*) (لە نێوان سەدەکانی 17-18)ز:

لەو سەردەمە سیکۆلاریزم بە شێوەیەکی روونتر وەک بیرۆکەیەکی فەلسەفی دەرکەوت. بانگەشەی بۆ جیاکردنەوەی ئایین و سیاسەت دەکرد، هەروەها فێربوونی سەروەری یاسا.

لەو بیرمەندانەی پشتگیری ئازادی بیر و باوەڕ  و لێبووردنی ئایینی و مافەکانی مرۆڤیان دەکرد: جۆن لۆک، ڤۆلتێر، ژان ژاک روسو.

٥- قۆناغی شۆڕشەکان، شۆڕشی فەرەنسا (1789)، هەروەها شۆڕشی ئەمریکا (1775).

لە بڕیارە گرینگەکانی شۆڕشی فەرەنسا: کۆتایی هێنان بە دەسکەوت و مافە تایبەتییەکانی کلێسە، سەپاندنی یاسا و بنەماکانی سیکۆلاریزم، وەک فێربوون لە قوتابخانە مەدەنییەکان، هاوسەرگیری بە پێی یاسای مەدەنی، سەرەڕای چەسپاندنی عەلمانییەت (سیکۆلاریزم) وەک بنەمایەک لە بنەماکانی دەوڵەتی مۆدێرن.

٦- لە سەدەی نۆزدەهەم، بواری بەکارهێنانی زاراوەی سیکۆلاریزم فراوانتر بووە، هەر لەسەر دەستی (جون هولیوک) (*) – 1817-1906، یەکەم پێناسەی سیکۆلاریزم داڕێژرا.

هولیوک ساڵی (1855) کۆمەڵەی عەلمانییەتی دامەزراند لە شاری لەندەن، هەر لە هەمان ساڵدا و لە مانگی دیسەمبەر ئەم بیرۆکەیە بووه‌ ڕەوتێکی فراوان، هولیوک لە ژێر ناوی (چاکسازی نەتەوەیی) گۆڤارێکی دەرکرد.

هەر شان بە شان هولیوک، بیرمەندێکی دیکە بە ناوی (برادلوف) هەوڵێکی زۆریدا بۆ چەسپاندنی بنەما گشتییەکانی سیکۆلاریزمی نوێ، ناوبراو گۆڤارێکیشی دەرکرد ساڵی (1881) لە ژێر ناوی (بیرمەندی ئازاد).

٧- لە کۆتاییەکانی سەدەی (19) و سەرەتاکانی سەدەی (20)، سیکۆلاریزم زۆر بە خێرایی رووی لە کشان و بڵاوبوونەوە دەکرد، لەو ماوەیەدا بەشێک لە نووسەر و بیرمەندانی دوو ئاراستەی عەلمانییەتیان خستە روو، ئەوانیش  عەلمانیەتی بچوک و عەلمانیەتی هەمەلایەن، یەکەمیان تایبەت بوو بو بواری سیاسی، بەڵام دووەمیان ئەوا ئایین و هەموو بەها مرۆڤایەتییەکانی لە ژیانی گشتی دوور دەخاتەوە. (٢)

گرینگترین هۆکارەکانی پەیدابوونی هزری سیکۆلاریزم(٣):

١- هەژموون و دەستڕۆیی کلێسەی کاسولیکی بەسەر ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتوری لە سەدەکانی ناوەڕاست.

٢- دەرئەنجامەکانی ڕابوون (ڕێنیسانس) لە کیشوەری ئەوروپا لە ماوەی هەردوو سەدەی (14-17).

٣- بەرپا بوونی بزووتنەوەی چاکسازی ئایینی لە کیشوەری ئەوروپا لە ماوەی سەدەی هەژدەیەم.

٤- کاریگەری شۆڕشی زانستی لە ماوەی سەدەکانی (16-17) لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنولۆژی.

٥- پەرەسەندنی فەلسەفەی ئەقڵانییەت و بزووتنەوەی رۆشنگەری لە سەدەی (18)ـدا.

٦- شۆڕشە سیاسییەکان، بە تایبەتی شۆڕسی فەرەنسا لە (1789)، هەروەها سەرکەوتنی شۆڕشی ئەمریکا لە (1775).

٧- پەرەسەندنە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان و دەرکەوتنی چینی بورژوازی.

پەیوەندی هزری سیکۆلاریزم بە پەرەسەندی کۆمەڵایەتی:

هزری سیکۆلاریزم پەیوەندییەکی توندی هەیە بە پەرەسەندنی بارودۆخی کۆمەڵگە، ئەو پەیوەندییە بەیەک لە بزوێنەرە بنچینەییەکان دادەنرێت لە گۆرانی کۆمەڵگە نەریتیەکان بەرەو کۆمەڵگە مودێرنەکان. دەکرێ ئەو پەیوەندییە لە چەند خاڵێک کورت بکەینەوە:

أ- رزگارکردنی هزری مرۆڤایەتی لە دەسەڵاتی ئایینی.

ب- چەسپاندنی چەمکەکانی هاوڵاتیبووون و مافەکانی مرۆڤ.

ج- بەدیهێنانی ژیانی فرەیی لە نێوان چین و توێژەکانی کۆمەڵگە.

د- پێشکەوتنی باری رۆشنبیری و فێربوون و توێژینەوەی زانستی.

هـ- وەرچەخان بەرەو دەوڵەتە نوێیەکان.

پێناسەکردنی زاراوەی سیکۆلاریزم:

بۆ پپێناسەکردنی زاراوەی سیکۆلاریزم، جیاوازییەکی گەورە بەدی دەکرێت لە نێوان بیرمەندان و نووسەران، هۆیەکانیشی دەگەڕێتەوە بۆ:

١- بڵاوبوونەوەی پێناسەی سیکۆلاریزم بەوەی تەنها جیاکردنەوەی ئایینە لە دەسەڵات.

٢- بڵاوبوونەوەی بۆچوونێک بەوەی کە سیکۆلاریزم بیرۆکەیەکی جێگیرە، لە کاتێکدا سیکۆلاریم بیرۆکەیەکی پەرەسەندوو گۆڕاوە بە درێژایی رۆژگار.

٣- نوشستی هێنانی کۆمەڵناسی رۆژئاوایی لە پەرەپێدانی نموونەیەکی پێکهاتووی هەمەلایەن بۆ سیکۆلاریزم، دیارە ئەمە هۆیەک بوو بۆ ناروونی هزری سیکۆلاریزم.

٤- بە پێی هەندێ پناسە، سیکۆلاریزم کۆمەڵە بیر و بۆچون و کرداری ئاشکرا و ڕوونە.

لێرە پێش ئەوەی بچینە سەر پێناسەی سیکۆلاریزم، سەرنجی چەند سەرچاوەیەک دەدەین دەربارەی خودی زاراوەکە:(٤)

أ- سیکۆلاریزم وەرگێڕاوی ووشەی (Secularizm)ـی ئینگلیزییە، هەروەها وشەی (Secucarit)ی فەرەنسیه‌، کە لە وشەی لاتینی (Secculam) وەرگیراون. لە زمانی عەرەبی وشەی (عه‌لمانیه‌ت) و (دینوي) بەکارهێنراوە، رووە سیاسییەکەی زاراوەکە بە تایبەتی، به‌مانای (نائایینی) لە حوکمڕانیدا دێت.

ب- سیکۆلاریزم لە فەرهەنگی زمانی ئینگلیزی:

سیکۆلاریزم (عەلمانیەت) بە واتای بایەخدان بە لایەنی دونیایی یاخود جیهانی دێت، وەک دژێک بۆ ژیانی ئایینی  و بیر و باوەڕە ئایینییەکان .

(عەلمانی) ئەو کەسەیە کار بۆ ئەوە دەکات کە خۆشی مرۆڤ لە جیهاندا بەدی بهێنێ، بێ رەچاوکردنی سیستمە ئایینییەکان.

ج- لە فەرهەنگی ئۆکسفۆرد هاتوە:

- سیکۆلاریزم (عەلمانی) واتە: کەسی دونیایی یان کەسی ماددی، نەک ئایینی، هەروەها ئەو حکومەتەی دژی کلێسایە.

- بە بۆچوونی سیکۆلاریزم، ناکرێ ئایین بنچینەی ئاکار و پەروەردە بێت.

لێرەدا بۆ باشر تێگەیشتن لە پێناسەی سیکۆلاریزم، ئەو سێ ئاراستەی جیاوازه‌ دەخەینە ڕوو:

أ- پێناسەی سیکۆلاریزم بە پێی ئاراستە بێلایەنەکان:

* پێناسەی ئینسکلوپیدیای بەریتانی:(٥)

سیکۆلاریزم بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتییە، ئامانجی ئاراستەکردن و دوورخستنەوەی خەڵکیە لە بایەخپێدان بە ژیانی کۆتایی (دوای مردن)، بەڵکو ئاراستەکردنیان بە گرینگی دان بە ژیانی ئەمڕۆی جیهانیان. لە سەدەکانی ناوەڕاست خەڵکی ویستێکی تووندیان هەبووە بە دوورکەوتنەوە لە ژیانی دونییاییان، بەڵكو بیرکردنەوەو بایەخدان رووی لە خودا پەرستی و ژیانی کۆتایی بووە.

بۆ بەرهەڵستی کردنی ئەو جۆرە ئاراستەیە، سیکۆلاریزم کاری بۆ گەشەپێدانی رەوتی مرۆڤایەتی کردووە، خەڵکی لە سەردەمەکانی رابوونەوە بایەخی توندیان بە دەسکەوتە ڕۆشنبیری و مرۆییەکان داوە، هەروەا باوەڕیان وا بووە خواستەکانیان لەم ژیانە بە زوویی دێتە دی.

بزووتنەوەی دژە ئایین و ئایینی کریستیانی بە تایبەتی بەردەوام لەپەرە سەندندابووە.

* عەلمانیەت واتە، بنەما (یان بیرۆکەی) جیاکردنەوەی نێوان کۆمەڵگەی(٦) مەدەنی و کۆمەڵگەی ئایینی لە دەوڵەتدا. چونکە دەوڵەت دەستێوەردان ناکات لە کار و باری ئایینی، هەڵوێستی دەوڵەت بێلایەنیە لە ئاست ئایین و دامەزراوەکانی، هەروەها پیاوانی ئایینی هیچ دەسەڵاتێکی سیاسییان نابێت، هەر جۆرە کار و بارێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری کارگێری دەوڵەت سەرپەرشتی ناکەن.

کەواتە عەلمانییەت (سیکۆلاریزم) ئامرازێکە بۆ ڕێکخستنی کاروباری کۆمەڵگە، لە هەموو ڕوویەکی: دونیایی، براگماتی، ئەقڵانی، دەوڵەتیش بێلایەن دەبێت لە ئاست بیر و باوەڕ و ڕێبازە ئایینییەکان، واتە، خۆڕزگارکرندنی دەوڵەت لە هەر پەیوەستییەکی ئایینی و نائایینی، لە پێناو پێکهێنانی بنچینەکانی دەوڵەتی هاوڵاتی مودنیزم.

ب- پێناسەی سییکۆلاریزم لەلایەن دژەکانیەوە:

جیاکردنەوەی ئاسمان لە زەوی، رزگارکردنی جیهان و مرۆڤ و کۆمەڵگە لە کاری ڕێک و پێکی خودایی، هەروەها لە دەسەڵاتی ئاسمان، بە بیانووی ئەوەی جیهان بە خودی خۆی بەڕێوە دەچێت، مرۆڤیش سەرکردەی ئەو گەردوونه‌یە و ژیانی خۆی بەهۆی ئەقل و ئەزموون بەڕێوە دەبات پێویستی بە هاوکاری و چاودێری کاری روحانی دەرەوەی جیهانی نییە، ئەو جیهانەی تیایدا دەژێت.(٧)

ج- پێناسەی سیکۆلاریزم لەلایەن لایەنگرانیەوە:

١- بیرکردنەوە لە ڕێژەیی، بەوەی ڕێژەییە نەک ڕەهایە.

٢- عەلمانیەت بەو شێوەی تێی دەگەین، لە دژایەتیکردنی دەسەڵاتە ئایینییەکان چر دەبێتەوە، کە ئازادی بیرکردنەوەی مرۆڤ دەخنکێنێ هەروەها لە بەدیهێنانی ئامرازەکانی ئەو ئازادییە.

٣- سیکۆلاریزم (عەلمانیەت) بریتیە لە چەند گۆڕان و وەچەرخانێکی مێژوویی، کۆمەڵایەتی، کولتوری، هزری، ئایدۆلۆژی، هەموویان دەکەونە چوارچێوەیەکی فراوانی دژایەتی نێوان ئایین و جیهان(دونیا) ئەوەی زۆرتر کارەکە ڕووندەکاتەوە، ئەوەیە کە عەلمانییەت چەند ڕوویەکی هەیە: ڕوویەکی مەعریفی کە خۆی دەنوێنێ لە به‌درۆخستنه‌وه‌ی ئه‌و هۆیانه‌ی له‌ دیارده‌ سروشتی و مێژووییه‌كان ده‌رده‌كه‌ون ، هه‌روه‌ها داكۆكی  كردن له‌سه‌ر وه‌رچه‌رخانی مێژوو بێ ماندووبوون. روویه‌كی دامه‌زراوه‌یش، به ‌ره‌چاوكردنی دامه‌زراوه‌ی ئایینی هه‌روه‌ها  روویه‌كی  سیاسی كه‌ خۆی  له‌ دوورخستنه‌وه‌ی ئایین له‌سیاسه‌ت ده‌نوێنێ، سەرەڕای ڕوویەکی ئەخلاقی و بەهایی، کە ئەخلاق بە مێژوو لە خواترساندن و ویژدان دەبەستێتەوە، هەروەها بە تۆقاندن لە جیهانی دوای مردن

ئامانجەکانی سیکۆلاریزم:

ئامانجەکانی هزری عەلمانییەت جۆراوجۆرن بە پێی بارودۆخ و سیستمە مێژوویی و کولتورییەکان، بە شێوەیەکی گشتی دەکرێ لە چەند خاڵیک کورتی بکەینەوە:(٩)

١- جیاکردنەوەی ئایین و به‌ده‌وڵه‌ت :

ئامانجی بنچینەیی هزری عەلمانییەت بریتییە لە دەستەبەرکردنی ئەوەی کە دامەزراوەکانی دەوڵەت وەک: حکومەت، دادوەری، فێربوون بێلایەن بن و دووربن لە دەستێوەردانی ئایینی، سەر بە هیچ ڕێبازێکی ئایینی دیاریکراو نەبن.

٢- ئازادی بیر و باوەڕ:

بەهێزکردنی ئازادی تاکەکان لە ژەڵبژاردنی هەر بیر و باوەڕێک و ئایینێک، بێ ئەوەی دەسەڵات ئایینێک بسەپێنێ بەسەرهاوڵاتیان.

٣- یەکسانی نێوان هاوڵاتییان:

کارکردن بۆ ئەوەی هەموو هاوڵاتیان لەبەردەم یاسا یەکسان بن، لەگەڵ جیاوازی ئاینییان یاخود پاشخانی ڕۆشنبیرییان.

٤- مودێرنەکردنی کۆمەڵگە:

لە چەند بارێکی سیاسی و سیستمێکی ناو کۆمەڵگە، هزری سیکۆلاریزمی پەیوەست بووە بە هەوڵەکانی نوێکردنەوە، ئەویش لە ڕێی جیاکردنەوەی ئەقل و زانست لە دیاردەکانی وە لە داستان و ئەفسانە و داب و نەریتە ئایینییە چەق بەستووەکان.

٥- قەدەغەکردنی خۆسەپاندنی ئایینی:

ڕێگرتن لە پاوانکردنی دەسەڵات، یان دەستڕۆیی لەلایەن پیاوانی ئایینی، یاخود دامەزراوە ئایینەکان لە بوارە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان.

٦- چەسپاندن و بەهێزکردنی بنچینەکانی دەوڵەتی مەدەنی:

پشتگیریکردنی بوونیاتنانی دەوڵەت بە پشت بەستن بە بەهای هاوڵاتیبوون و یاسا نەک پشت بەستن بە دیاردەکان ئایین و تائیفە.

٧- لاوازکردنی شوناسە کۆمەڵایەتییە تائیفییە نەریتییەکان و بەهێز کردنی ڕۆڵی دەوڵەت.

بنەماکانی سیکۆلاریزم:

یەکەم - بنەما فەلسەفییەکان:(١٠)

١- ئەقڵانییەتRationalism 

بیرۆکەی ئەو بنەمایە بریتییە لەوەی، ئەقڵی مرۆڤ توانای تێگەیشتنی جیهانی هەیە، هەروەها ڕیکخستنی ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی بێ پشت بەستن بە (سروش) یاخود بۆچوونە ئایینیەکان. ئەم بیر و بۆچوونە پەیوەستە بە پەرەسەندنی فەلسەفەی نوێ بە تایبەتی فەلسەفەی کانت و دیکارت.

٢- مرۆڤایەتیHumanism 

جەخت لەسەر ڕۆڵی مرۆڤ دەکات وەک بەهایەکی ناوەندێتی، هەروەها لەسەر ماف و ئازادی و ئابرو و کەرەمەتی مرۆڤ. کاردەکات بۆ ئەوەی مرۆڤ ئامانج بێت لە هەموو ڕێبازە سیاسی و یاساکاندا، نەک خزمەتکردن و بەرژەوەندی بنەماکانی ئایین.

٣- ئەزموونگەری و زانست Empiricism and Science

باوەڕهێنان بەوەی زانین پێویستە پشت بە ئەزموون و سەرنجدان و توێژینەوەی زانستی ببەستێت نەک لەسەر بیر و باوەڕە ئایینییەکان و پاشماوە پیرۆزەکان. ئەم بنەمایە لە ماوەی سەردەمی ڕۆشنگەری و شۆڕشی زانستی لە ئەوروپا زیاتر بەهێز بووەو پەرەی سەند.

٤- ڕێژەییخوازی مەعریفی:

سیکۆلاریزم باوڕی بە بوونی یەک راستی رەها نییە، بەڵکو وا دەبینێت کە مەعریفە و زانست دەگۆڕێن بە پێی دۆخ و شارەزایی مرۆیی.

٥- جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت:

باوەڕهێنان بەوەی ئایین پێویست دەکات بە درووستی و ئازادی تایبەتمەندییەکی تاك یان کۆمەڵایەتی بمێنێتەوە، دەستێوەردان لە کار وباری نەکرێت لەلایەن دەوڵەت یاخود یاسا.

٦- لیبرالیزمی سیاسی:

بانگەشه‌ بۆ ئازادی تاک و یەکسانی لە ببەردەم یاسا دەکات، هەروەها جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان لە یەکتر. عەلمانییەت بەیەک لە ئامرازەکانی بەدیهێنانی بێلایەنی سیاسی دادەنرێت، بە شێوەی ڕێگا نەدان بە سەپاندنی ئایین بەسەر هاوڵاتییان دەستەبەر دەکات.

٧- ڕێژەییخوازی کولتوری و فرەیی:

سیکۆلاریزم باوەڕی بە جۆراوجۆری ئایین و بیر و باوەڕەکانەوە هەیە، وەک ئامرازێک بۆ بەڕێوەبردنی ئەو جۆراو جۆرییە بەکاردەهێنرێت، ئەویش بە شێوەیەکی ئاشتییانە لە ڕێگەی بیلایەنی دەوڵەت بەرامبەر هەموو ئایینەکان.

٨- رەخنە لە دەسەڵاتی ئایینی:

زۆرێک لە زانا و بیرمەندان رەخنەیان لە دەستێوەردانی کلێسە گرتووە، بە تایبەتی دەستێوەردان لە کار و باری سیاسی و ئابووری، ئەوان ئەو دیاردەیان بە ڕێگر زانیوە لەبەردەم پێشکەوتنی کۆمەڵگاکان.

دووەم – بنەما کۆمەڵایەتییەکان:(١١)

١- دەرکەوتنی چینی ناوەراست و گەشەکردنی شارەکان:

ئەو دۆخە بووە هۆی فراوانبوونی ناوچە شارنشینەکان و دەرکەوتنی چینێکی کۆمەڵایەتی نوێ.  ئەو چینەش هەلس و کەوت و رەفتاری سەربەخۆییان پێوە دیار بوو، دوور لە دەسەڵاتی ئایینی.

٢- لاوازبوونی دەسەڵاتەکانی کڵێسەی کاسۆلیکی لە ئەوروپا:

عەلمانییەت کاردانەوەیەک بوو بەرامبەر دەستێوەردانی کڵێسەی کاسۆلیکی لە ژیانی سیاسی و دادوەری.

٣- گۆڕانە ئابوورییەکان، دەرکەوتنی سەرمایەداری، بازاڕی ئازاد:

ئەو دیاردە نوێیانە پێویستیان بە یاسای مەدەنی بێلایەن هەبووە، بۆ ڕێگا پێدانی ڕکابەری ئابووری و بازاڕی ئازاد  دۆخه‌كه‌ش بووە هۆی دوورخستنەوەی سەرچاوە و دەسەڵاتەکانی ئایینی لە کار و باری ئابووری.

٤- شۆڕشە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان لە کیشوەری ئەوروپا:

ئەو شۆڕشانە بانگەوازیان بۆ بەهاکانی یەکسانی و ئازادی و بیر و باوەڕ و ڕادەربڕین دەکرد.

٥- گەشەکردنی ژیانی فرەیی و پێشکەوتنی کولتوری لەناو کۆمەڵانی خەڵکی ئەوروپا، لە ئەنجامی زۆر هاوکاری ئابووریی کۆمەڵایەتی.

پەیوەندییەکانی نێوان سیکۆلاریزم و مافەکانی مرۆڤ:(١٢)

ئەو پەیوەندییانە ئاڵۆز و تێکەڵاوە، کاریگەرە بەو سیستمە سیاسی و کولتورییەی ناو کۆمەڵگەیەک، دەکرێ لە چەند خاڵێک کورتی بکەینەوە:

أ- عەلمانیەت وەک دەستەبەری مافەکانی مرۆڤ:

+ جیاکردنەوەی نێوان ئایین و دەوڵەت. عەلمانییەت دامەزراوە ئایینییەکان لە دامەزراوەکانی دەوڵەت جیادەکاتەوە، ئەوەش دەبێتە هۆی ڕێگرتن لە سەپاندنی ئایینێکی دیاریکراو بەسەر هاوڵاتییان. هەروەها عەلمانییەت کار بۆ دەستەبەری باوەڕ و یەکسانی دەکات لە نێوان هاوڵاتییان بە دوور لە کارتێکردنی ئایین.

+ بێلایەنی ئایینی دەوڵەت. عەلمانیەت ئەوە دەستەبەر دەکات کە دەوڵەت جیاوازی نەکات لە نێوان تاکەکانی لەسەر بنچینەی ئایین. دیارە ئەوەش دیاردەیەکی گونجاوە لەگەڵ بنەمای یەکسانی کە یەک لە بنەما بنچینەییەکانی مافی مرۆڤە.

+ ئازادی بیرکردنەوە و ڕادەربڕین. لە بنەماکانی عەلمانیەت پشتگیری ئازادی بیرکردنەوە، ڕەخنەگرتن، ڕادەربڕین، ئەو مافانەش لە جاردانی مافەکانی مرۆڤدا هاتووە.

ب- بەرەنگاری و رەخنەکان:

+ پیادەکردنی تووندی عەلمانیەت ڕەنگە بە سوود و کەڵک بگەڕێتەوە بۆ چەند مافێکی ئایینی.

لە چەند دەوڵەتێک (نموونەی فەرەنسا)  چەند یاسایەک سەپێنراوە، ئەو یاسایانە دەبنە ڕێگر لەبەردەم هێما ئایینییەکان لە شوێنە گشتییەکان (نموونەی پەچە یان ڕووپۆش). دیارە دیاردەکە بوووە بەهۆی مشتومڕ دەربارەی کە ئایا سیکۆلاریزم لەم بارەدا بەکار دەهێنرێت بۆ کۆت و پێوەندکردنی مافی بیر و باوەڕ یان پارێزگاریکردنی.

+ تایبەتمەندییە کولتورییەکان:

لە چەند کۆمەڵگەیەک بۆچوون وایە، پیادەکردنی عەلمانییەتی ڕۆژئاوایی ڕەنگە لەگەڵ بەها ئایینییەکانیان دژ بن، ئەوەش دەبێتە هۆی وروژاندنی گفتوگۆ دەربارەی هاوسەنگی نێوان ڕێزگرتن لە کولتوری خۆخیێ و دەستەبەرکردنی مافەکانی مرۆڤ.

٣- بەها هاوبەشەکان:

ڕێز و کەرامەتی مرۆڤایەتی، ئازادی، یەکسانی، دادپەروەری:

ئەو بەهایانەی ناومان هێنان سەچاوەیان عەلمانییەت و مافەکانی مرۆڤە، هەردوو لا سیکۆلاریزم و مافەکانی مرۆڤ لەو بەهایانەوە دەست پێدەکەن، تا ئەگەر هاتوو ئامراز و شێوازەکانی بەکارهێنراو بۆ جێبه‌جێكردنیان جیاوازیش بوون.

هەڵسەنگاندن بۆ هزری سیکۆلاریزم:(13)

لەم بوارە بڕێکی زۆری ڕەخنە ئاراستەی بنەما تیۆرییەکانی و پیادەکردنی ئەم هزرە کراوە، کە لایەنەکانی فەلسەفە، ئایین، کۆمەڵایەتی دەگرێتەوە، وەک:

١- جیاکردنەوەی ئایین لە سیاسەت:

جیاکردنەوەی ئایین لە کار و باری ناوخۆی دەوڵەت، دەبێتە هۆی دوورخستنەوەی بەها ئایینییەکان لە بواری گشتی، هەروەها بەهێزکردنی لایەنی ماتریالیزمی لەو ژیانە.

وەڵامی عەلمانییەکان بەم شێوەیە بوو: عەلمانییەت بە زەرورەت دژایەتی ئایین ناگەیەنێت، بەڵکو ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان دامەزراوە ئایینییەکان و سیاسەت ڕێکدەخات، بۆ پارێزگاریکردن لە ئازادییە گشتییەکان.

٢- سەرچاوەی ئەخلاقی:

هزری عەلمانییەت تاوانبار دەکرێت بەوەی هیچ سەرچاوەیەکی ئەخلاقی جێگیری نابێت، بەها ئەخلاقییەکان بانگەشە بۆ ئەخلاق و ڕەفتاری مرۆڤایەتی ئاقڵانی دەکەن، لەسەر بنەمای دایەلۆگ و مافەکان، نەک بە پێویستی و ناچاری بیر و باوەڕە ئایینییەکان.

٣- تایبەتمەندێتی کولتوری:

ئەو رەخنانەی ئاراستەی عەلمانییەت دەکرێت، ئەوە دەردەخەن کە هزری عەلمانییەت نموونەیەکی ڕۆژئاواییە ڕەنگە لەگەڵ ئەو کۆمەڵگایانەی خەسڵەتی ئایینی هەڵدەگرن وەک (کۆمەڵگە ئیسلامییەکان) نەگونجێت.

عەلمانیەكان وەڵام دەدەنەوە: دەکرێ عەلمانییەت لەگەل رەوت و دۆخه‌ ناوخۆییەکان تەبا بن و بگونجێن بێ ئەوەی یەک جۆر یان یەک شێواز بسەپێنرێت.

٤- دوورخستنەوەی ئاینداران:

رەخنە ئاراستەی عەلمانییەت دەکرێت، کە ڕەنگە ببێتە هۆی دوورخستنەوەی ئاینداران و کارتێکردنیان لە ژیانی گشتی، بە تایەتی کاتی بە شێوەیەکی تووندڕەوانە تێگەیشتنی بۆ دەکرێت.

عەلمانییەکان وەڵام دەدەنەوە: چەند بیرمەندێک جیاوازی لە نێوان عەلمانیەتی تووندڕەوی دژ بە ئایین و ئەو عەلمانییەتە نەرمە دەکەن كه‌ فرەیین دەگرێتە خۆی.

٥- مێژووی بیرۆکەکە:

رەخنە لە عەلمانییەت دەگیرێت کە لە کیشوەری ئەوروپا سەری هەڵداوە و په‌رەی سەندووە، بۆ چارەسەرکردنی چەند کێشەیەکی دیاریکراو، وەک ململانێی نێوان کڵێسە و دەوڵەت، بۆیە پێویست ناکات چارەسەرێکی جیهانی بێت.

وەڵامی عەلمانییەکان: ئەو بنەما مرۆڤایەتیانەی عەلمانییەتی لەسەر بونیات نراوە (وەک ئازادی بیر و باوەڕ) مۆرکێکی جیهانیان هەیە.

سەرچاوەکان:

١- * جدل مفهوم العلمانیة في الظروف المعاصرة – بحث – أیار/2015 – د. أنمار نزار هاشم.

* العلمانیة جذورها واصولها – د. محمد علي البار – دار القلم – دمشق/2005 – ص35.

* جەنگی سی ساڵە (1618-1648) دەرێژترین جەنگەکان بوو لە ئەوروپا: زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا تیایدا بەشداربوون. ململانێیەکی ئایینی بوو لە نێوان دوو ڕێبازی ئایینی کاسۆلیکی و ڕێبازی پروتستانی.

* بزووتنەوەی چاکسازی ئایینی، بزووتنەوەیەکی فراوان بوو لە ئەوروپا سەریهەڵدا لە سەدەی (16). ئامانجی  چاکسازی بوو لە ژیانی کڵێسەی کاسۆلیکی، ئەو بزووتنەوەیە بوو بەهۆی سەرهەڵدانی ڕێبازی پروتستانی.

* سەردەمی ڕابوون (Renaissance)، ئەو ماوەیەی کە گەلانی ئەورو تیایدا ژیاون و بەهۆیەوە سەدەکانی ناوەڕاست کۆتایی هاتووە، ژیانی سەردەمێکی نوێ دەستی پێکردن. لە نێوان سەدەی (14-17)ز.

* سەردەمی ڕۆشنگەری. بزووتنەوەیەکی هزری فەلسەفی بوو، هەژموونی بەسەر جیهانی بیر و باوەڕەکانی زاڵبوو لە کیشوەری ئەوروپا لە (سەدەی 18)ـدا. ئەو بزووتنەوە ڕۆشنگەرییە، سەرچاوەکەی بۆ بزووتنەوە ڕابوون دەگەڕێتەوە.

* جون هولیوک، کۆمەڵناس و نووسەری بەناوبانگی بەریتانی بوو لە نێوان (نیسان 1817 – کانوونی دووەمی 1906) ژیاوە. داڕشتنی زاراوەی سیکۆلاریزم بۆ ئەو دەگەڕێتەوە یەکەم جار.

٢- مفهوم العلمانیة عند عبدالوهاب المسیري - عبدالوهاب المسیري – القاهرة/2005 – ص ٥٣ – شهادة ماجستیر.

٣- * العلمانیة المعاصرة – مخاطر هاوسبل مواجهتها – أیمان طلال أحمد – رسالة ماجستیر – 2013 – الجامعة الاسلامية – کلیة الحقوق – ص 25.

www.buhoth.com

* المجتمع المدني بین العلمانین و الدین – د.غسان برکات – مجلة جامعة تشرین – العدد/2/2005.

www.journaltishreen.eduy.sy

٤- * الموسوعة المفصلة – حسن عبدالحفیظ / جزء ٢ / ٢ – القاهرة / 2001 – ص 839.

* العلمانیة الجئیة و العلمانیة الشاملة – د.عبدالوهاب المسیري – القاهرة/2002 – ص 15.

٥- العلمانیة – جذورها واصولها – د. محمد علي البار – دار القلم – ط/1 – 2008 – دمشق – ص28.

٦- بحث – کتابات – مایو 2005.

عنوان البريد الإلكتروني هذا محمي من روبوتات السبام. يجب عليك تفعيل الجافاسكربت لرؤيته.

٧- الشریعة الاسلامیة والعلمانیة الغربية – د. محمد عمارة – دار الشروق – القاهرة – ط/1 – 2003 – ص7.

٨- العلمانیة المعاصرة – مخاطرها و سبل مواجهتها – أیمان طلال أحمد – رسالة ماجستیر / 2013 – ص 13.

٩- * بابەتێک لەسەر سایتی:

www.raya.academy.com

تعرف علی مفهوم العلمانیة و اهدافها.

* جدل مفهوم العلمانیة في ظروف  المعاصرة – د. أنمار نزار هاشم – یولیو / 2003.

www.kitabat.com

١٠- * الاسس الفلسفیة للعلمانیة – عادل ظاهر – ط2 – 1998 – بیروت - ص361.

* الصحوة الاسلامیة في میزان العقل – دار الفکر للدراسات والنشر – القاهرة 989 – ص 13.

١١- * الحمایة الدستوریة للحریات الفکریة في أطار العلمانیة و المواطنة – بحث – أیمن محمد یوسف – جامعة المنوفیة – کلیة الحقوق.

www.islamjournals.ekb-eg

* العلمانیة – أستعادة الأنسانیة من خلال حقوق الانسان – طلال أسد – الفصل لرابع من کتاب – تشکلات العلمانیة – ترجمة العربێ / 2021.

www.hekmah.org

١٢- الحمایة الدستوریة للحریات الفکریة – العلمانیة أستعارة الانسانیة – هەردوو سەرچاوەی پێشوو.

١٣- * النقد الانتمائی للعلمانیة – طە عبدالرحمن – بحث .

www.asipcerist.dz

* نقد العقل العلماني – دراسة مقارنة – حجاج أبو جبر – المرکز العربێ للأبحاث و دراسة السیاسیات.

www.archive.org

* القومیة والعلمانیة (مدخل علمي – د.عدنان محمد زرزور – عمان – الاردن – 1992 – ص 138.