بە ڕوونی
كاوە مەحموود
ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان وەك بەشێك لە ئەركی چەپی كوردستانی
بەشی سێیەم
جۆرەكانی توندوتیژی
2 ـ هاوسەرگیری ژن بە ژن و شیربایی و بەشوودانی بچووك.
هاوسەرگیری ژن بە ژن و شیربایی و بەشوودانی بچووك لە عورف و نەریتی وڵاتە ئیسلامییەكاندا باوە.
مەبەست لە بەشوودانی بچووك ئەو بەشوودانەیە، كە كەمتر لە تەمەنی 18 ساڵ ئەنجامدەدرێت و، یەكێكە لە دیاردە مەترسیدارەكان، كە لە عێڕاقدا زۆر بڵاوە. بەپێی ئامارەكانی یونیسێف ڕێژەی بەشوودانی منداڵان لە عێڕاقدا دەگاتە 28% .
فراوانبوونی ئەم دیاردەیە پشت بە هەندێ ڕێسای ئایینی ئیسلام دەبەستێت، كە ماوە بە بەشوودانی بچووك لە تەمەنی نۆ ساڵیدا دەدات. هەرچەندە یاسای باری كەسێتی عێڕاق ژمارە 188ی ساڵی 1959 ئەم دیاردەیەی قەدەغەكردووە، بەڵام بەهۆی بەشوودان لە دەرەوی دادگا بەتایبەتی لە بیست ساڵی ڕابووردوودا، ئەم دیاردەیە فراوان بووە. لە هەلومەرجی ئێستا، كە لە عێڕاقدا كار بۆ نەهێشتنی یاسای باری كەسێتی ژمارە 188 دەكرێت، كە تیایدا ماوە بە بەشوودانی منداڵان نادات، لە جیاتی ئەو یاسایە كار بۆ نەریتەكانی فقهی شیعی و سوننی و بوار بە فقهی مەزهەبی و تایفی دەدرێت و، بەم جۆرە كار بۆ پێدانی ڕەوابوون بە بابەتی بەشوودانی بچووك دەدرێت.
بۆ ئەم ئاراستەیە حوكمڕانەكانی بەغدا بە هەڵوەشاندنەوەی یاسای باری كەسێتی بوار بۆ بەشوودانی منداڵان، بەتایبەتی كچان لە تەمەنی نۆ ساڵیدا دەڕەخسێنن و، بۆ ئەم مەبەستەش پشت بە بڕگەی یەك لە ماددەی دووی دەستووری عێڕاق و ماددەی 41 لەو دەستوورەدا دەبەستن.
هەڵبەتە كاركردن بەم ئاراستەیە بەپێچەوانەی ڕێكەوتننامە نێودەوڵەتییەكانە سەبارەت بە مافی منداڵ و، مەترسییەكی گەورەیە لەسەر تەندروستی جەستەیی و دەروونی منداڵان و، هۆكاری بڵاوبوونەوەی نەخوێندەوارییە و، لە كۆتاییشدا دەبێتە هۆكاری پەیدابوونی دیاردەی زۆرلێكردن بۆ هاوسەرگیری و بەشوودان لەبری خوێن.
بەشوودانی كچان بە بچووكی بەپێچەوانەی دەقی ڕاگەیاندنی جیهانی مافی مرۆڤە ساڵی 1948 كە تیایدا ئاماژە دەكات: هاوسەرگیری بەتەواوی ڕەزامەندیی لایەنەكانی ئەنجامدەدرێت. ئەم بۆچوونە لە هەردوو پەیماننامە نێودەوڵەتییەكانی مافی مرۆڤ لەساڵی 1966 دووپاتكراوەتەوە، كە بنەمای گرێبەستی هاوسەرگیری بریتییە لە تەواوی ڕەزامەندی و ئازادی لایەنەكانی و، بەم پێیەش بەشوودانی بچووك خوار تەمەنی 18 ساڵ، دەچێتە خانەی بەشوودانی زۆرەملێ، چونكە منداڵ ناتوانێ بە هۆشیارییەكی ئازاد و تەواو ڕایەكی هۆشمەندانە دەربڕێت.
ڕێكەوتننامەی قایلبوون بە هاوسەری و ڕادەی نزمی تەمەنی هاوسەری و تۆماركردنی گرێبەستی هاوسەری لە ساڵی 1964 لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بڕیاڕدرا و، لە ماددەی یەكەمی ئەو ڕێكەوتننامەیە جەخت لەسەر ڕازیبوونی كەسایەتییەكان و بوونی دەسەڵاتێكی تایبەتمەند بە تۆماركردنی گرێبەستەكە دەكات. ماددەی دوو لە حاڵەتی ناچاریدا بەدەر لە تەمەنی پێگەیشتن بە مافی ئەنجامدانی گرێبەستی یاسایی، ماوە بە هاوسەرگیری دەدرێت و، ئەم دۆخە واتە ماوە بە هاوسەرگیری بە كەمتر لە تەمەنی یاسایی تەنیا لە یاساكانی باری كەسێتی وڵاتە عەربییەكاندا هەیە.
لە ماددەی 16 لە ڕێكەوتننامەی نەهێشتنی هەموو شێوازەكانی جیاكاری دژ بە ژناندا هاتووە، كە دەوڵەت لایەن لەم رێكەوتننامەیە لەسەر بنەمای یەكسانی ژنو پیاو ئەنجامدانی گرێبەستی هاوسەرگیری دابیندەكات و، ئەم گرێبەستە دەبێ بە ڕەزامەندییەكی تەواوی ئازادانە ببەسترێت و، مارەبڕینی منداڵیش هیچ لێكەوتە و كاریگەرییەكی یاسایی نییە و، پێویستە لایەنەكانی ئەو ڕٍێكەوتننامەیە كەمترین تەمەن بۆ هاوسەرگیری لە یاساكانیدا دەستنیشانبكەن.
ڕێكەوتننامەی مافی منداڵ 1989 پابەندی دەوڵەتی لایەن لەو ڕێكەوتننامەیە بە گرتنەبەری كاری پێویست و گونجاو بەمەبەستی نەهێشتنی كاری نەریتی زیانبەخەش بە تەندروستی منداڵان دەكات و، بەشوودانی منداڵانیش یەكێكە لەو كارانە. بەپێی ڕێكەوتننامەی جنێفی تەواوكەری قەدەغەكردنی كۆیلایەتی و بازرگانی بە كۆیلە، كە لەساڵی 1957 خرایە ئاستی جێبەجێكردن، بەشوودانی منداڵان بەشێوازێك لە كۆیلایەتی دەژمێردرێت و، بەهەمان شێوە مەسەلەی شیربایی قەدەغەكردووە.
نەتەوەیەكگرتووەكان لە كاتێكدا كار بۆ نەهێشتنی پێشێلكردنی مافی مرۆڤ لە پرۆژەی گەشەپێدانی بەردەوامی جیهان تا ساڵی 2030 دەكات، بەڵام زەنگێكی مەترسی لێدەدات بەوەی تا ئەو كاتە 120 ملیون كەنیشك پێش گەیشتن بەتەمەنی 18 ساڵ دووچاری شووكردن دەبنەوە.
بەپێی توێژینەوەكانی سەندوقی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ دانیشتووان، بەشوودانی منداڵان بۆ كۆمەڵێك هۆكار دەگەڕێتەوە لەوانە: هەژاری و هەوڵدان بۆ دابینكردنی ژیانی دوارۆژی كەنیشكەكان و، نایەكسانی نێوان ڕەگەزەكان و، بابەتی بەرژەوەندی ئابووری و دەستبەسەراگرتنی زەویوزار و، كۆنتڕۆڵكردنی ژیانی سیكسی كەنیشكەكان و، پارستنی شەرەفی خێزان و، پەیداكردنی داهات بۆ باوك و خێزانی كەنیشكەكان.
لە هەندێ وڵاتی دیكە، كە جەنگ و شەڕی جۆراجۆر و دیاردەی فەرزكردنی ئایینی تێدا هەیە، بەشوودانی منداڵان لەلایەن خێزانەكانیانەوە بە هۆكارێك بۆ پاراستنیان و پاراستنی شەرفی خێزان دەژمێردرێت.
بەشوودانی منداڵان ڕێگرتنە لە نەشونماكردنی ئاسایی جەستەیی كەنیشكەكان، بەتایبەتی لە بواری تەندروستی و، ناچاركردنیان بە ئەركی دایكایەتی و سەرجێیی بێئەوەی كاتی ئەوەیان هاتبێت و، زۆربەیان لە خوێندن بێبەشدەبن، جگە لە مەترسی تووشبوونیان بە نەخۆشی سێكسی.
3 ـ خەتەنەكردن: بڕینی بەشێك یان تەواوی بەشە دیارە هەستیارەكانی ئەندامی سێكسی ژنە.
بەپێی ئامارەكانی یونیسێف ئەم دیاردەیە بەشێوەیەكی فراوان لە 27 وڵاتی كیشوەری ئەفریقیا و لە هەندێ وڵاتی دیكەی جیهاندا لەوانە كوردستان بڵاوبۆتەوە.
لە بەیاننامەیەكی نەتەوە یەكگرتووەكاندا هاتووە 200 ملیۆن ژن و كەنیشك لە جیهاندا ناچاركراون خەتەنەبكرێن.
ئامارەكان سەبارەت بە دیاردەی خەتەنەكردن لە هەرێمی كوردستان، كە لەلایەن ڕێكخراوەی وادی و لەلایەن یونیسێفەوە كراوە بۆ ساڵی 2011 و 2017 دەگەڕێتەوە. بەپێی ئەو ئامارانە دیاردەی خەتەنەكردن لە ناوچە جۆراجۆرەكانی كوردستان، بەتایبەتی لە گەرمیان زۆرە. بەپێی ئاماری یونیسێف لە ساڵی 2018 لە عێڕاقدا 7,4% لە كیژانی عێڕاق دووچاری خەتەنەكردن بوونەتەوە.
لە ئاماری ڕێكخراوێكی مەدەنی بەهاوكاری یونیسێف لە 2017 دا، 16.7% لە كیژان و 67.6% لە ژنان لە هەولیر و، 11.8% لە كیژان و 60.3% لە ژنان لە سلێمانی و، 4.1% لە كیژان و 7,4% لە ژنان لە دهۆك و، 1.1% لە كیژان و 40% لە ژنان لە هەڵەبجە، دووچاری خەتەنەكردن بوونەتەوە.
هەندێ جار بیانووی ئایینی بۆ ئەم دیاردەیە دەدۆزرێتەوە، لە كاتێكدا هیچ دەقێكی ئایینی ڕوون سەبارەت بە ڕەوادان بە خەتەنەكردنی مێینە نییە، بەڵام ئەم دیاردەیە لە چوراچێوەی دابونەریتی كۆن و پاشماوەی ڕێسا كۆمەڵایەتییەكانی پێشینان بۆ نەوەی نوێی ئەو كۆمەڵگایانەی ئەم دیاردەیەی تێدایە ماوەتەوە، كە پێیانوایە خەتەنەكردنی مێیینە پاكیزەیی ژن دەپارێزێت و، بە بڕینی میتكی مێیینە ئارەزووی سێكسیان نامێنێ و لە "لادان" دەیانپارێزێت.
سەرەڕای هەڵەبوونی ئەم بۆچوونە لە بواری زانستیدا، بەپێی توێژینەوە و لێكۆڵینەوەكان خەتەنەكردنی مێیینە لێكەوتەی مەترسیدار لەسەر ژنان دروست دەكات، لەوانە:
ـ مردنی ژن بەهۆی خوێنبەربوون و، دروستبوونی ترۆما لە ئاكامی خەتەنەكردندا.
ـ هەوكردنی شوێنی بڕینەكە بەهۆی نەبوونی كەرەستەی پاكەكردنەوە و، ئەنجامدانی ئەم كارە بە بەكارهێنانی ئامرازی نەگونجاو دەكرێت، لە ئاكامدا هەوكردن لە هیلكەدان و حەوز و كەناڵەكانی منداڵدان دروستدەبێت و ژن دووچاری نەزۆكی دەبێت.
ـ ڕوودانی ڕیشاڵە و تێكچوونی پێست بەهۆی شێواندنی ئەندامی سێكسی و، ئەمەش دەبێتە هۆی پەیدابوونی ئازار بۆ ژن لەكاتی ئەنجامدانی سەرجێییدا.
