ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان وەك بەشێك لە ئەركی چەپی كوردستانی

بە ڕوونی

كاوە مەحموود

ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان وەك بەشێك لە ئەركی چەپی كوردستانی

بەشی چوارەم

جۆرەكانی توندوتیژی

4 ـ لاقەكردن: بریتییە لە دۆخی هەرەساندن‌ و گێچەڵكردن‌ و خۆنووساندن بە لەشی ڕەگەزی بەرامبەر، ئەنجامدانی ئەم كارە بە بەكارنەهێنان یان بە بەكارهێنانی هێز لە هەردوو حاڵەتی ڕوودان، یان ڕوونەدانی جووتبوون ‌و كاری سێكسی بێ ڕەزامەندی ژن بە لاقەكردن ‌و دەستدرێژی سێكسی دەژمێردرێت ‌و، لەم بابەتەشدا هیچ جیاوازییەك نییە كە قوربانیەكە خوار تەمەنی یاسایی یان خاوەن پێداویستی تایبەت بێت.

لە زۆر وڵاتانی جیهان، بەپێی یاسا سەرجێيی زۆرەمڵی ‌و ناچاركردنی ژن لە لایەن مێردەوە بۆ جووتبوون بە لاقەكردن دەژمێردرێت‌ و لە دادگاكانی وڵاتە ئەوروپییەكاندا چەندین كەیسی دادگا لەم بوارەدا هەیە ‌و لە بەرژەوەندی ژن یەكلاكراوەتەوە.

یەكێك لە بابەتە گرنگەكان كە بەداخەوە لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدیدەكرێت دۆخێكە كە پێی دەوترێ (كەلتووری لاقەكردن). مەبەست لەم دەستەواژەیە ئەوەیە كە ژینگەیەكی كۆمەڵایەتی لە ئارادایە كە بیانوو بۆ بواردان ‌و  بەئاسايی وەرگرتنی ڕووداوی لاقەكردن دەدۆزێتەوە. بنەمای ئەم دۆخە پەیوەنديی بە سیستمی پیاوسالارییەوە هەیە ‌و بەردەوام نایەكسانی ‌و جیاكاری بواری جەندەری دروستدەكات.

لە زۆربەی ئەو وڵاتانەدا گرفت لە خودی یاسای سزادان هەیە‌ و كاتێك تاوانبار سكاڵای لێدەكرێت دەتوانێ بە قایلبوونی هاوسەری لەگەڵ قوربانییەكە (لاقەكراو) لە سزا دەربازبێت. 

5 ـ هەراسانكردن‌ و گێچەڵی سێكسی لە كات ‌و شوێنی كاردا

ئەمەش بریتییە لە ڕەفتاری ناشیاوی كەسێكی دیاریكراو یان كۆمەڵە كەسانێك لەگەڵ بەرامبەر كە ژنە، بەهۆی جیاوازيی ڕەگەزەوە.

هەراسانكردن لەبواری كاركردن جۆرێكە لە خۆبەزلزانین ‌و نەخۆشییەكی دەروونی كەسانێكە هەست بە هێمنی ‌و ئاسایشی خودی ناكەن ‌و، كاردانەوە بەشێوازی خۆسەپاندن ‌و هەراسانكردنی بەرامبەر دەردەبڕن.

هەراسانكردن ‌و گێچەڵكردن بەرامبەر ژنان لە كات ‌و شوێنی كاركردندا ئاكامەكەی زیانگەیاندنە بە ژن ‌و نەرێنیانە كاردەكاتە سەر بەرهەم ‌و توانای بەرهەمهێنانی ژن‌ و لە ئاكامدا ژنان دووچاری فشار‌ و تێكچوونی دەروونی ‌و گرفتی تەندروستی دەبنەوە.

بەهۆی ئەم دیاردەیەوە زۆر جار ژنان ناچاركراون كارەكانیان جێبهێڵن ‌و بەدوای شوێنی نوێی كاركردندا بگەڕێن ‌و لە ئاكامیشدا زۆر جار ژنان دووچاری نائومێدی‌ و بێهودەیی ‌و نامۆبوون بوونەتەوە ‌و ئەمەش كاريكردۆتە سەر ژیانی خێزانی‌ و گشتیدا.

كۆمەڵگای پیاوسالاری هەردەم كار بۆ بیانوو دۆزینەوە بۆ بابەتی هەراسانكردن‌ و گێچەڵی سێكس دەدۆزێتەوە‌ و دەیەوێ تاوانەكە بخاتە سەر ژن كە گوایە جلوبەرگی ژن‌ و میكیاچكردن حاڵەتی ورووژاندن دروست دەكات، لە كاتێكدا دیاردەی هەراسانكردن لە كۆمەڵگا پارێزخوازەكاندا كە بەشێك لە ژنان حیجابی ئیسلامی دەكەن زۆرە.

6ـ ژنان ‌و ناكۆكییە چەكدارییەكان

ئا/ تاوانی ئەنفال لە كوردستانی عێڕاق

تاوانی ئەنفال كە بەشێكە لە جینوساید دژ بە گەلی كوردستان لەلایەن ڕژێمی دیكتاتۆری بەعس لە ساڵی 1988 ئەنجامدرا ‌و، 182 هەزار قوریانی لە ژن ‌و پیاو و منداڵی كورد قوربانی ئەم تاوانە بوون. ژنان بەتایبەتی خێزانی ئەنفالكراوەكان بەهۆی لەدەستدانی مێردەكانیان ‌و لەدەستدانی سەقامگیری، یەكەمین زیانبەخشی تاوانەكانی ئەنفالبوون. جگە لە گرفتە قانونییەكان لە ئاكامی بوونی بیوەژن ‌و ڕەوشی قانونی منداڵەكانیان ‌و بوونی ژنانی مارەبڕ یان ئەوانەی بۆ ماوەیەیكی ئێجگار كورت شوویان كردبوو، بابەتی چاوەڕوانی مێرد‌ و دەزگیرانی ماڕەبڕ گەوەرترین كێشە بوون كە لە ڕوانگەی شەرع‌ و قانون ئەو ئەنفالكراوانە بە ونبوو دادەنران.

بەهۆی فەوتانی بەڵگەنامەكان لە ئاكامی پرۆسسە سەربازییەكانی ئەنفال دژ بە خەڵكی كوردستان، ژنان دووچاری كێشەی نەبوونی بەڵگەنامە ‌و بوونی گرێبەستی هاوسەرگیری دەبوونەوە، جگە لەوەی ناسنامەی باری كەسێتی بۆ منداڵەكانیان بەهۆی نەبوونی بەڵگەنامەی پێویست، دەرنەهێنرا‌ و، بەم جۆرە بەشێك لەو منداڵانە لە خوێندن بێبەشبوون.

لەهەمان كاتدا ئەو ژنانەی مێردەكانیان لەكاتی ئەنفالدا لەدەستدا ناتوانن شوو بكەنەوە، چونكە بەپێی یاسا خاوەن مێردە ‌و ناتوانن مامەڵە لەگەڵ بابەتی میراتی بكەن چونكە یڕیارێك لە دادگاوە دەرنەچووە كە بە مردوو یان ونبوو دایانبنێت.

ئەو گرفتانەی دووچاری ژنانی خێزانی ئەنفالكراوەكان بۆتەوە‌ و تەنانەت منداڵ‌ و پیاوانیش مۆركێكی سیاسی ‌و كۆمەڵایەتی هەیە، جگە لەبواری دەروونی بەسەر سەرجەم خێزانی قوربانییەكانی ئەم تاوانەدا.

ب / تاوانی جینوساید دژ بە ژنە ئێزیدییەكان

تاوانەكان دژ بە ژنانی ئێزیدی بوارەكانی بەدیلگرتن ‌و بەندكردن‌ و ناچاركردنیان بۆ وازهێنان لە ئایین‌ و كەلتووری خۆیان ‌و كڕین‌ و فرۆشتن ‌و كوشتنی گرتەوە. ئەم تاوانانە بەشێكە لە تاوانی جینۆساید كە دەوڵەتی خلافەتی ئیسلامی لە عێڕاق ‌و شام دەرهەق تەواوی ئێزیدییەكان ئەنجامیدا.

لە ماددەی سێی پرۆتۆكۆلی تەواوكەر بۆ ڕێكەوتننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ نەهێشتنی تاوانی ڕێكخراو لەئاستی نێونەتەوەیی، پێناسەی بازرگارنی بە مرۆڤ كراوە كە هەر كارێكە بچێتە خانەی "پارە پێدان یان وەرگرتن بۆ وەرگرتنی ڕەزامەندی كەسێك بۆ كۆنتڕۆلكردنی كەسێكی دیكە بەمەبەستی چەوساندنەوە"و، بەم جۆرە تاوانی كڕین ‌و فرۆشتنی ژنانی ئێزیدی دەچێتە خانەی بازرگانیكردن بە مرۆڤەوە.

ژمارەی ئێزیدییە دەستبەسەراگیراوەكان لەلایەن میلیشیاكانی دەوڵەتی خیلافەتی ئیسلامی گەیشتە (6417) ‌و دوای هەوڵی جۆراجۆر داڕمانی دەوڵەتی خیلافەت (3517) رزگاركران ‌و تا ئێستا چارەنووسی ئەوانەی دیكە نادیارە.

ژنانی ئێزیدی رزگاربوو لەدەستی دەوڵەتی خیلافەت (داعش) لەگەڵ گەڕانەوەیان دووچاری چەندین كێشە بوونەوە لەوانە:

ـ بەشێك لەو ژنانە لەكاتی بەدیلگرتنیان وەك كۆیلە منداڵیان بووە. باوكی ئەو منداڵانە كە كوژراون داعش بوونە. كۆمەڵگای ئێزیدی ئامادەیی خۆی بۆ باوەشكردنەوە بۆ ژنەكان كردەوە، بەڵام بە منداڵەكان قایل نەبوو. ئەم ڕەوشە بارودۆخێكی دەروونی خراپی بۆ ئەو ژنانە دروستكرد چونكە بوونەتە دایك ‌و بەجێهێشتنی منداڵ‌ و كۆرپەكانیان بۆ چارەنووسی نادیار كارێكی ئێجگار ئەستەمە بۆیان. لە ئاكامی ئەو ڕەوشەدا مەزندە دەكرێ هەندێ ژن دوای ڕوخاندنی داعش مابن ‌و لەترسی ئەوەی كۆمەڵگا بەخۆیان ‌و منداڵەكانیان قایلنابێت، لەپێناوی مانەوەیان لەگەڵ كۆرپە ‌و منداڵەكانیان نەگەڕاونەتەوە. 

ـ زۆربەی ئەو ژنانە دووچاری ترۆما‌ و نەخۆشی دەروونی جۆراجۆر بوونە لە بارودۆخێكدا كە نەخۆشخانەی دەروونی ‌و یارمەتیدانی پێویست بۆیان نییە.

ـ زۆربەی ئەو ژنانەی گەڕانەوە بۆ چەندین ساڵ ژیان لە كەمپی ئاوارەیيان بەسەربرد كە نزمترین پێداویستییەكانی ژیانی تێدا نییە.

ـ بەشێك لەو ژنانەی كە بەدیلگیرابوون، لەئەنجامی فشاری دەروونی ‌و شاڵاوی دزێوی "مێشك شووتنەوە" بەناچاری ئایینی خۆیانیان گۆڕی ‌و هەندێكیان لەلایەن داعشەوە تۆ ‌و بیری توندوتیژییان تێدا چێنرا، بەجۆرێك ڕەوشی بەدیلگرتنیان وەك چارەنووسی دیاریكراو بۆیان خرایە مێشكیان‌ و تەنانەت هەندێك لەوانە كەوتنە داوی شانە نوستووەكانی داعش.